Adhyaya 49
Chapter 49 — मत्स्यादिलक्षणवर्णनम् (Description of the Characteristics of Matsya and the Other Incarnations)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-কল্পৰ প্ৰসঙ্গত প্ৰতিষ্ঠাৰ উপযোগী দশাৱতাৰ আৰু অন্যান্য বৈষ্ণৱ মূৰ্তিৰ প্ৰতিমা-লক্ষণ শাস্ত্ৰসম্মতভাৱে ব্যাখ্যা কৰিছে। মৎস্য আৰু কূৰ্মৰ দেহ-প্ৰকাৰ, বৰাহৰ পৃথিৱী-উদ্ধৰণ মুদ্ৰা, ক্ষ্মা/ধৰা, অনন্ত আৰু শ্ৰীসহ পৰিবাৰ, লগতে ৰাজ্যলাভ আৰু সংসাৰ-তৰণ ফল উল্লেখ আছে। নৰসিংহৰ উগ্ৰ-নাট্যভঙ্গী আৰু মানক চতুৰ্ভুজ চিহ্ন-ৰূপ, বামন আৰু ৰাম/বলৰামৰ বহু বিন্যাস অস্ত্ৰ-স্থাপন ক্ৰমে নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে। বুদ্ধৰ শান্ত ভাব-ৱেশ আৰু কল্কিৰ পৰিধান, তেজ আৰু যুগান্তকাৰী কাৰ্য বৰ্ণিত। তাৰ পিছত বাসুদেৱাদি নবব্যূহ আৰু সংশ্লিষ্ট ৰূপ—ব্ৰহ্মা, গৰুড়াৰূঢ় বিষ্ণু, বিশ্বৰূপ, অশ্বশিৰ হৰি (হয়গ্ৰীৱ সদৃশ), দত্তাত্ৰেয়, বিশ্বক্সেন—পাঠভেদসহ উল্লেখ কৰি পৰম্পৰা-শুদ্ধতা আৰু আচাৰ-উপযোগিতা প্ৰকাশ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रं नाम अष्टाचत्वारिंशो ऽध्यायः अथोनपञ्चाशो ऽध्यायः मत्स्यादिलक्षणवर्णनं भगवानुवाच दशावतारं मत्स्यादिलक्षणं प्रवदामि ते मत्स्याकारस्तु मत्स्यः स्यात् कूर्मः कार्माकृलिर्भवेत्
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণত ‘চতুৰ্বিংশতি-মূৰ্তি-স্তোত্ৰ’ নামৰ অষ্টাচত্বাৰিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ঊনপঞ্চাশ অধ্যায়—‘মৎস্যাদি লক্ষণবৰ্ণন’। ভগৱানে ক’লে: মৎস্য আদি দশাৱতাৰৰ লক্ষণ মই তোমাক কওঁ। যি মাছৰ আকাৰধাৰী সি মৎস্য; যি কচ্ছপৰ আকাৰধাৰী সি কূৰ্ম।
Verse 2
शङ्खपद्मी इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नराङ्गो वाथ कर्तव्यो भूवराहो गदादिभृत् दक्षिणे वामके शङ्खं लक्ष्मीर्वा पद्ममेव वा
গ আৰু ঙ চিহ্নিত দুটা পাণ্ডুলিপিৰ পাঠত নাম ‘শঙ্খপদ্মী’ বুলি দিয়া হৈছে। মূৰ্তি মানুহ-দেহযুক্ত বা পৃথিৱীধাৰী বৰাহ-ৰূপে, গদা আদি আয়ুধ ধাৰণ কৰা ৰূপে গঢ়িব লাগে। সোঁ আৰু বাঁও হাতত শঙ্খ থাকিব; লগতে লক্ষ্মী থাকিব পাৰে, নতুবা কেৱল পদ্মেই থাকিব।
Verse 3
श्रीवामकूर्परस्था तु क्ष्मानन्तौ चरणानुगौ वराहस्थापनाद्राज्यं भवाब्धितरणं भवेत्
শ্ৰী (লক্ষ্মী)ক বাঁও কনুইৰ ওপৰত স্থাপন কৰিব লাগে; ক্ষ্মা (পৃথিৱী) আৰু অনন্তক চৰণৰ অনুগামী (সেৱক) ৰূপে দেখুৱাব লাগে। এনেদৰে বৰাহ-মূৰ্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে ৰাজ্যলাভ হয় আৰু ই ভৱসাগৰ পাৰ হোৱাৰ উপায় হয়।
Verse 4
नरसिंहो विवृत्तास्यो वामोरुक्षतदानवः तद्वक्षो दारयन्माली स्फुरच्चक्रगदाधरः
নৰসিংহৰ মুখ বিস্তৃতকৈ উন্মুক্ত; তেওঁ বাঁও ঊৰুৰে দানৱক আঘাত কৰিলে। মালাধাৰী তেওঁ সেই দানৱৰ বক্ষ বিদীৰ্ণ কৰে আৰু ঝলমলীয়া চক্ৰ আৰু গদা ধাৰণ কৰে।
Verse 5
छत्री दण्डी वामनः स्यादथवा स्याच्चतुर्भुजः रामश्चापेषुहस्तः स्यात् कड्गी परशुनान्वितः
বামনক ছত্ৰ আৰু দণ্ড ধাৰণ কৰা ৰূপে দেখুৱাব লাগে, অথবা চতুৰ্ভুজ ৰূপেও দেখুৱাব পাৰি। ৰামক ধনু-বাণ হাতত ধৰা ৰূপে দেখুৱাব লাগে; বিকল্পভাবে তেওঁ খড়্গধাৰী আৰু পৰশুসহিতো হ’ব পাৰে।
Verse 6
रामश्चापी शरी खड्गी शङ्खी वा द्विभुजः स्मृतः गदालाङ्गलधारी च रामो वाथ चतुर्भुजः
ৰামক দ্বিভুজ বুলি সোঁৱৰণ কৰা হৈছে—ধনুধাৰী, বাণধাৰী, খড়্গধাৰী বা শঙ্খধাৰী। অথবা ৰামক চতুৰ্ভুজ ৰূপেও দেখুৱাব পাৰি; গদা আৰু লাঙল (হল) ধাৰণ কৰা ৰূপে।
Verse 7
वामोर्ध्वे लाङ्गलं दद्यादधः शङ्खं सुशोभनं मुषलं दक्षिणोर्ध्वे तु चक्रञ्चाधः सुशोभनं
বাওঁ ওপৰত লাঙল স্থাপন কৰিব লাগে আৰু তাৰ তলত শোভন শঙ্খ। সোঁ ওপৰত মুষল দিব লাগে আৰু তাৰ তলত শোভন চক্ৰ।
Verse 8
शान्तात्मा लम्बकर्णश् च गौराङ्गश्चाम्बरावृतः ऊर्ध्वपद्मस्थितो बुद्धो वरदाभयदायकः
বুদ্ধ শান্তাত্মা, লম্বকৰ্ণ, গৌৰাঙ্গ আৰু বস্ত্ৰে আৱৃত। তেওঁ উৰ্ধ্ব পদ্মাসনত অধিষ্ঠিত হৈ বৰদ আৰু অভয় দান কৰে।
Verse 9
धनुस्तूणान्वितः कल्की म्लेच्छोत्सादकरो द्विजः अथवाश्वस्थितः खड्गी शङ्खचक्रशरान्वितः
কল্কি—দ্বিজৰূপে—ধনু আৰু তূণীৰসহ ম্লেচ্ছৰ উচ্ছেদকাৰী হ’ব। অথবা তেওঁ অশ্বাৰূঢ়, খড়্গধাৰী, শঙ্খ-চক্ৰ আৰু শৰসহিত ৰূপে বৰ্ণিত হ’ব।
Verse 10
लक्षणं वासुदेवादिनवकस्य वदामि ते दक्षिणोर्ध्वे गदा वामे वामोर्ध्वे चक्रमुत्तमं
বাসুদেৱাদি নবকৰ লক্ষণ মই তোমাক কওঁ: সোঁ ওপৰৰ হাতত গদা, আৰু বাওঁ হাতত—বাওঁ ওপৰত—উত্তম চক্ৰ।
Verse 11
ब्रह्मेशौ पार्श्वगौ नित्यं वासुदेवोस्ति पूर्ववत् शङ्खी स वरदो वाथ द्विभुजो वा चतुर्भुजः
ব্ৰহ্মা আৰু ঈশ (শিৱ) সদায় পাৰ্শ্বত স্থাপন কৰিব লাগে; বাসুদেৱ পূর্ববৎ থাকিব। তেওঁ শঙ্খধাৰী, বৰদৰূপেও দেখুৱাব পাৰি; তেওঁক দ্বিভুজ বা চতুৰ্ভুজ ৰূপে অংকন কৰা হয়।
Verse 12
लाङ्गली मुषली रामो गदापद्मधरः स्मृतः वामोरुहृतदानव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गौराङ्गश्चायुधावृत इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः धनुर्वाणान्वित इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रद्युम्नो दक्षिणे वज्रं शङ्खं वामे धनुः करे
বলৰামক লাঙল আৰু মুষল ধাৰণকাৰী, আৰু গদা-পদ্মধাৰী বুলি স্মৰণ কৰা হয়। (কিছুমান পাঠভেদত—“বাম উৰুৰ পৰা দানৱ-হৰ্তা”, “গৌৰবৰ্ণ আৰু অস্ত্ৰেৰে আৱৃত”, আৰু “ধনু-বাণযুক্ত” বুলিও আছে।) প্ৰদ্যুম্নে সোঁহাতে বজ্ৰ, বাঁহাতে শঙ্খ আৰু হাতে ধনু ধাৰণ কৰে।
Verse 13
गदानाभ्यावृतः पीत्या प्रद्युम्नो वा धनुःशरी चतुर्भुजो निरुद्धः स्यात्तथा नारायणो विभुः
প্ৰদ্যুম্নক নাভিদেশত গদাৰে আৱৃত, পীতবৰ্ণৰ কান্তিত দীপ্ত বুলি ধ্যান কৰিব লাগে; আৰু অনিরুদ্ধক ধনু-বাণধাৰী চতুৰ্ভুজ ৰূপে ধ্যান কৰিব লাগে। তদ্ৰূপ সৰ্বব্যাপী প্ৰভু নাৰায়ণকো ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 14
चतुर्मुखश् चतुर्बाहुर्वृहज्जठरमण्डलः लम्बकूर्चो जटायुक्तो व्रह्मा हंसाग्रवाहनः
ব্ৰহ্মা চতুৰ্মুখ আৰু চতুৰ্বাহু; তেওঁৰ জঠৰমণ্ডল বৃহৎ আৰু গোলাকাৰ। তেওঁৰ কেশগুচ্ছ দীঘল আৰু তেওঁ জটাধাৰী। তেওঁৰ প্ৰধান বাহন হংস।
Verse 15
दक्षिणे चाक्षसूत्रञ्च स्रुवो वामे तु कुण्डिका आज्यस्थाली सरस्वती सावित्री वामदक्षिणे
সোঁফালে অক্ষসূত্ৰ (জপমালা) থাকিব; বাঁফালে স্ৰুৱ (হোম-চামুচ) আৰু কুণ্ডিকা (জলপাত্ৰ) থাকিব। আজ্যস্থালী (ঘৃতপাত্ৰ)ও স্থাপন কৰিব লাগে; আৰু সৰস্বতী আৰু সাবিত্ৰীক ক্ৰমে বাঁফাল আৰু সোঁফালে স্থিত কৰিব লাগে।
Verse 16
विष्णुरष्टभुजस्तार्क्षे करे खड्गस्तु दक्षिणे गदाशरश् च वरदो वामे कार्मुकखेटके
বিষ্ণুক অষ্টভুজ, তাৰ্ক্ষ্য (গৰুড়) ওপৰত আৰূঢ় ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তেওঁৰ সোঁহাতত খড়্গ আছে; তেওঁ গদা আৰু শৰ (বাণ) ধাৰণ কৰে; আৰু বাঁহাতে বৰ দান কৰি ধনু আৰু খেটক (ঢাল)ও ধাৰণ কৰে।
Verse 17
चक्रशङ्खौ चतुर्बाहुर् नरसिंहश् चतुर्भुजः शङ्खचक्रधरो वापि विदारितमहासुरः
নৰসিংহক চাৰ বাহুবিশিষ্ট, চক্ৰ আৰু শঙ্খধাৰী ৰূপে অংকন কৰিব লাগে; অথবা শঙ্খ-চক্ৰধাৰী, যিয়ে মহাসুৰক বিদীৰ্ণ কৰিছে বুলি দেখুৱাব লাগে।
Verse 18
अचतुर्बाहुर्वराहस्तु शेषः पाणितले धृतः धारयन् बाहुना पृथ्वीं वाम्नेन कमलाधरः
বৰাহ চাৰ বাহুবিশিষ্ট নহয়; তেওঁ কৰতলত শেষক ধাৰণ কৰে। এটা বাহুৰে পৃথিৱীক ধৰি, বাওঁ বাহুত পদ্ম ধাৰণ কৰে।
Verse 19
पादलग्ना धरा कार्या पदा लक्ष्मीर्व्यवस्थिता त्रैलोक्यमोहनस्तार्क्ष्ये अष्टबाहुस्तु दक्षिणे
ধৰাক পাদযুগলত লগ্না ৰূপে গঢ়িব লাগে আৰু লক্ষ্মীক পাদৰ ওচৰত স্থিত দেখুৱাব লাগে। তাৰ্ক্ষ্য (গৰুড়) ওপৰত ‘ত্রৈলোক্য-মোহন’ অংকন হ’ব; আৰু দক্ষিণ দিশত দেৱতা অষ্টবাহু হ’ব।
Verse 20
चक्रं खड्गं च मुषलं अङ्कुशं वामके करे शङ्खशार्ङ्गगदापाशान् पद्मवीणासमन्विते
বাওঁ হাতত চক্ৰ, খড়্গ, মুষল আৰু অঙ্কুশ থাকিব; লগতে শঙ্খ, শাৰ্ঙ্গ (ধনু), গদা, পাশ, পদ্ম আৰু বীণা দ্বাৰা তেওঁ সমন্বিতা হ’ব।
Verse 21
लक्ष्मीः सरस्वती कार्ये विश्वरूपो ऽथ दक्षिणे मुद्गरं च तथा पाशं शक्तिशूलं शरं करे
বাওঁফালে লক্ষ্মী আৰু সরস্বতীক স্থাপন কৰিব লাগে; আৰু সোঁফালে বিশ্বৰূপক। তেওঁৰ হাতত মুদ্গৰ, পাশ, শক্তি, শূল আৰু শৰ ধাৰণ কৰোৱা উচিত।
Verse 22
वामे शङ्खञ्च शार्ङ्गञ्च गदां पाशं च तोमरं दक्षिणे चक्रमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गदी रत्यावृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः लम्बभ्रुव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाटः धारयन्नाकुलां पृथ्वीं वामेन कमलामध इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः लाङ्गलं परशुं दण्डं छुरिकां चर्मक्षेपकं
বাওঁ হাতে শঙ্খ, শাৰ্ঙ্গ (ধনু), গদা, পাশ আৰু তোমৰ; সোঁ হাতে চক্ৰ—এয়া চিহ্নিত পাণ্ডুলিপি-পাঠ। আন চিহ্নিত পাঠত “গদাধাৰী, ৰতিয়ে আৱৃত”, “দীঘল ভ্ৰূযুক্ত”, আৰু “ব্যাকুল পৃথিৱী ধৰি; বাওঁ হাতে তলত কমলা (লক্ষ্মী) ধৰি” বুলি পোৱা যায়। লগতে—লাঙল, পৰশু, দণ্ড, ছুৰিকা আৰু চর্মক্ষেপক (চর্ম-প্ৰক্ষেপণ অস্ত্ৰ)ৰো উল্লেখ আছে।
Verse 23
विंशद्बाहुश् चतुर्वक्त्रो दक्षिणस्थोथ वामके त्रिनेत्रे वामपार्श्वे न शयितो जलशाय्यपि
তেওঁ বিশভুজ আৰু চতুৰ্মুখ; তেওঁ সোঁফালেও অৱস্থিত আৰু বাওঁফালেও। তেওঁ ত্ৰিনেত্ৰ; বাওঁ পাৰ্শ্বত জলশায়ী ৰূপতো তেওঁক শয়নস্থ দেখুওৱা নহয়।
Verse 24
श्रिया धृतैकचरणो विमलाद्याभिरीडितः नाभिपद्मचतुर्वक्त्रो हरिशङ्करको हरिः
সেই হৰি—যাৰ এক চৰণ শ্ৰী (লক্ষ্মী) ধৰি আছে, যাক বিমলা আদি দেবীগণে স্তৱ কৰে; যাৰ নাভি-পদ্মৰ পৰা চতুৰ্মুখ (ব্ৰহ্মা) প্ৰাদুৰ্ভূত; আৰু যি হৰি আৰু শংকৰ—উভয়ৰ কাৰণ—সেই পৰম হৰিয়েই পূজ্য।
Verse 25
शूलर्ष्टिधारी दक्षे च गदाचक्रधरो पदे रुद्रकेशवलक्ष्माङ्गो गौरीलक्ष्मीसमन्वितः
সোঁ হাতে তেওঁ শূল আৰু ঋষ্টি (ভাল) ধাৰে; বাওঁ হাতে গদা আৰু চক্ৰ। তেওঁৰ দেহত ৰুদ্ৰ আৰু কেশৱৰ চিহ্ন, লক্ষ্মীৰ লক্ষণসহ আছে; আৰু তেওঁ গৌৰী আৰু লক্ষ্মীৰ সৈতে সমন্বিত।
Verse 26
शङ्खचक्रगदावेदपाणिश्चाश्वशिरा हरिः वामपादो धृतः शेषे दक्षिणः कूर्मपृष्ठगः
অশ্বশিৰা হৰি তেওঁৰ হাতত শঙ্খ, চক্ৰ, গদা আৰু বেদ ধাৰে; তেওঁৰ বাওঁ পাদ শেষৰ ওপৰত ধৃত, আৰু সোঁ পাদ কূৰ্ম (কচ্ছপ)ৰ পিঠিত অৱস্থিত।
Verse 27
दत्तात्रेयो द्विबाहुः स्याद्वामोत्सङ्गे श्रिया सह विश्वक्सेनश् चक्रगदी हली शङ्खी हरेर्गणः
দত্তাত্ৰেয়ক দ্বিবাহু ৰূপে দেখুৱাব লাগে; তেওঁৰ বাওঁ কোলাত শ্ৰী (লক্ষ্মী) সহ আসীন থাকিব। আৰু হৰিৰ গণ বিশ্বক্সেনক চক্ৰ-গদা, হাল আৰু শঙ্খ ধাৰণকাৰী ৰূপে অংকন কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
It codifies pratima-lakṣaṇa—precise iconographic markers (forms, arms, weapons, attendants, postures) for the Daśāvatāra and allied Vaiṣṇava forms, intended for correct visualization and installation.
For Varāha installation, the text states attainment of sovereignty (rājya) and a means to cross the ocean of worldly existence (bhavābdhi-taraṇa).
It gives weapon-by-weapon placement rules, alternative acceptable iconographic configurations (e.g., two-armed vs four-armed), and even records manuscript variants, indicating concern for standardization and transmission.
No. Narrative motifs (e.g., Narasiṃha tearing the demon) are translated into canonical visual specifications so that the myth becomes a reproducible ritual-visual form used in worship and consecration.