Dharma-shastra
Laws of Righteous Conduct
Exposition of dharma-shastra covering varnadharma, ashrama duties, samskaras, purification rites, and ethical codes for society.
Adhyayas in Dharma-shastra
Adhyaya 150
Chapter 150 — Manvantarāṇi (The Manvantaras) and the Purāṇic Map of Vedic Transmission
ভগৱান অগ্নি ধৰ্মকেন্দ্ৰিক বিশ্বব্যৱস্থাৰ ক্ৰমবদ্ধ বৰ্ণনা দাঙি ধৰি মন্বন্তৰসমূহ গণনা কৰে—প্ৰত্যেক মন্বন্তৰ মনু, ইন্দ্ৰ, দেবগণ, সপ্তৰ্ষি আৰু পৃথিৱীত ধৰ্মশৃঙ্খলা ধাৰণ কৰা প্ৰজাসন্ততিৰ কাৰ্যপদৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত। স্বায়ম্ভুৱ আদি প্ৰাচীন চক্ৰৰ পৰা বৰ্তমান শ্ৰাদ্ধদেৱ/বৈৱস্বত মনু আৰু তেওঁৰ সপ্তৰ্ষিসকললৈকে উল্লেখ কৰি, ভৱিষ্যৎ সাৱৰ্ণি আদি মনুসকলৰ কথাও প্ৰক্ষেপ কৰে; আৰু ব্ৰহ্মাৰ এক দিনত এনে চৌদটা মন্বধিকাৰ থাকে বুলি প্ৰতিপাদন কৰে। তাৰ পাছত দ্বাপৰান্তত হৰি আদিবেদ বিভাজন কৰি চাৰিটা বেদত যাজ্ঞিক কৰ্তব্য নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু ব্যাসৰ শিষ্য—পৈল, বৈশম্পায়ন, জৈমিনি, সুমন্তু—তথা তেওঁলোকৰ পৰম্পৰা আৰু শাখাসমূহৰ জৰিয়তে বেদ-প্ৰসাৰৰ ধাৰা দেখুৱায়। এইদৰে বিশ্বচক্ৰ আৰু শাস্ত্ৰীয় পৰম্পৰা—দুয়োটাই যজ্ঞ, জ্ঞান আৰু ধৰ্ম ৰক্ষাৰ এক সুসংগঠিত অবিচ্ছিন্ন ধাৰা হিচাপে প্ৰতীয়মান হয়।
Adhyaya 151
Duties outside the Varṇa Order (वर्णेतरधर्माः) — Agni Purana, Chapter 151
এই অধ্যায়টো উপদেশ-পরম্পৰা স্থাপন কৰি আৰম্ভ হয়: অগ্নি কয় যে মনু আদি ধৰ্মশাস্ত্ৰকাৰসকলে কোৱা, ভুক্তি আৰু মুক্তি দানকাৰী ধৰ্মসমূহ—যি বৰুণ আৰু পুষ্কৰৰ মাধ্যমে পৰশুৰামলৈ প্ৰাপ্ত হৈছিল—তেওঁ ব্যাখ্যা কৰিব। তাৰ পাছত পুষ্কৰে ‘বৰ্ণাশ্ৰম-এতৰ’ ধৰ্ম, অৰ্থাৎ বৰ্ণ-আশ্ৰমৰ বিশেষ বিধিৰ আগতে/পাৰে প্ৰযোজ্য সাৰ্বজনীন নীতি, বৰ্ণনা কৰে: অহিংসা, সত্য, দয়া, অনুগ্ৰহ; জীৱন পবিত্ৰ কৰা আচাৰ—তীৰ্থসেৱন, দান, ব্ৰহ্মচৰ্য, অমাত্সৰ্য; আৰু ধৰ্ম-সংস্কৃতিৰ স্তম্ভ—দেৱ আৰু দ্বিজসেৱা, গুৰুসেৱা, ধৰ্মশ্ৰৱণ, পিতৃপূজা। ৰজাৰ প্ৰতি নিত্য ভক্তি, শাস্ত্ৰানুসৰণ, ক্ষমা আৰু আস্তিক্যকো নাগৰিক-নৈতিকতাৰ সৈতে সঙ্গত বুলি মান্য কৰা হৈছে। তাৰ পিছত সাধাৰণ বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম (যজ্ঞ, অধ্যাপন, দান) পুনৰ কোৱা হয় আৰু ব্ৰাহ্মণ-ক্ষত্ৰিয়-ৱৈশ্য-শূদ্ৰৰ স্বকর্ম উল্লেখ হয়। তাৰ পাছত অনুলোম/প্ৰতিলোম সংযোগৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা মিশ্ৰ জাতিসমূহৰ নাম, জীৱিকা, নিষেধ, বিবাহ-নিয়ম আৰু সামাজিক সীমা বৰ্ণিত। শেষত সংকৰ অৱস্থাত জাতি নিৰ্ণয় দুয়ো পিতামাতাৰ আচাৰ/কৰ্মৰ আধাৰত কৰিব লাগে বুলি কৈ সমাজ-শৃঙ্খলাৰ ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় চিন্তা প্ৰকাশ কৰে।
Adhyaya 152
The Livelihood of the Householder (गृहस्थवृत्तिः) — Agni Purana, Chapter 152
এই অধ্যায়ত পুষ্কৰে বৰ্ণান্তৰ-ধৰ্মৰ পৰা আগবাঢ়ি গৃহস্থবৃত্তি (গৃহস্থৰ জীৱিকা) বিষয়ে ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় আলোচনা কৰে। ব্ৰাহ্মণৰ বাবে স্বধৰ্ম-কর্মেৰে স্বনির্বাহেই মুখ্য; প্ৰয়োজনত ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য বা শূদ্ৰ-ধাঁচৰ কামো গ্ৰহণযোগ্য, কিন্তু শূদ্ৰৰ দাসসদৃশ পৰাধীনতা বা শূদ্ৰজাত মুখ্য জীৱিকা নিষিদ্ধ। দ্বিজসকলৰ বাবে কৃষি, বাণিজ্য, পশুৰক্ষা আৰু কুসিদ/ধনঋণ আদি অনুমোদিত, লগতে ভোগ-ব্যৱহাৰত নৈতিক সীমা নিৰ্দেশিত। কৃষিকর্মত ভূমি, উদ্ভিদ আৰু কীট-পতঙ্গৰ হিংসাজনিত দোষ স্বীকাৰ কৰি যজ্ঞ আৰু দেবপূজাৰ দ্বাৰা শুদ্ধি-প্ৰায়শ্চিত্তকেই ধৰ্মোপায় বুলি কোৱা হৈছে। হাল ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত গোৰূপ দণ্ডৰ ক্ৰমবদ্ধ বিধান দি প্ৰয়োজন, নিষ্ঠুৰতা আৰু ধৰ্মহানিৰ সমতা দেখুওৱা হয়। শেষত ঋত, অমৃত, মৃত, প্ৰমৃত—জীৱিকাৰ স্তৰক্রম বৰ্ণনা কৰি আপদত সত্য-অসত্য মিশ্ৰণো সহনীয়, কিন্তু নীচ আৰু অধাৰ্মিক বৃত্তি কেতিয়াও গ্ৰহণীয় নহয় বুলি স্থিৰ কৰে।
Adhyaya 153
Chapter 153 — Brahmacarya-āśrama-dharma (The Dharma of the Student Stage)
এই অধ্যায়ত গৃহস্থাচাৰৰ পিছত ব্ৰহ্মচৰ্য-আশ্ৰমধৰ্ম বৰ্ণিত হৈছে; ধৰ্মক জীৱনচক্ৰৰ শিক্ষাক্ৰম হিচাপে দেখুৱাই সমাজৰ ধাৰাবাহিকতা আৰু আধ্যাত্মিক উন্নতি ৰক্ষাৰ কথা কোৱা হৈছে। আৰম্ভণিতে ঋতুৰাত্ৰিৰ নিয়ম আৰু গৰ্ভাধান/গৰ্ভসংস্কাৰ-সম্পৰ্কীয় বিধি আছে। তাৰ পিছত জন্মসংস্কাৰ—সীমন্ত, জাতকৰ্ম, নামকৰ্ম—আৰু বৰ্ণানুসাৰে নামকৰণৰ ৰীতি উল্লেখ কৰা হৈছে। পৰৱৰ্তীভাৱে চূড়াকৰ্ম আদি, বৰ্ণ আৰু বয়সসীমা অনুসাৰে উপনয়নৰ সময় নিৰ্ধাৰণ; ছাত্ৰৰ মেখলা, অজিন, দণ্ড, বস্ত্ৰ আৰু উপবীতৰ বিধান দিয়া হৈছে। আচার্যৰ কৰ্তব্য—শৌচ, সদাচাৰ, অগ্নিকাৰ্য আৰু সন্ধ্যা-উপাসনাৰ শিক্ষা—বৰ্ণিত। আহাৰৰ দিশ-প্ৰতীক, নিত্য আহুতি সদৃশ অনুশাসন, আৰু ভোগবিলাস, হিংসা, পৰনিন্দা, অশ্লীল বাক্যৰ নিষেধ আছে। শেষত বেদস্বীকাৰ, দক্ষিণা আৰু সমাৱর্তন-স্নানৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্মচৰ্যক শাস্ত্ৰাধ্যয়ন আৰু নৈতিক সংযম একেলগে ধৰা জ্ঞানব্ৰত ৰূপে সম্পূৰ্ণ কৰা হৈছে।
Adhyaya 154
Chapter 154: विवाहः (Vivāha — Marriage)
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মচৰ্যৰ উপদেশৰ পৰা গৃহস্থধৰ্মলৈ গতি কৰি বিবাহক ধৰ্ম-নিয়মিত প্ৰতিষ্ঠান বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বৰ্ণানুসাৰে পত্নীৰ সংখ্যা আৰু অসবৰ্ণা পত্নীৰ সৈতে ধৰ্মকাৰ্য নকৰাৰ বিধি কৈ অন্তৰ্বৰ্ণ বিবাহক আচারগতভাৱে নিৰুৎসাহিত কৰা হৈছে। কিছুমান প্ৰসঙ্গত কন্যাশুল্ক, কন্যাক একাধিকবাৰ দান নকৰাৰ নিষেধ আৰু অপহৰণৰ দণ্ড উল্লেখ আছে। ব্ৰাহ্ম, আৰ্ষ, প্ৰাজাপত্য, আসুৰ, গান্ধৰ্ব, ৰাক্ষস, পৈশাচ আদি বিবাহৰূপ গণনা কৰি দান, ক্ৰয়, পাৰস্পৰিক পছন্দ, বল আৰু ছলজনিত ভেদ স্পষ্ট কৰা হৈছে। আপদকালত পুনৰ্বিবাহৰ অনুমতি আৰু মৃত স্বামীৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতাৰ সৈতে নিয়োগসদৃশ ব্যৱস্থাও কোৱা হৈছে। শেষত বিবাহমুহূৰ্তৰ শুভ-অশুভ মাস, বাৰ, তিথি, নক্ষত্ৰ, গ্ৰহস্থিতি—বিষ্ণুশয়নকাল বর্জন, দোষিত চন্দ্ৰ, শুভগ্ৰহাস্ত, ব্যতীপাত আদি—আৰু দাম্পত্যাচাৰ তথা কালনিষেধ উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 155
Ācāra (Right Conduct)
এই অধ্যায়টো ধৰ্মশাস্ত্ৰৰ এক ক্ষুদ্ৰ নিত্যাচাৰ-হাতপুথিৰ দৰে। পুষ্কৰে ব্ৰাহ্মমুহূৰ্তত দেৱস্মৰণসহ উঠা, মলমূত্ৰ ত্যাগত দিশা-নিয়ম (দিনে উত্তৰমুখ, ৰাতি দক্ষিণমুখ) আৰু অনুচিত ঠাই বর্জন কৰিবলৈ কয়। শৌচৰ ক্ৰম—মাটিৰে আচমন, দন্তধাৱন আৰু স্নানৰ প্ৰাধান্য—বৰ্ণিত; স্নান নকৰা অৱস্থাত কৰা কৰ্ম নিষ্ফল বুলি কোৱা হৈছে। পানীৰ স্তৰক্রম: ভূগৰ্ভজল, তোলা জল, ঝৰণা, সৰোবৰ, তীৰ্থজল আৰু সৰ্বাধিক পবিত্ৰ গঙ্গাজল। স্নানবিধি বৈদিক মন্ত্র (হিৰণ্যবৰ্ণাঃ, শন্নো দেবী, আপো হি ষ্ঠা, ইদমাপঃ), পানীত নিমজ্জিত জপ আৰু অঘমর্ষণ, দ্ৰুপদা, যুঞ্জতে মনঃ, পৌৰুষ সূক্ত আদি পাঠবিকল্পে আধাৰিত; তাৰ পিছত তৰ্পণ, হোম আৰু দানৰ বিধান। পিছৰ অংশত সামাজিক-নৈতিক সংযম—অহিংসা, ভাৰবাহী আৰু গৰ্ভৱতীক পথ দিয়া, দৃষ্টি-ভাষাত সাৱধানতা, অশুভ আচৰণ বর্জন, জনসমক্ষে শিষ্টাচাৰ, পানীৰ পৰিচ্ছন্নতা, যৌন আৰু সামাজিক শুদ্ধতাৰ সীমা, বেদ-দেৱতা-ৰাজা-ঋষিৰ সন্মান আৰু কিছুমান তিথিত তেল-মৰ্দন বর্জন—বিস্তাৰ পায়। পাণ্ডুলিপিভেদ উল্লেখ থাকিলেও মূল উদ্দেশ্য শুদ্ধি, সংযম আৰু যোগক্ষেম সাধন কৰা শৃঙ্খলিত আচাৰ।
Adhyaya 156
Chapter 156 — द्रव्यशुद्धिः (Dravya-śuddhi) / Purification of Substances
এই অধ্যায়ত পূৰ্বৰ আচাৰ-প্ৰকৰণ শেষ হোৱাৰ পিছতেই দ্ৰব্যশুদ্ধিৰ কথা কোৱা হৈছে—অশুচি বস্তু কেনেকৈ পুনৰ বিধি-যোগ্য হয়। পুষ্কৰে দ্ৰব্যভেদে শুদ্ধিৰ বিধান দিছে: মাটিৰ পাত্ৰ পুনৰ আগুনত পুৰিলে, তামা টেঙা/অম্লজলৰে, কাঁহ আৰু লোহা ক্ষাৰীয় দ্ৰাৱণৰে, মুক্তা আদি ৰত্ন ধুই শুদ্ধ হয়। বাসন, পাথৰৰ বস্তু, পানীত জন্মা উৎপন্ন, শাক-পাচলি, ৰছী, মূল, ফল, বাঁহ/নলৰ সামগ্ৰীৰ শুদ্ধি গৃহ আৰু যজ্ঞ—দুয়ো পৰিপ্ৰেক্ষিতত বৰ্ণিত। যজ্ঞত পাত্ৰ মচি আৰু স্পৰ্শ-নিয়মে, তেলীয়া বস্তু গৰম পানীৰে; ঘৰ ঝাড়ু দি শুদ্ধ ধৰা হয়। কাপোৰ মাটি আৰু পানীৰে, বহু কাপোৰ ছিটাই, কাঠ ঘঁহি/কাটি; গোট খোৱা বস্তু ছিটাই আৰু দ্ৰৱ পদাৰ্থ উপচাই/বহাই শুদ্ধ হয়। পশুৰ মুখশুদ্ধি, খোৱা-হাঁচি-ঘুম-পান-স্নানৰ পিছৰ আচাৰ, জনপথত প্ৰৱেশৰ পিছত আচমন, ঋতুমতীৰ শুদ্ধিকাল, মলত্যাগৰ পিছত মাটিৰ পৰিমাণ, সন্ন্যাসীৰ বিশেষ নিয়ম, আৰু ৰেশম, লিনেন/তন্তু, মৃগৰোমৰ বাবে পৃথক শোধকো উল্লেখ আছে। শেষত ফুল আৰু ফল পানী ছিটাই শুদ্ধ—বাহ্য শৌচক যজ্ঞযোগ্যতা আৰু ধৰ্মব্যৱস্থাৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Adhyaya 157
Śāva-āśauca and Sūtikā-śauca: Death/Childbirth Impurity, Preta-śuddhi, and Śrāddha Procedure (Chapter 157)
এই অধ্যায়ত মৃত্যুজনিত শাৱ-আশৌচ আৰু প্ৰসৱজনিত সূতিকা-আশৌচ সম্পৰ্কীয় ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় বিধানসমূহ শৃঙ্খলাবদ্ধভাৱে দিয়া হৈছে। সপিণ্ড-ব্যৱস্থাক আধাৰ কৰি বৰ্ণ আৰু পৰিস্থিতি অনুসাৰে আশৌচৰ সময়সীমাৰ ভেদ বৰ্ণিত; শিশুৰ, তিন বছৰৰ তল/ওপৰ আৰু ছয় বছৰৰ ওপৰৰ বয়সভেদ, নাৰীৰ চূড়াকৰ্ম হৈছে নে নাই, আৰু বিবাহিতা নাৰীৰ পিতৃকুল-সম্পৰ্ক অনুসাৰে ব্যতিক্ৰমো উল্লেখ আছে। মৃত্যুসংবাদ দেৰিতে পালে বাকী দিন গণনা, আৰু দহ ৰাতি পাৰ হ’লে তিন ৰাতিৰ নিয়ম কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত প্ৰেতশুদ্ধি আৰু শ্রাদ্ধ-প্ৰয়োগ—পিণ্ডদান, পাত্ৰবিন্যাস, গোত্ৰনামোচ্চাৰ, মাপ-পরিমাণ, আৰু সোম, অগ্নি/বহ্নি, যমৰ বাবে তিনিটা অগ্নি প্ৰজ্বালন কৰি নিয়ত আহুতি—বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। অধিকমাস আদি কালবিকল্প, বাৰ দিনৰ ভিতৰত সমাপ্তিৰ উপায়, বাৰ্ষিক শ্রাদ্ধৰ কৰ্তব্য আৰু পৰলোকস্থিতি যিয়েই হওক শ্রাদ্ধে মৃতক উপকৃত হয়—এই যুক্তিও দিয়া হৈছে। শেষত কিছুমান হিংস্ৰ/অসাধাৰণ মৃত্যুত নাশৌচ, সহবাস বা চিতাধোঁৱা স্পৰ্শৰ পাছত তৎক্ষণাৎ স্নান, দ্বিজ শৱ কোনে স্পৰ্শ/সংভালিব পাৰে, দাহোত্তৰ অস্থিসঞ্চয়ৰ সময় আৰু পুনৰ দেহস্পৰ্শৰ অনুমতি—এই নিয়মসমূহেৰে অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 158
Srāvādya-śauca (Impurity due to bodily discharge and allied causes)
এই অধ্যায়ত দেহগত স্ৰাৱজনিত অশৌচ (গৰ্ভাৱস্থাৰ ৰক্তস্ৰাৱ/গৰ্ভপাতসহ), জন্মজনিত সূতক আৰু মৃত্যুজাত মৃতক—ইয়াৰ বিধান শাস্ত্ৰীয়ভাৱে সুশৃঙ্খল কৰা হৈছে। বৰ্ণভেদে, আত্মীয়তাৰ নৈকট্য (সপিণ্ড, সুকুল্য, গোত্ৰিন) আৰু জীৱন-অৱস্থা (দাঁত উঠাৰ আগতে, বিবাহৰ আগতে, চূড়াকৰ্মৰ পাছত) অনুসাৰে অশৌচৰ সময়সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। স্নানবিধি, অস্থিসঞ্চয়ন, উদক-ক্রিয়া, পিণ্ডসংখ্যা, শিশুৰ দাহ নে সমাধি, আহাৰ/দান/শ্ৰাদ্ধৰ নিষেধ, আৰু একাধিক অশৌচ মিলিলে গুৰুতৰ অশৌচেই প্ৰাধান্য পায়—এই নিয়মো বৰ্ণিত। বজ্ৰ/অগ্নিমৃত্যু, মহামাৰী, দুৰ্ভিক্ষ-যুদ্ধ-আপদত বিশেষ বিধান, অসপিণ্ড শৱৰ ব্যৱহাৰ আৰু কিছুমান পতিতাদি শ্ৰেণীৰ ব্যতিক্ৰম উল্লেখ কৰি, মনু আদি ঋষিৰ প্ৰমাণে গৃহধৰ্ম আৰু কৰ্মাধিকাৰ ৰক্ষাৰ বাবে শৌচব্যৱস্থা প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 159
Purification Concerning the Unsanctified (Asaṃskṛta) and Related Cases (असंस्कृतादिशौचम्)
এই অধ্যায়ত সংস্কৃত (যথাবিধি সংস্কাৰপ্ৰাপ্ত) আৰু অসংস্কৃত ব্যক্তিৰ মৃত্যুপৰ গতি-ভেদ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। মৃত্যুকালে হৰিস্মৰণে স্বৰ্গ, আনকি মোক্ষো লাভ হ’ব পাৰে বুলি কোৱা হৈছে। গঙ্গাসংক্রান্ত অন্ত্যেষ্টিৰ মাহাত্ম্য—অস্থিক্ষেপে প্ৰেতৰ উন্নতি হয়, আৰু অস্থি গঙ্গাজলত যিমান দিন থাকে সিমান দিন স্বৰ্গবাস থাকে—এমন দাবিও আছে। আত্মহত্যাকাৰী আৰু পতিতৰ বাবে বিধিনিষেধ উল্লেখ থাকিলেও, দয়াবশত পতিত প্ৰেতৰ বাবেও নাৰায়ণবলি অনুগ্ৰহৰূপ উপায় হিচাপে নিৰ্দেশিত। পাছত মৃত্যু কোনো সংসাৰাসক্তিৰ অপেক্ষা নকৰে; পৰলোকযাত্ৰাত ধৰ্মেই সহচৰ (যমপথত পত্নীৰ বিশেষ উল্লেখ) বুলি উপদেশ দিয়া হৈছে। কৰ্মৰ অনিবার্যতা, সৃষ্টি-প্ৰলয়চক্ৰ, বস্ত্ৰ সলনি কৰাৰ দৰে পুনর্জন্ম, আৰু দেহধাৰী আত্মা আসলে অসঙ্গ—এই বোধে শোক ত্যাগ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে।
Adhyaya 160
Vānaprastha-āśrama (The Forest-Dweller Stage of Life)
ধৰ্মশাস্ত্ৰ-ধাৰাবাহিকত পুষ্কৰে বনপ্ৰস্থ আৰু বন-তপস্বীৰ নিয়ত জীৱনচৰ্যা বৰ্ণনা কৰে—গৃহস্থধৰ্ম আৰু পূৰ্ণ সন্ন্যাসৰ মাজৰ শৃঙ্খলাবদ্ধ সেতুস্বৰূপ। জটা ধাৰণ, অগ্নিহোত্ৰ পালন, ভূমিত শয়ন আৰু হৰিণচৰ্ম ধাৰণ আদি লক্ষণে সমাজৰ পৰা আঁতৰি থাকিলেও বৈদিক আচাৰৰ ধাৰাবাহিকতা প্ৰকাশ পায়। বনবাসত নিয়ন্ত্ৰিত আহাৰ (দুধ, কন্দ-মূল, নীবাৰ বনৰীয়া ধান, ফল), দান গ্ৰহণ নকৰা, দিনে তিনবাৰ স্নান আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য মন শুদ্ধ কৰি নিৰ্ভৰতা কমায়। দেৱপূজা আৰু অতিথি-সৎকাৰ সামাজিক ধৰ্ম; যতি সকলক ঔষধি-লতাৰে জীৱিকা চলাবলৈ কোৱা হৈছে। সন্তান-নাতি স্থিৰ হ’লে গৃহস্থে বনক আশ্ৰয় ল’ব পাৰে। ঋতুভিত্তিক তপস্যা—গ্ৰীষ্মত পঞ্চাগ্নি, বৰ্ষাত আকাশ-বৰ্ষা সহন, শীতত ভিজা বস্ত্ৰে কঠোৰ সাধনা; শেষত অনাবর্তনৰ আগবঢ়া-ব্ৰত, ধৰ্মবৈৰাগ্যৰ অপৰিবর্তনীয় প্ৰতিজ্ঞা।
Adhyaya 161
Yati-dharma (The Dharma of the Renunciate Ascetic)
এই অধ্যায়ত যতি-ধৰ্মক সামাজিক আসক্তিৰ পৰা মুক্তিদায়ক জ্ঞানলৈ শৃঙ্খলাবদ্ধ ৰূপান্তৰ হিচাপে বিধিবদ্ধ কৰা হৈছে। বৈৰাগ্য জাগিলেই তৎক্ষণাৎ সন্ন্যাস গ্ৰহণ, প্ৰাজাপত্য ইষ্টি সম্পাদন কৰি বাহ্য অগ্নিক অন্তৰত স্থাপন—বাহ্য যজ্ঞ-কর্মৰ পৰা অন্তস্তপস্যালৈ গতিৰ চিহ্ন। একান্তবাস, অপৰিগ্ৰহ, অল্পাহাৰ, অহিংসাত সাৱধানতা, সত্যশুদ্ধ বাক্-কাৰ্য-মন আচৰণ, আৰু গৃহস্থক বোজা নপৰাকৈ ভিক্ষা গ্ৰহণৰ নীতি বিস্তাৰে কোৱা হৈছে। কুটীৰক→বহূদক→হংস→পৰমহংস ভিক্ষুক-অৱস্থাৰ ক্ৰমে ক্ৰমে বৃদ্ধি পোৱা অন্তৰ্মুখতা দেখুৱায়। তাৰ পাছত যম-নিয়ম, আসন, প্ৰাণায়াম (গৰ্ভ/অগৰ্ভ; পূৰক-কুম্ভক-ৰেচক মাত্রাসহ), প্ৰত্যাহাৰ, ধাৰণা, ধ্যান, সমাধি আদি যোগাঙ্গ যতি-চৰ্যাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে। শেষত মহাবাক্যধৰ্মী অদ্বৈত ঘোষণা—আত্মাই ব্ৰহ্ম/বাসুদেৱ/হৰি—বুলি প্ৰতিপাদন কৰি সন্ন্যাসক নৈতিক কঠোৰতা আৰু প্ৰত্যক্ষ জ্ঞানৰ দ্বাৰা মোক্ষসাধন বুলি কোৱা হৈছে; ষট্ প্ৰাণায়াম প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু চাতুৰ্মাস্য ব্ৰতও উল্লেখিত।
Adhyaya 162
अध्याय १६२ — धर्मशास्त्रकथनम् (Dharmaśāstra Exposition: Authorities, Pravṛtti–Nivṛtti, Upākarman, and Anadhyāya Rules)
এই অধ্যায়ত ধৰ্মক স্মৃতি-প্ৰমাণৰ পৰম্পৰাত স্থাপন কৰা হৈছে—মনুৰ পৰা পৰাশৰলৈ, লগতে আপস্তম্ব, ব্যাস, বৃহস্পতি আদি। বৈদিক কৰ্ম দুবিধ বুলি কোৱা হৈছে—প্ৰবৃত্তি (কামনা-প্ৰেৰিত কৰ্ম) আৰু নিবৃত্তি (জ্ঞাননিষ্ঠ বৈৰাগ্য)। তপ, স্বাধ্যায়, ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ, অহিংসা আৰু গুৰুসেৱা আত্মজ্ঞানলৈ লৈ যায়; ই নিঃশ্ৰেয়স আৰু অমৰত্বৰ পৰম উপায়। তাৰ পাছত ব্যৱহাৰধৰ্মত বেদপাঠৰ কালে-দেশে নিয়ম, উপাকৰ্ম-উৎসৰ্গ বিধি আৰু অনধ্যায় (অস্থায়ী বিৰতি)ৰ কাৰণসমূহৰ বিস্তৃত তালিকা দিয়া হৈছে—মৰণাশৌচকাল, গ্ৰহণ, কিছুমান তিথি, গর্জন/বতাহ-ধুমুহা, উল্কাপাত-ভূমিকম্প, শৱ-শ্মশান বা পতিত-সংস্পৰ্শ, অশুভ শব্দ আৰু অন্যান্য বিঘ্ন; মুঠ ৩৭টা অনধ্যায় বুলি কোৱা হৈছে। এইদৰে অগ্নিপুৰাণে আত্মজ্ঞানৰ লক্ষ্যক সূক্ষ্ম আচাৰ-নিয়মৰ জৰিয়তে দৈনন্দিন জীৱনত প্ৰকাশ কৰে।
Adhyaya 163
Śrāddha-kalpa-kathana (Exposition of the Śrāddha Procedure)
এই অধ্যায়ত শ্রাদ্ধ-বিধিক ভুক্তি (কল্যাণ-সমৃদ্ধি) আৰু মুক্তি দুয়ো দান কৰা ধৰ্ম-মানচিত্ৰ ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। আগদিনা ব্ৰাহ্মণ নিমন্ত্ৰণ আৰু অপৰাহ্ণত সৎকাৰ; আসন-বিন্যাস পূৰ্বমুখী, দেবকাৰ্যত জোৰ সংখ্যা আৰু পিতৃকাৰ্যত বিজোৰ সংখ্যা, মাতৃপক্ষতো একে নিয়ম। মন্ত্ৰসহ বিশ্বেদেৱ আহ্বান, পবিত্ৰযুক্ত পাত্ৰ, ধান্যকণা ছটিয়োৱা, গাখীৰ আৰু যৱ/তিল যোগ, অৰ্ঘ্যদান, আৰু পিতৃকৰ্মত অপসব্য হৈ পৰিক্ৰমা। পিতৃযজ্ঞ-ৰীতিত হোম, হুতশেষ বিতৰণ, পাত্ৰ-সংস্কাৰ আৰু অঙ্গুষ্ঠ-স্পৰ্শসহ পাঠে অন্নশুদ্ধি। শেষত উচ্ছিষ্ট আৰু জলদান, দক্ষিণমুখে পিণ্ডদান, স্বস্তি আৰু অক্ষয়্যোদক, স্বধা-বাক্যসহ দক্ষিণা, বিধিবৎ বিসৰ্জন আৰু ভোজনোত্তৰ আচাৰ। একোদ্দিষ্ট-সপিণ্ডীকৰণ ভেদ, মৃত্যুদিন/মাসিক/বাৰ্ষিক শ্রাদ্ধচক্ৰ, খাদ্য-দানৰ ফল, গয়া আৰু শুভকাল, আৰু পিতৃসকলক শ্রাদ্ধদেৱতা বুলি আয়ু, ধন, বিদ্যা, স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ দানকাৰী বুলি উপসংহাৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 164
Chapter 164: नवग्रहहोमः (Navagraha Fire-Offering)
এই অধ্যায়ত পুষ্কৰে নবগ্ৰহ-হোমৰ ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় আৰু আচাৰ-প্ৰয়োগমূলক বিধি বৰ্ণনা কৰিছে। ই সমৃদ্ধি, শান্তি, বৰষুণ, আয়ু, পোষণৰ লগতে অভিচাৰ আদি কঠোৰ উদ্দেশ্যৰ বাবেও উপায় বুলি কোৱা হৈছে। সূৰ্যৰ পৰা কেতুলৈকে নৱগ্ৰহ দেৱতাসকলৰ নাম-ক্রম দিয়া হৈছে আৰু প্ৰতিমা নিৰ্মাণৰ সামগ্ৰীৰ ক্রম নিৰ্দিষ্ট—তাম্ৰ, স্ফটিক, ৰক্তচন্দন, স্বৰ্ণ, অর্ককাষ্ঠ (যুগল ৰূপ), ৰূপা, লোহা আৰু সীসা। স্বৰ্ণলেখন বা সুগন্ধি মণ্ডল-ৰেখাঙ্কন, বৰ্ণানুযায়ী বস্ত্ৰ-পুষ্প, সুগন্ধদ্ৰব্য, কঙ্কণ আৰু গুগ্গুল ধূপৰ বিধান আছে। ঋক্/মন্ত্ৰ পাঠৰ ক্রম, সমিধাৰ ক্রম, আৰু মধু-ঘৃত-দধি সহ প্ৰতিগ্ৰহ ১২৮ বা ২৮ আহুতিৰ সংখ্যা নিৰ্ধাৰিত। নৈবেদ্য, গ্ৰহক্রমে দ্বিজভোজন, আৰু দক্ষিণা-ক্রম—গাই, শঙ্খ, বৃষ, স্বৰ্ণ, বস্ত্ৰ, অশ্ব আদি—উল্লেখিত। শেষত ৰজাৰ উত্থান-পতন আৰু লোকস্থিতি গ্ৰহশক্তিৰ অধীন বুলি কৈ, গ্ৰহপূজাক পৰম পূজ্য বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Adhyaya 165
Adhyaya 165 — नानाधर्माः (Various Dharmas)
অগ্নি–বসিষ্ঠ সংলাপৰ ধাৰাবাহিকতাত এই অধ্যায়ে ধৰ্মক ধ্যানৰ পৰিসৰত স্থাপন কৰে—হৃদয়স্থিত প্ৰভুক মন, বুদ্ধি, স্মৃতি আৰু ইন্দ্ৰিয় একাগ্ৰ কৰি ধ্যান কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত শ্রাদ্ধ, দান আৰু আহাৰ-নিয়ম; গ্ৰহণ-সন্ধিক্ষণত দান আৰু পিতৃকৰ্মৰ বিশেষ ফল; আৰু অগ্নি নাথাকিলে বৈশ্বদেৱৰ যথাযথ বিধি বৰ্ণিত। নাৰী, বলপ্ৰয়োগ/বাধ্যতা আৰু অশৌচ সম্পৰ্কীয় শুদ্ধি-আলোচনাৰ লগতে অদ্বৈত সংশোধনো আছে—আত্মাৰ বাহিৰে ‘দ্বিতীয়’ নেদেখা জনৰ বাবে বিৰোধ-ভেদ শিথিল হয়। যোগ অংশত চিত্তবৃত্তিনিৰোধক পৰম যোগ, ক্ষেত্ৰজ্ঞৰ পৰমাত্মা/ব্ৰহ্মত লয়, আৰু প্ৰাণায়াম আৰু সাবিত্ৰী (গায়ত্ৰী)ক শ্ৰেষ্ঠ শোধক বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। শেষত প্ৰায়শ্চিত্তৰ সীমা আৰু কৰ্মফল (নীচ যোনি, দীঘলীয়া কাল) দেখুৱাই সিদ্ধান্ত—পাপহৰণত যোগেই অনুত্তম; আচাৰধৰ্ম আৰু অন্তৰ্জ্ঞানৰ সমন্বয়।
Adhyaya 166
Chapter 166: वर्णधर्मादिकथनं (Exposition of Varṇa-Dharma and Related Topics)
এই অধ্যায়ত ধৰ্মক বেদ–স্মৃতিমূল আৰু “পঞ্চবিধ” বুলি নিৰূপণ কৰি, কৰ্মাধিকার বৰ্ণ-পরিচয়ৰ পৰা হয় আৰু আশ্ৰমধৰ্ম জীৱন-অৱস্থাভেদে নিৰ্দিষ্ট আচাৰ-নিয়ম—এই ভেদ দেখুওৱা হৈছে। চাৰিও আশ্ৰমত (ব্ৰহ্মচাৰী, গৃহস্থ, বানপ্ৰস্থ, যতি) প্ৰযোজ্য নৈমিত্তিক কৰ্ম—বিশেষকৈ প্ৰায়শ্চিত্ত—আৰু কৰ্মৰ উদ্দেশ্যভেদ: অদৃষ্টাৰ্থ (মন্ত্ৰ, যজ্ঞ), দৃষ্টাৰ্থ, আৰু মিশ্ৰাৰ্থ (ব্যৱহাৰ, দণ্ড) বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শ্ৰুতি–স্মৃতি সামঞ্জস্য, অনুবাদ (গুণাৰ্থ, পৰিসংখ্যাৰ্থ) আৰু অৰ্থবাদ (প্ৰশংসামূলক/ব্যাখ্যামূলক) ব্যাখ্যা আছে। পাছত ৪৮ সংস্কাৰ, পঞ্চযজ্ঞ, পাকযজ্ঞ–হবিৰ্যজ্ঞ–সোমযাগৰ বিভাগ, আৰু শেষত সদ্গুণ, নিত্যাচাৰ (বাক্সংযম, স্নান–ভোজন নিয়ম), দাহ/দশাহত স্বজন নহ’লেও যোগ্যতা, পংক্তিদোষ নিবারণ আৰু পঞ্চ প্ৰাণাহুতি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 167
Ayuta–Lakṣa–Koṭi Fire-offerings (अयुतलक्षकोटिहोमाः) — Graha-yajña Vidhi
ভগৱান অগ্নিয়ে ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় ‘গ্ৰহ-যজ্ঞ’ বিধি পুনৰ উপদেশ কৰে—সমৃদ্ধি, শান্তি আৰু বিজয়ৰ বাবে। তেওঁ হোমৰ তিনিটা মান—অযুত (১০,০০০), লক্ষ (১,০০,০০০) আৰু কোটি (১,০০,০০,০০০)—নিৰ্ধাৰণ কৰি অগ্নিকুণ্ডৰ পৰা গ্ৰহসমূহক আহ্বান কৰি মণ্ডলৰ নিৰ্দিষ্ট খণ্ডত স্থাপন কৰে; কেন্দ্ৰত সূৰ্যক প্ৰতিষ্ঠা কৰে। অধিদেৱতা আৰু প্ৰত্যধিদেৱতাৰ তালিকা, কাঠ-সমিধা-হবিষ্য মিশ্ৰণ, ১০৮ আহুতি আৰু ১০৮ কুম্ভ, আৰু অন্তত পূৰ্ণাহুতি, বসোধাৰা, দক্ষিণা আৰু অভিষেক-মন্ত্ৰে মহাদেৱ, নবগ্ৰহ আৰু ৰক্ষাশক্তিসকলক আহ্বান কৰা হয়। দান—সোণ, গাই, ভূমি, ৰত্ন, বস্ত্ৰ, শয্যা—ফলসিদ্ধিৰ সৈতে সংযুক্ত; যুদ্ধবিজয়, বিবাহ, উৎসৱ আৰু প্ৰতিষ্ঠা আদি প্ৰসঙ্গত প্ৰয়োগ কোৱা হৈছে। লক্ষ/কোটি হোমৰ বাবে কুণ্ডমাপ, ঋত্বিজসংখ্যা, মন্ত্ৰবিকল্প, আৰু ত্ৰিকোণ কুণ্ডত প্ৰতিমা-কর্মসহ অভিচাৰ/বিদ্বেষণ বিধিও পৃথকভাৱে বৰ্ণিত, য’ত কৰ্ম আৰু ধৰ্ম-ব্যৱস্থাৰ সমন্বয় প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 168
Chapter 168 — महापातकादिकथनम् (Exposition of Great Sins and Related Topics)
এই অধ্যায়ত পুষ্কৰৰ ন্যায়-আচাৰগত নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে—যি নিৰ্ধাৰিত প্ৰায়শ্চিত্ত গ্ৰহণ নকৰে, ৰজাই তাক দণ্ড দিব; আৰু ইচ্ছাকৃত বা অনিচ্ছাকৃত পাপৰ বাবেও প্ৰায়শ্চিত্ত কৰাটো আবশ্যক। তাৰ পিছত আহাৰ আৰু স্পৰ্শজনিত শৌচ-অশৌচৰ বিধান বৰ্ণিত—মহাপাতকী, ৰজস্বলা নাৰী, পতিত, বহিষ্কৃত/অন্ত্যজ গোষ্ঠী, নিন্দিত বৃত্তিধাৰী আদি লোকৰ অন্ন বা সংস্পৰ্শে কেতিয়া অপবিত্ৰতা হয় আৰু কেতিয়া পৰিহাৰ অনিবাৰ্য, সেয়া নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে। তাৰ পাছত কৃচ্ছ্ৰ, তপ্তকৃচ্ছ্ৰ, প্ৰাজাপত্য আৰু চন্দ্ৰায়ণ আদি স্তৰভিত্তিক প্ৰায়শ্চিত্ত নিষিদ্ধ ভোজন, উচ্ছিষ্ট, অপবিত্ৰ দ্ৰব্যসেৱন আদি দোষৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী অংশত চাৰি মহাপাতক—ব্ৰহ্মহত্যা, সুৰাপান, স্তেয় আৰু গুৰুতল্পগমন—ৰ সংজ্ঞা, সমদোষ গণ্য কৰ্ম, উপপাতক আৰু জাতিভ্ৰংশকৰ কৰ্মৰ শ্ৰেণীবিভাগ দিয়া হৈছে। সমগ্ৰ অধ্যায়ে ৰাজধৰ্ম, শৌচশাসন আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় শ্ৰেণীকৰণ একত্ৰ কৰি সামাজিক শৃঙ্খলা আৰু আচাৰশুদ্ধিক পৰস্পৰ-সহায়ক পথ হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰে।
Adhyaya 169
Mahāpātaka-ādi-kathana (Account of the Great Sins) — concluding note incl. ‘Mārjāra-vadha’ (killing of a cat)
এই অধ্যায়ে ধৰ্মশাস্ত্ৰ-খণ্ডৰ উপসংহাৰ হয়; মহাপাতক আদি গুৰুতৰ পাপ আৰু সংশ্লিষ্ট দোষসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাগ বৰ্ণনা কৰি শেষত সংক্রমণসূচক টোকাত ‘মাৰ্জাৰ-বধ’ (বিড়াল বধ) বিষয়টো স্পষ্টকৈ উল্লেখ কৰা হৈছে। আগ্নেয় শিক্ষাপ্ৰবাহত পাপ-তালিকা কেৱল নৈতিক নামকৰণ নহয়; উপযুক্ত অনুপাতে প্ৰায়শ্চিত্ত নিৰ্দেশ কৰিবলৈ ই এক আধাৰ-মানচিত্ৰ। এই উপসংহাৰ সেতুৰ দৰে—পাপ চিনাক্তকৰণৰ পৰা শুদ্ধিকৰণৰ প্ৰয়োগ-প্ৰযুক্তি, অৰ্থাৎ প্ৰায়শ্চিত্ত, দিশে গ্ৰন্থক আগবঢ়ায়। অগ্নি পুৰাণৰ বিশ্বকোষীয় শৈলীত যেনে বাস্তু বা ৰাজধৰ্মত প্ৰথমে বিভাগ আৰু মান, তাৰপিছত পদ্ধতি, তেনেদৰে ইয়াতো। ফলত ধৰ্মৰ অধীনত সামাজিক শৃঙ্খলা আৰু অন্তঃশুদ্ধি একেলগে সংযুক্ত থাকে।
Adhyaya 170
प्रायश्चित्तानि (Expiations) — Association-Impurity, Purification Rites, and Graded Penance
এই অধ্যায়ত (অগ্নি পুৰাণ ১৭০) প্ৰায়শ্চিত্তক ধৰ্ম-প্ৰযুক্তি হিচাপে সুসংগঠিত কৰা হৈছে, বিশেষকৈ সংস্পৰ্শ আৰু আচার-অনুষ্ঠানত অংশগ্ৰহণৰ ফলত হোৱা অশৌচ দূৰ কৰিবলৈ। পুষ্কৰ কয়—পতিতৰ সৈতে দীঘলীয়া সঙ্গতি এক বছৰৰ ভিতৰত পতনৰ কাৰণ হ’ব পাৰে; কিন্তু দোষযুক্ত “সঙ্গ” ঘটে পুৰোহিত-সেৱা, উপদেশ বা মৈথুনৰ দ্বাৰা, কেৱল একেলগে যাত্ৰা, আহাৰ বা আসন ভাগ-বতৰা কৰিলেই নহয়। তাৰ পিছত শুদ্ধি-বিধি—পতিতৰ দৰে ব্ৰত গ্ৰহণ, সপিণ্ডসকলৰ সৈতে জলদান, প্ৰেতসদৃশ ঘট উলটাই দিয়া সংকেত-ক্ৰিয়া, দিন-ৰাতিৰ নিয়ম আৰু নিয়ন্ত্ৰিত সামাজিক ব্যৱহাৰ। পাছত কৃচ্ছ্ৰ, তপ্ত-কৃচ্ছ্ৰ, চন্দ্ৰায়ণ, পৰাক, শান্তপন আদি স্তৰভিত্তিক প্ৰায়শ্চিত্ত চাণ্ডাল-স্পৰ্শ, উচ্ছিষ্ট, শৱ-সংস্পৰ্শ, ৰজস্বলা অশৌচ, অনুচিত দান, নিষিদ্ধ বৃত্তি, যজ্ঞ-লোপ আদি দোষৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে। অনুতাপক হোম, জপ, উপবাস, পঞ্চগব্য, স্নান আৰু উপনয়ন/সংস্কাৰ পুনঃস্থাপনৰ সৈতে যুক্ত কৰি বৰ্ণাশ্ৰম শৃঙ্খলা আৰু যজ্ঞাধিকাৰ ৰক্ষাৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 171
Chapter 171 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni / Expiations)
এই অধ্যায়ত ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় শুদ্ধি-প্ৰকৰণ আৰম্ভ হৈ, পাঠভেদ সংৰক্ষণ কৰি প্ৰায়শ্চিত্তসমূহৰ ক্ৰমবদ্ধ তালিকা দিয়া হৈছে। পুষ্কৰে কয়—মন্ত্ৰজপ আৰু নিয়মানুষ্ঠানৰ দ্বাৰা পাপক্ষয় হয়: এক মাহ পৌৰুষসূক্ত পাঠ, অঘমর্ষণ স্তোত্ৰ তিনিবাৰ পঠন, বেদাধ্যয়ন, বায়ু-যম সম্পৰ্কীয় অনুশাসন, আৰু গায়ত্ৰী-ব্ৰত। তাৰ পিছত কৃচ্ছ্ৰ আদি তপস্যা দেহ-আহাৰ নিয়মসহ বৰ্ণিত—মুণ্ডন, স্নান, হোম, হৰি-পূজা, দিনে থিয় হৈ থকা আৰু ৰাতি বীৰাসনত বহা। যতি আৰু শিশু-ৰূপ চন্দ্ৰায়ণ, গ্ৰাস/পিণ্ডৰ পৰিমাণসহ; তপ্তকৃচ্ছ্ৰ-শীতকৃচ্ছ্ৰ চক্ৰ; আৰু পঞ্চগব্যাদি দ্ৰব্যযুক্ত কঠোৰ অতীকৃচ্ছ্ৰ। শান্তপন, মহা/অতিশান্তপন, বাৰ দিনৰ পৰাক উপবাস, আৰু প্ৰাজাপত্য ক্ৰম ‘পাদ’ ৰূপে উল্লেখিত। শেষত ফল, পাতা, জল, মূল, তিল আৰু ব্ৰহ্মকূৰ্চ-আধাৰিত বিশেষ কৃচ্ছ্ৰ, আৰু দেবপূজা-সহ তপস্যাৰে সমৃদ্ধি, বল, স্বৰ্গ আৰু পাপনাশৰ ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 172
Chapter 172 — “Expiations beginning with the Secret (Rites)” (Rahasya-ādi-prāyaścitta)
এই অধ্যায়টো প্ৰায়শ্চিত্ত-ক্রমৰ উপসংহাৰ অংশ; ইয়াৰ দ্বাৰা অগ্নি পুৰাণৰ ধৰ্মশাস্ত্ৰ স্তৰত প্ৰায়শ্চিত্তক ধাপে-ধাপে গঢ়া এক ব্যৱস্থা হিচাপে বুজোৱা হৈছে। ‘ৰহস্য-আদি’ গূঢ় প্ৰায়শ্চিত্তে সূচায় যে শুদ্ধি কেৱল বাহ্য দণ্ড নহয়; সংকল্প-অনুযায়ী অন্তঃশুদ্ধি, সংযমভিত্তিক অনুশাসন আৰু সূক্ষ্ম দোষৰ সংশোধনো ইয়াৰ অংগ। অগ্নেয় বিদ্যাৰ প্ৰবাহত—য’ত ভগৱান অগ্নিৰ উপদেশে লোক-ব্যৱস্থা আৰু আধ্যাত্মিক উত্তৰণ একেলগে সংযোজিত কৰে—এই অধ্যায়ে পূৰ্বৰ প্ৰায়শ্চিত্ত-পদ্ধতিসমূহৰ শীৰ্ষবিন্দু হৈ পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ সাৰ্বজনীন প্ৰতিকার ‘স্তোত্ৰ-জপ’লৈ গমন পথ প্ৰস্তুত কৰে। এই মোড়ে দেখুৱায় যে ধৰ্ম বিধিবদ্ধ কৰ্ম আৰু অন্তৰ্মুখ পুনঃসমন্বয়—উভয়ৰ দ্বাৰাই ৰক্ষিত হয়, যাতে সাধক ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়োটালৈ আগবাঢ়ে।
Adhyaya 173
Prāyaścitta — Definitions of Killing, Brahmahatyā, and Graded Expiations
ভগৱান অগ্নিয়ে ধৰ্মশাস্ত্ৰৰ প্ৰায়শ্চিত্ত-প্ৰকৰণ আৰম্ভ কৰি কয় যে এই প্ৰায়শ্চিত্ত-ব্যৱস্থা ব্ৰহ্মাৰ পৰা প্ৰৱৰ্তিত। ‘বধ’ বুলিলে প্ৰাণ-বিয়োগ (মৃত্যু) ঘটোৱা যিকোনো কৰ্মক বুজায় বুলি সংজ্ঞা দিয়ে। দোষ কেবল প্ৰত্যক্ষ হত্যাত সীমাবদ্ধ নহয়—হত্যা কৰোৱানো, যৌথ অস্ত্ৰকর্মত দলগত অংশগ্ৰহণ, আৰু পৰোক্ষ কাৰণ হোৱা (যেনে নিৰ্যাতন/চাপৰ ফলত প্ৰেৰিত আত্মহত্যা)ও বিশেষকৈ ব্ৰহ্মহত্যা-ৰূপে মহাপাতক গণ্য। তাৰ পিছত দেশ, কাল, সামৰ্থ্য আৰু অপৰাধৰ স্বভাৱ অনুসৰি প্ৰায়শ্চিত্ত নিৰ্ণয়ৰ নীতি বৰ্ণনা কৰে। ব্ৰাহ্মণবধৰ বাবে মহাপ্ৰায়শ্চিত্ত—আত্মত্যাগ, দীঘলীয়া তপস্যা-চিহ্নধাৰণসহ ভিক্ষাজীৱন, আৰু আচৰণভিত্তিক লাঘৱ—উল্লেখ কৰে। পাছত বৰ্ণ আৰু দুৰ্বলতা (বৃদ্ধ, নাৰী, শিশু, ৰোগী) অনুসৰি দণ্ডৰ স্তৰ, গোহত্যা, আঘাত, সঁজুলিৰে আকস্মিক মৃত্যু আদি ক্ষেত্ৰত প্ৰায়শ্চিত্ত, শৌচ-অশৌচ/খাদ্যদূষণ, মদ্যাদি নিষিদ্ধ সেৱন, চুৰিত প্ৰত্যৰ্পণ-ৰাজদণ্ডৰ ন্যায়, আৰু গুৰুতল্পাদি যৌন অপৰাধত মৃত্যুপ্ৰায়শ্চিত্ত বা বহু-মাহৰ চান্দ্ৰায়ণ বিধান দিয়া হৈছে। সমগ্ৰতে প্ৰায়শ্চিত্তক ন্যায়সঙ্গত মাপ আৰু অন্তঃশুদ্ধিৰ আধ্যাত্মিক ঔষধ—দুয়ো ৰূপে প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Adhyaya 174
Chapter 174 — प्रायश्चित्तानि (Expiations)
অগ্নিয়ে কয়—পূজা, আশ্ৰমধৰ্ম বা হোম লোপ/বিঘ্ন হ’লে আচাৰ-শুদ্ধিৰ বাবে প্ৰায়শ্চিত্ত বিধি মানিব লাগে। মিছ হোৱা পূজাৰ বাবে অষ্টশত জপ আৰু দ্বিগুণ পূজা; দেৱতাৰ সংস্পৰ্শজনিত অশৌচত পঞ্চোপনিষদ-মন্ত্ৰ, হোম আৰু ব্ৰাহ্মণ-ভোজনৰ দ্বাৰা শান্তি। দূষিত হোমদ্ৰব্য, ভঙা নৈবেদ্য, মন্ত্ৰ-দ্ৰব্য গণ্ডগোল হ’লে কেৱল দূষিত অংশ ত্যাগ, প্ৰোক্ষণে শুদ্ধি আৰু মূলমন্ত্ৰ পুনৰ্জপ। প্ৰতিমা পৰি যোৱা/ভঙা/হেৰোৱা আদি গম্ভীৰ ঘটনাত উপবাস আৰু শত আহুতি। তাৰ পিছত অধ্যায়ে মোক্ষতত্ত্বলৈ বিস্তাৰ কৰি কয়—সত্য অনুতাপৰ পৰম প্ৰায়শ্চিত্ত হৰি-স্মৰণ। চন্দ্ৰায়ণ, পৰাক, প্ৰাজাপত্য; গায়ত্ৰী, প্ৰণৱ-স্তোত্ৰ, সূৰ্য/ঈশ/শক্তি/শ্ৰীশ মন্ত্ৰজপ; তীৰ্থ-মাহাত্ম্য, দান-মহাদান, আৰু ‘মই ব্ৰহ্ম, পৰম জ্যোতি’ এই অদ্বৈত ধ্যান পাপনাশক। শেষত হৰিকেই সকলো বিদ্যা-শাস্ত্ৰৰ মূল আৰু পাৱনকাৰী বুলি অগ্নিপুৰাণৰ বিশ্বকোষীয় ব্যাপ্তি পুনঃ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।