Sahitya-shastra
The Science of Poetics
Literary theory covering rasa, alamkara (figures of speech), riti (literary styles), dhvani (suggestion), and the aesthetics of Sanskrit literature.
Adhyayas in Sahitya-shastra
Adhyaya 336
Chapter 336 — काव्यादिलक्षणम् (Definitions of Poetry and Related Arts)
ভগৱান অগ্নিয়ে সাহিত্য-শাস্ত্ৰৰ ক্ৰমবদ্ধ ব্যাখ্যা আৰম্ভ কৰে। তেওঁ বাঙ্ময়ৰ মূল উপাদান—ধ্বনি, বৰ্ণ, পদ আৰু বাক্য—ৰ লক্ষণ নিৰ্ধাৰণ কৰি শাস্ত্ৰ আৰু ইতিহাসৰ ভেদ বুজাই দিয়ে: একত শব্দ-ৰচনাৰ প্ৰাধান্য, আনত স্থিৰ তাত্পৰ্যৰ। কাব্যক অভিধা (প্ৰত্যক্ষ অৰ্থ) প্ৰধান বুলি দেখুৱাই, সত্য বিদ্যা, কাব্যশক্তি আৰু বিবেক দুষ্প্ৰাপ্য বুলি কয়। বিভক্তি, বাক্যসীমা নিৰ্ণয় আদি ভাষাতাত্ত্বিক বিষয়ৰ পাছত কাব্য-মীমাংসা আহে—কাব্য অলংকাৰযুক্ত, গুণসমৃদ্ধ আৰু দোষমুক্ত হ’ব লাগে; তাৰ প্ৰমাণ বেদ আৰু লোকব্যৱহাৰ দুয়োটাই। তাৰপিছত ভাষাৰ স্তৰ আৰু ৰূপভেদ অনুসাৰে (গদ্য, পদ্য, মিশ্ৰ) ৰচনা-বিভাগ, গদ্যশৈলী আৰু পাঁচ গদ্যকাব্য—আখ্যায়িকা, কথা, খণ্ডকথা, পৰিকথা, কথানিকা—বৰ্ণনা কৰা হয়। শেষভাগত ছন্দ আৰু মুখ্য পদ্যৰূপৰ সৈতে মহাকাব্য-লক্ষণ কোৱা হয়: ৰীতি আৰু ৰসসমৃদ্ধ মহাকাব্য; শব্দচাতুৰ্য প্ৰধান হ’লেও ৰসেই কাব্যৰ প্ৰাণ—এইদৰে শিল্প আৰু নান্দনিক-আধ্যাত্মিক উদ্দেশ্য একেলগে গাঁথা হয়।
Adhyaya 337
Nāṭaka-nirūpaṇam (Exposition of Drama / Dramatic Genres and Plot-Structure)
ভগৱান অগ্নি নাট্যৰ শাস্ত্ৰীয় নিৰূপণ আৰম্ভ কৰি প্ৰথমে ৰূপক আদি স্বীকৃত নাটক আৰু অভিনয়-সাহিত্যিক প্ৰকাৰসমূহ গণনা কৰি নাট্যশাস্ত্ৰৰ শ্ৰেণীবিভাগ স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত লক্ষণা আৰু নাট্যনিয়মত সাধাৰণ আৰু বিশেষ প্ৰয়োগৰ ভেদ দেখুৱাই স্পষ্ট কৰে যে ৰস, ভাব, বিভাৱ–অনুভাৱ, অভিনয়, অংক আৰু নাট্য-প্ৰগতি (স্থিতি) আদি উপাদান সকলো নাটকতে ব্যাপ্ত। তাৰপাছত পূৰ্বৰংগক মঞ্চায়নৰ ভিত্তিমূলক প্ৰক্ৰিয়া হিচাপে বৰ্ণনা কৰে—নান্দী, নমস্কাৰ আৰু আশীৰ্বাদ, সূত্ৰধাৰৰ আনুষ্ঠানিক প্ৰৱেশ, বংশ-প্ৰশংসা আৰু কৱি/কৰ্তাৰ যোগ্যতাৰ উল্লেখ। তাৰ পিছত আমুখ/প্ৰস্তাৱনা, প্ৰবৃত্তক, কথোদ্ঘাত, প্ৰয়োগ, প্ৰয়োগাতিশয় আদি আৰম্ভণিৰ উপায়সমূহ সংজ্ঞায়িত কৰি ইতিবৃত্ত (কাহিনী)ক নাটকৰ ‘দেহ’ বুলি স্থাপন কৰে; ই সিদ্ধ (পৰম্পৰাগত) আৰু উৎপ্ৰেক্ষিত (কৱি-কল্পিত) দু’ধৰণৰ। শেষত পাঁচ অৰ্থপ্ৰকৃতি আৰু পাঁচ সন্ধিৰে কাহিনিৰ স্থাপত্য ব্যাখ্যা কৰি, সুসংগত বিকাশৰ বাবে কাল আৰু দেশ-নিৰ্দেশ অনিবাৰ্য বুলি প্ৰতিপাদন কৰে।
Adhyaya 338
Chapter 338 — शृङ्गारादिरसनिरूपणम् (Exposition of the Rasas beginning with Śṛṅgāra)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে ৰসতত্ত্বক অধিবিদ্যাৰ আধাৰত স্থাপন কৰে—অক্ষৰ ব্ৰহ্ম এক চৈতন্য-প্ৰকাশ; তেখেতৰ স্বাভাৱিক আনন্দেই ‘ৰস’ ৰূপে প্ৰকাশ পায়। আদ্য পৰিণাম (অহংকাৰ আৰু অভিমান)ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ‘ৰতি’ নামৰ ভাববীজ, ব্যভিচাৰী ভাব আৰু অভিব্যক্তিকাৰক উপাদানৰ সহায়ত পৰিপক্ব হৈ শৃঙ্গাৰ-ৰস হয়। তাৰ পাছত শৃঙ্গাৰ, হাস্য, ৰৌদ্ৰ, বীৰ, কৰুণ, অদ্ভুত, ভয়ানক, বীভৎস আৰু শান্তৰ স্থানসহ ৰসসমূহৰ উৎপত্তি-মানচিত্ৰ বৰ্ণনা কৰি কোৱা হয়—ৰসহীন কাব্য নীৰস, আৰু কবি স্ৰষ্টাৰ দৰে কাব্যজগত গঢ়ে। ৰস-ভাবৰ অবিচ্ছেদ্যতা স্থিৰ কৰি স্থায়ীভাব আৰু বহু ব্যভিচাৰীভাবৰ সংক্ষিপ্ত লক্ষণ, মানসিক-শাৰীৰিক চিহ্ন দিয়া হয়। শেষত নাট্যশাস্ত্ৰীয় উপকৰণ—বিভাব (আলম্বন/উদ্দীপন), অনুভাব, নায়ক-ভেদ আৰু সহায়, লগতে বাগাৰম্ভ, ৰীতি-ৱৃত্তি-প্ৰবৃত্তি ত্ৰয়ৰ জৰিয়তে কাব্য-সংপ্ৰেষণৰ বিভাগ উপসংহাৰ কৰা হয়।
Adhyaya 339
Rīti-nirūpaṇam (Explanation of Poetic Style)
অলংকাৰশাস্ত্ৰৰ ধাৰাবাহিকতাত ভগৱান অগ্নি ৰস-তত্ত্বৰ পৰা আগবাঢ়ি ‘ৰীতি’ৰ নিৰূপণ কৰে আৰু শৈলীকে বাক্বিদ্যাৰ এক আনুষ্ঠানিক অংগ বুলি স্থাপন কৰে। তেওঁ ৰীতিক চাৰি ভাগত—পাঞ্চালী, গৌড়ী (গৌড়দেশীয়), বৈদৰ্ভী আৰু লাটী—বিভক্ত কৰি, অলংকাৰ-ঘনতা (উপচাৰ), বাক্য-সংযোগ/সন্দৰ্ভবন্ধ আৰু বিস্তাৰ/বিঘ্ৰহৰ আধাৰত লক্ষণ বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত কাব্য-শৈলীৰ পৰা নাট্য-বৃত্তিলৈ ঘূৰি—ভাৰতী, আৰভটী, কৌশিকী আৰু সাত্ত্বতী—এই ক্ৰিয়া-আধাৰিত বৃত্তিসমূহ ব্যাখ্যা কৰি কাব্যতত্ত্বক নাট্যধৰ্মৰ সৈতে একত্ৰিত কৰে। ভাৰতীক বাক্যপ্ৰধান, স্বাভাৱিক ভাষণযুক্ত আৰু ভৰত পৰম্পৰাসংযুক্ত বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াৰ অংগসমূহ, লগতে বীথী, প্ৰহসন আদি নাট্যৰূপ আৰু বীথী-অংগৰ তালিকাও দিয়া আছে। শেষত প্ৰহসনক হাস্য-ফাৰ্স আৰু আৰভটীক মায়া, যুদ্ধ আদি উদ্দীপক দৃশ্য আৰু দ্ৰুত ৰংগক্ৰিয়া থকা বৃত্তি বুলি সংজ্ঞায়িত কৰি দেখুৱাইছে যে ধৰ্মসংস্কৃতিত নান্দনিক কৌশল শৃঙ্খলিত অভিব্যক্তিক সহায় কৰে।
Adhyaya 340
Chapter 340 — नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् (Explanation of Bodily Actions in Dance and Performance)
ভগৱান অগ্নি পূৰ্বৰ অলংকাৰ-আলোচনাৰ পৰা আগবাঢ়ি নাট্যপ্ৰয়োগৰ কৌশল বৰ্ণনা কৰে। নৃত্যত দেহাভিনয় (১) গতিৰ বিশেষ ভেদ আৰু (২) অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ ক্ৰিয়া—আৰম্ভণিৰ ‘আধাৰ-স্থিতি’ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি—উৎপন্ন হয় বুলি নিৰূপণ কৰা হৈছে। লীলা, বিলাস, বিচ্ছিত্তি, বিভ্ৰম, কিলকিঞ্চিত, মোত্তায়িত, কুট্টমিত, বিব্বোক, ললিত আদি সূক্ষ্ম, প্ৰায়ে শৃঙ্গাৰ-প্ৰধান ভাৱ-ভংগী উল্লেখ কৰি ‘কিঞ্চিদ্-বিলাস’ আৰু ‘কিলকিঞ্চিত’ (হাঁহি-ৰোদন আদি অনুভাৱৰ মিশ্ৰ সংকেত)ৰ উপব্যাখ্যা দিয়া হৈছে। পাছত শিৰ, হস্ত, বক্ষ, পাৰ্শ্ব, কটি/নিতম্ব, পদ অনুসাৰে অভিব্যক্তিক শাৰীৰিকভাৱে মানচিত্ৰিত কৰি স্বাভাৱিক প্ৰত্যঙ্গচেষ্টা আৰু প্ৰয়াসজন্য চেষ্টাৰ ভেদ দেখুওৱা হয়। তাত্ত্বিক তালিকাত শিৰোগতি ১৩, ভ্ৰূক্ৰিয়া ৭, ৰস-ভাৱানুগ দৃষ্টি-ভেদ (৩৬ উপবিভাগ আৰু ৮ ভেদ), তাৰকা/নেত্ৰক্ৰিয়া ৯, নাসিকা ৬, শ্বাস ৯, আৰু মুখ-গ্ৰীৱাৰ দোষসমূহ গণনা আছে। হস্তমুদ্ৰা একহস্ত আৰু সংযুক্তহস্তত বিভক্ত; সংযুক্তহস্ত ১৩—অঞ্জলি, কপোত, কৰ্কট, স্বস্তিক আদি; লগতে পতাকা, ত্ৰিপতাকা, কৰ্তৰীমুখ আদি বহু হস্তৰূপ আৰু পাঠান্তৰো উল্লেখিত। শেষত ধড়/উদৰ/পাৰ্শ্ব/পা-পাতৰ ক্ৰিয়াবিভাগে নৃত্য-নাট্যৰ দেহসৌন্দৰ্যক ধৰ্মাধিষ্ঠিত শাস্ত্ৰীয় বিদ্যা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Adhyaya 341
Explanation of Abhinaya and Related Topics (अभिनयादिनिरूपणम्) — Agni Purana, Chapter 341
ভগৱান অগ্নিয়ে ‘অভিনয়’ক এনে এক শৃঙ্খলাবদ্ধ উপায় বুলি ব্যাখ্যা কৰে, যাৰ দ্বাৰা অৰ্থ দৰ্শকৰ আগত প্ৰত্যক্ষ হৈ উঠে। ইয়াৰ চাৰিটা ভিত্তি—সাত্ত্বিক (ভাবজনিত অনিচ্ছাকৃত বিকাৰ), বাচিক (বাক্/উচ্চাৰণ), আঙ্গিক (দেহভংগী), আৰু আহাৰ্য (বেশ-ভূষণ/অলংকাৰ)। তাৰ পাছত ৰস আৰু সংশ্লিষ্ট কাব্যতত্ত্বৰ উদ্দেশ্যপূৰ্ণ প্ৰয়োগ বৰ্ণনা কৰি ক’বিৰ অভিপ্ৰায়ক অৰ্থবোধৰ নিয়ন্ত্ৰক বুলি দেখুৱায়। শৃঙ্গাৰ ৰস সংযোগ আৰু বিপ্ৰলম্ভ; বিপ্ৰলম্ভৰ পূৰ্বানুৰাগ, প্ৰবাস, মান আৰু কৰুণাত্মক উপভেদ; হাস্যত হাঁহি-স্মিতৰ স্তৰভেদ; লগতে কৰুণ, ৰৌদ্ৰ, বীৰ, ভয়ানক, বীভৎস ৰসৰ উৎপাদক কাৰণ আৰু দেহলক্ষণ উল্লেখ কৰা হৈছে। তাৰ পিছত কাব্যশোভাবৰ্ধক অলংকাৰ, বিশেষকৈ শব্দালংকাৰ—ছায়া (অনুকৰণ ‘ছায়া’ শৈলী), মুদ্ৰা/শয্যা, উক্তিৰ ছয় প্ৰকাৰ, যুক্তি (শব্দ-অৰ্থৰ কৃত্ৰিম সংযোগ), গুম্ফনা (ৰচনাৰ বুননি), বাকোবাক্য (সংলাপ) সহ বক্ৰোক্তি আৰু কাকূ—সংজ্ঞাসহ তালিকাভুক্ত। সমগ্ৰ অধ্যায়টো শাস্ত্ৰীয় শ্ৰেণীবিভাজন পদ্ধতিত ধৰ্মৰক্ষা আৰু শিল্পশক্তিৰ পৰিশোধনক লক্ষ্য কৰি উপদেশ দিয়ে।
Adhyaya 342
Chapter 342: शब्दालङ्काराः (Verbal/Sound-based Ornaments)
ভগৱান অগ্নি শব্দালংকাৰৰ আলোচনা আৰম্ভ কৰি অনুপ্ৰাসক পদ আৰু বাক্যত ধ্বনি/বৰ্ণৰ নিয়ত পুনৰাবৃত্তি বুলি সংজ্ঞা দিয়ে আৰু অলংকাৰ যেন অতিমাত্ৰা নহয়, মিত থাকে বুলি উপদেশ দিয়ে। এক-বৰ্ণ-প্ৰাধান্য অনুসাৰে মধুৰা, ললিতা, প্ৰৌঢ়া, ভদ্ৰা আৰু পৰুষা—এই পাঁচ বৃত্তি ব্যাখ্যা কৰি বৰ্গ-সীমা, যুক্তাক্ষৰৰ প্ৰভাৱ, অনুস্বাৰ/বিসৰ্গে কঢ়িনতা আৰু লঘু-গুৰু নিয়মে শ্রুতিমাধুৰ্য আৰু গাম্ভীৰ্য কেনেকৈ নিৰ্ধাৰিত হয় সেয়া দেখুৱায়। তাৰ পিছত যমকক অব্যপেত (সংলগ্ন) আৰু ব্যপেত (বিচ্ছিন্ন) ভেদে বুজাই, মুখ্য উপভেদসমূহ দশবিধলৈকে বহু বিকল্পসহ গণনা কৰে। পৰৱৰ্তী অংশত চিত্ৰকাব্যত সভাৰ প্ৰশ্নোত্তৰ, ধাঁধা, গূঢ়/স্থানচ্যুত বিন্যাস আদিত গোপনতা আৰু গঠনগত স্থানান্তৰে দ্বিতীয় অৰ্থ সৃষ্টি কৰে বুলি ব্যাখ্যা কৰে। শেষত বন্ধ (আকৃতি-কাব্য)ত সৰ্বতোভদ্ৰ, অম্বুজ (পদ্ম), চক্ৰ আৰু মুৰজ আদি বিন্যাস, অক্ষৰ-স্থাপনৰ নিয়ম আৰু নামকৰণ উল্লেখ কৰি ধ্বনি-ছন্দ-দৃশ্যবিন্যাস ধৰ্মসন্মত শাস্ত্ৰীয় কলা হিচাপে একত্ৰিত হয় বুলি প্ৰতিপাদন কৰে।
Adhyaya 343
Arthālaṅkāras (Ornaments of Meaning): Definitions, Taxonomy, and the Centrality of Upamā
শব্দালংকাৰৰ আলোচনা শেষ কৰি ভগৱান অগ্নি অৰ্থালংকাৰৰ শৃংখলাবদ্ধ বিৱৰণ আৰম্ভ কৰে আৰু কয়—অৰ্থ-অলংকাৰ নথকা শব্দ-শোভা শেষত নিৰস, অলংকাৰবিহীন সৰস্বতীৰ দৰে। প্ৰথমে ‘স্বৰূপ/স্বভাৱ’ক ভিত্তি দৃষ্টিৰূপে স্থাপন কৰি সাঁসিদ্ধিক (স্বাভাৱিক) আৰু নৈমিত্তিক (অৱসৰজন্য) ভেদ দেখুৱায়। তাৰ পাছত সাদৃশ্যক কেন্দ্ৰ কৰি উপমাৰ বিস্তৃত শ্ৰেণীবিভাগ কৰে—তুলনাসূচক চিহ্ন, সমাস/অসমাস ৰূপ, বিশ্লেষণৰ জৰিয়তে বহু উপভেদ, শেষত অষ্টাদশ প্ৰকাৰ স্পষ্টতা পৰ্যন্ত। পৰস্পৰ, ব্যত্যয়, নিয়ত/অনিয়ত, বিৰোধী, বহু, মালোপমা, পৰিণামময়, আশ্চৰ্য, মায়িক, সন্দিগ্ধ/নিশ্চিত, বাক্যাৰ্থ, স্বোপমা, ক্ৰমবৰ্ধিনী (গগনোপমা) আৰু পাঁচ ব্যৱহাৰ-ৰীতি—প্ৰশংসা, নিন্দা, কল্পিত, যথাৰ্থ, অংশ—উল্লেখ কৰে। তাৰ পিছত ৰূপক, সহোক্তি, অৰ্থান্তৰন্যাস, উৎপ্ৰেক্ষা, অতিশয় (সম্ভৱ/অসম্ভৱ), বিশেষোক্তি, বিভাৱনা-সংগতীকৰণ, বিৰোধ আৰু হেতু (কাৰক/জ্ঞাপক)ক ব্যাপ্তিৰ ইঙ্গিতসহ ব্যাখ্যা কৰে।
Adhyaya 344
Chapter 344: Ornaments of Word-and-Meaning (शब्दार्थालङ्काराः)
ভগৱান অগ্নিয়ে সাহিত্য-শাস্ত্ৰৰ ধাৰাবাহিকতাত শব্দ (অভিব্যক্তি) আৰু অৰ্থ (ভাব) দুয়োটাক একেলগে শোভিত কৰা শব্দাৰ্থালংকাৰ ব্যাখ্যা কৰে—যেন একেটা হাৰে গলা আৰু বক্ষক একসাথে অলংকৃত কৰে। তেওঁ ৰচনাৰ ছয়টা সক্ৰিয় গুণ উল্লেখ কৰে—প্ৰশস্তি, কান্তি, ঔচিত্য, সংক্ষেপ, যাৱদর্থতা আৰু অভিব্যক্তি। প্ৰশস্তি হৈছে শ্ৰোতাৰ অন্তঃকৰণ ‘গলোৱা’ বাণী; ইয়াৰ দুটা ৰূপ—স্নেহপূর্ণ সম্বোধন আৰু ঔপচাৰিক স্তুতি। কান্তি মানে ক’ব পৰা কথা আৰু প্ৰেৰণ কৰা অৰ্থৰ মনোহৰ সামঞ্জস্য। ঔচিত্য তেতিয়া জন্মে যেতিয়া ৰীতি, বৃত্তি আৰু ৰস বিষয়ানুগ হয় আৰু তেজ-মাধুৰ্যৰ সমতা থাকে। পাছত অভিব্যক্তিত শ্রুতি (প্ৰত্যক্ষ মুখ্যাৰ্থ) আৰু আক্ষেপ (ইঙ্গিতিত/ব্যঙ্গ্য অৰ্থ), মুখ্য-উপচাৰ ভেদ, আৰু সম্পর্ক/সান্নিধ্য/সমবায়ৰ জৰিয়তে উদ্ভৱ হোৱা লক্ষণা বৰ্ণিত। শেষত আক্ষেপসহ সমাসোক্তি, অপহ্নুতি, পৰ্যায়োক্তাক ধ্বনিসহ সংযোগ কৰি ব্যঙ্গ্যাৰ্থক কাব্যশক্তিৰ কেন্দ্ৰ বুলি প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে।
Adhyaya 345
काव्यगुणविवेकः (Examination of the Qualities of Poetry)
ভগৱান অগ্নি সাহিত্যশাস্ত্ৰত অলংকাৰৰ পৰা আগবাঢ়ি কাব্যৰ মৌল গুণসমূহৰ বিচাৰ কৰে। গুণবিহীন অলংকাৰ ভাৰসদৃশ বুলি কৈ, ‘বাচ্য’ক গুণ-দোষৰ পৰা পৃথক কৰি সৌন্দৰ্য-প্ৰভাৱৰ আধাৰ ‘ভাব’ত আছে বুলি নিৰ্ণয় কৰে। গুণজনিত ‘ছায়া’ক সামান্য আৰু বৈশেষিক ৰূপে ভাগ কৰি, শব্দ, অৰ্থ বা উভয়ত অৱস্থিত সামান্যতাসমূহ দেখুৱাইছে। শব্দগত গুণ—শ্লেষ, লালিত্য, গাম্ভীৰ্য, সৌকুমাৰ্য, উদাৰতা—আৰু সত্যতা তথা ব্যুৎপত্তি-সঙ্গতি উল্লেখিত। অৰ্থগত গুণ—মাধুৰ্য, সংবিধান, কোমলত্ব, উদাৰতা, প্ৰৌঢ়ি, সাময়িকত্ব—সহ পৰিকৰ, যুক্তি, প্ৰসঙ্গানুসাৰী অৰ্থপ্ৰতীতি, নামকৰণৰ দ্বিবিধ উৎকৰ্ষ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। শেষত প্ৰসাদ, পাকৰ চাৰিটা প্ৰকাৰ, অভ্যাসজনিত সৰাগ, ৰাগৰ তিনিটা বৰ্ণ আৰু স্বলক্ষণে বৈশেষিক নিৰ্ণয় প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 346
Discrimination of the Qualities of Poetry (Kāvya-guṇa-viveka) — Closing Verse/Colophon Transition
এই আৰম্ভণি বাক্যটো এক ‘সন্ধি’ৰ দৰে: ই আগৰ অধ্যায়ত কাব্য-গুণৰ বিবেচনা সমাপ্ত কৰি তৎক্ষণাৎ পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত কাব্য-দোষৰ বিচাৰ আৰম্ভ কৰায়। অগ্নি–বসিষ্ঠৰ শাস্ত্ৰীয় উপদেশধাৰাত যুগল বিশ্লেষণৰ পদ্ধতি প্ৰকাশ পায়—প্ৰথমে কাব্যৰ উৎকৰ্ষ স্থাপন কৰা গুণ, তাৰ পিছত ৰসাস্বাদ আৰু বিদ্বৎ-স্বীকৃতিত বিঘ্ন সৃষ্টিকাৰী দোষ। কলোফনে পুৰাণৰ বিশ্বকোষীয় ক্ৰমবিন্যাসক উজ্জ্বল কৰে; কাব্যশাস্ত্ৰক অন্য প্ৰযুক্তিগত বিদ্যাৰ দৰে কঠোৰ বিদ্যা হিচাপে ধৰা হৈছে। গুণৰ পৰা দোষলৈ গমন দেখুৱায় যে কাব্য ব্যাকৰণ, সময়/প্ৰচলিত ৰীতি আৰু বোধগম্যতাৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্রিত শৃঙ্খলিত সাধনা; মূল্যায়ন সভ্য শ্ৰোতা, শব্দশাস্ত্ৰ আৰু মান্য প্ৰয়োগত প্ৰতিষ্ঠিত হৈ ধৰ্ম আৰু মনঃপৰিশুদ্ধিৰ সৈতে সাহিত্যকলা সংযোগ কৰে।
Adhyaya 347
Chapter 347: One-syllable Appellations (एकाक्षराभिधानम्)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে মাতৃকাৰ সৈতে একাক্ষৰাভিধান—এটা অক্ষৰৰ নাম—ৰ ব্যাখ্যা আৰম্ভ কৰে। প্ৰথমে স্বৰ আৰু ব্যঞ্জন অক্ষৰৰ অৰ্থ আৰু দেবতা-সম্পৰ্ক নিৰ্দিষ্ট কৰি কাব্য-প্ৰয়োগ, মন্ত্ৰ-সংকেতীকৰণ আৰু প্ৰতীক-ব্যাখ্যাৰ বাবে উপযোগী সংক্ষিপ্ত কোষৰূপ দিয়া হয়। তাৰ পিছত বীজাক্ষৰ আৰু লঘুমন্ত্ৰক দেবতা আৰু ফলসাধনৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে—যেনে ‘ক্ষো’ দ্বাৰা হৰি/নৰসিংহৰ সংকেত, ৰক্ষা আৰু সমৃদ্ধি লাভ। আগলৈ নৱদুৰ্গা আৰু তেওঁলোকৰ বটুক সহচৰৰ নাম, পদ্মযন্ত্ৰত পূজাবিধি, দুৰ্গাগায়ত্ৰী-ধৰ্মী মন্ত্ৰ আৰু ষড়ঙ্গ-ন্যাসৰ ক্ৰম বৰ্ণিত। গণপতিৰ মূলমন্ত্ৰ, ৰূপলক্ষণ, স্বাহান্ত নামসমূহে পূজা-হোম, আৰু শেষত মন্ত্ৰবিন্যাস আৰু কাত্যায়ন-সম্পৰ্কিত ব্যাকৰণ টীকাৰ জৰিয়তে পবিত্ৰ বাক্যক শাস্ত্ৰ আৰু সাধনাৰ প্ৰযুক্তি—উভয় ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে।