Adhyaya 72
Chapter 72 — स्नानविशेषादिकथनम् (Special Rules of Bathing, Mantra-Purification, and Sandhyā)
এই অধ্যায়ত বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-কল্পৰ প্ৰসঙ্গত পূজা-প্ৰতিষ্ঠাৰ মূল আধাৰ হিচাপে শৌচ-শুদ্ধিৰ বিধি সংকলিত। ভগৱান স্কন্দক নিত্য আৰু নৈমিত্তিক স্নান বুজাই দিয়ে—মৃৎ/মাটি গ্ৰহণ আৰু অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে শোধন, কুশ-বিভাগে দেহ প্ৰক্ষালন, প্ৰাণায়াম আৰু নিমজ্জন, হৃদ্যাস্ত্ৰ স্মৰণ, স্নানোত্তৰ শুদ্ধি; তাৰ পিছত অস্ত্ৰ-সন্ধ্যা আৰু বিধি-স্নান। পাছত মুদ্ৰা-নিয়ন্ত্রিত ক্ৰিয়া (অঙ্কুশ, সংহাৰ), দিশলৈ মন্ত্ৰ-প্ৰক্ষেপ, শিৱকেন্দ্ৰিত শীতল-মঙ্গল জপ শিৰৰ পৰা পদলৈ প্ৰয়োগ, আৰু ইন্দ্ৰিয়-ৰন্ধ্ৰৰ ‘সম্মুখীকৰণ’ বৰ্ণিত। আগ্নেয়, মাহেন্দ্ৰ, মন্ত্ৰ-স্নান, মানস-স্নান আদি বিশেষ স্নান আৰু নিদ্ৰা/ভোজন/স্পৰ্শৰ পিছৰ শুদ্ধিও কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত সন্ধ্যা-বিধি—আচমন, প্ৰাণায়াম, মানস জপ, প্ৰাতঃ/মধ্যাহ্ন/সায়ং দেবতা-ধ্যান, জ্ঞানীৰ বাবে চতুৰ্থ ‘সাক্ষী’ সন্ধ্যা আৰু গূঢ় অন্তঃসন্ধ্যা। শেষত হস্ত-তীৰ্থ, মাৰ্জন, অঘমর্ষণ, অৰ্ঘ্য, গায়ত্ৰী-জপ আৰু দেব-ঋষি-পিতৃ-দিক-ৰক্ষকসকললৈ ক্ৰমবদ্ধ তৰ্পণ—ই প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশানোপাসনাৰ সফলতাৰ বাবে শুদ্ধিক দুৱাৰ ৰূপে স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये विनायकपूजाकथनं नाम एकसप्ततितमो ऽध्यायः अथ द्विसप्ततितमो ऽध्यायः स्नानविशेषादिकथनं ईश्वर उवाच वक्ष्यामि स्कन्द नित्याद्यं स्नानं पूजां प्रतिष्ठया खात्वासिना समुद्धृत्य मृदमष्टाङ्गुलां ततः
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ আগ্নেয়পুৰাণত “বিনায়কপূজাকথন” নামৰ একসপ্ততিতম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া “স্নানবিশেষাদিকথন” নামৰ দ্বিসপ্ততিতম অধ্যায় আৰম্ভ। ঈশ্বৰ ক’লে—হে স্কন্দ, মই নিত্যাদি স্নানবিধি, পূজা আৰু প্ৰতিষ্ঠাক্ৰম বৰ্ণনা কৰিম; তাৰপিছত কুদালৰে খুঁড়ি শুদ্ধ মাটি উঠাই আঠ আঙুল পৰিমাণ মৃৎ গ্ৰহণ কৰা।
Verse 2
सर्वात्मना समुद्धृत्य पुनस्तेनैव पूरयेत् शिरसा पयसस्तीरे निधायास्त्रेण शोधयेत्
সৰ্বতোভাৱে উঠাই লৈ পুনৰ সেই একে মাটিৰে (গাঁত) পূৰণ কৰিব। পানীৰ তীৰত মূৰ নত কৰি থৈ অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰেৰে শোধন কৰিব।
Verse 3
तृणानि शिखयोद्धृत्य वर्मणा विभजेत्त्रिधा एकया नाभिपादान्तं प्रक्षाल्य पुनरन्यया
তৃণ শিখা ধৰি উঠাই, বৰ্ম (আৱৰণ/বন্ধনী)ৰে তিন ভাগত ভাগ কৰিব। এটা ভাগেৰে নাভিৰ পৰা পাদান্তলৈ ধুই, তাৰপিছত আন এটা ভাগেৰে পুনৰ (ধুব)।
Verse 4
अस्त्राभिलब्धयालभ्य दीप्तया सर्वविग्रहं निरुद्धाक्षाणि पाणिभ्यां प्राणान् संयम्य वारिणि
অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰসিদ্ধিৰে লাভ হোৱা দীপ্ত শক্তিৰে সমগ্ৰ দেহ স্পৰ্শ কৰি, দুয়ো হাতে চকু বন্ধ কৰিব; প্ৰাণ সংযম কৰি পানীত (অৱগাহন কৰিব)।
Verse 5
निमज्यासीत हृद्यस्त्रं स्मरन् कालानलप्रभं विघ्नराजक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः निजास्त्रेण विशोधयेदिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मलस्नानं विशोधयेत्थं समुत्थाय जलान्तरात्
জলত নিমজ্জিত হৈ কালানল সদৃশ দীপ্তিমান হৃদ্যাস্ত্ৰ স্মৰণ কৰি তাতে স্থিত থাকিব; (কিছুমান পাঠত ‘বিঘ্নৰাজক’ উচ্চাৰণৰ কথাও আছে)। তাৰ পিছত জলান্তৰৰ পৰা উঠি, মলনিবাৰণাৰ্থ কৰা স্নানক নিজৰ অস্ত্ৰমন্ত্ৰে বিশোধন কৰিব।
Verse 6
अस्त्रसन्ध्यामुपास्याथ विधिस्नानं समाचरेत् सारस्वतादितीर्थानां एकमङ्कुशमुद्रया
অস্ত্ৰ-সন্ধ্যা উপাসনা কৰি তাৰ পিছত বিধিস্নান আচৰণ কৰিব; আৰু একমাত্ৰ অঙ্কুশ-মুদ্ৰাৰ দ্বাৰা সাৰস্বত আদি তীৰ্থসমূহৰ ফল লাভ কৰিব।
Verse 7
हृदाकृष्य तथा स्नाप्य पुनः संहारमुद्रया शेषं मृद्भागमादाय प्रविश्य नाभिवारिणि
তাক হৃদয়লৈ আকর্ষণ কৰি তদনুযায়ী স্নান কৰাই, পুনৰ সংহাৰ-মুদ্ৰাৰ দ্বাৰা; অৱশিষ্ট মাটিৰ অংশ লৈ নাভি-প্ৰদেশৰ জলত প্ৰৱেশ কৰাই স্থাপন কৰিব।
Verse 8
वामपाणितले कुर्याद्भागत्रयमुदङ्मुखः अङ्गैर् दक्षिणमेकाद्यं पूर्वमस्त्रेण सप्तधा
উত্তৰমুখ হৈ বাঁও হাতৰ তালুত তিন ভাগ নিৰ্ধাৰণ কৰিব। তাৰ পিছত সোঁফালে প্ৰথম অঙ্গৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ন্যাস কৰিব; আৰু পূৰ্ব (সম্মুখ) ভাগত অস্ত্ৰমন্ত্ৰ সাতবাৰ বিন্যাস কৰিব।
Verse 9
शिवेन दशधा सौम्यं जपेद्भागत्रयं क्रमात् सर्वदिक्षु क्षिपेत् पूर्वं हूं फडन्तशरात्मना
শিৱমন্ত্ৰে অভিমন্ত্ৰিত কৰি সৌম্যমন্ত্ৰ দহবাৰ জপ কৰি, তাৰ পিছত তাৰ তিন ভাগ ক্ৰমে বিন্যাস কৰিব। প্ৰথমে ‘হূঁ’ ‘ফট্’ অন্ত্য শৰ-ৰূপ মন্ত্ৰেৰে সকলো দিশলৈ ক্ষেপণ কৰিব।
Verse 10
कुर्याच्छिवेन सौम्येन शिवतीर्थं भुजक्रमात् सर्वाङ्गमङ्गजप्तेन मूर्धादिचरणावधि
শীতল আৰু সৌম্য শিৱ-মন্ত্ৰে বাহুৰ ক্ৰম অনুসৰি শিৱতীৰ্থবিধি সম্পাদন কৰিব লাগে। তাৰ পিছত সৰ্বাঙ্গ মঙ্গলাৰ্থে মন্ত্ৰজপ কৰি মূৰ পৰা পাদান্তলৈ ন্যাস/প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 11
दक्षिणेन समालभ्य पठन्नङ्गचतुष्टयम् पिधाय खानि सर्वाणि सम्मुखीकरणेन च
সোঁহাত (দক্ষিণ হাত)ৰে স্পৰ্শ কৰি অঙ্গচতুষ্টয় (চাৰ অঙ্গসূত্ৰ) পাঠ কৰিব লাগে। আৰু সম্মুখীকৰণ ক্ৰিয়াৰে সকলো ইন্দ্ৰিয়-ৰন্ধ্ৰো বন্ধ কৰিব লাগে।
Verse 12
शिवं स्मरन्निमज्जेत हरिं गङ्गेति वा स्मरन् वौषडन्तषडङ्गेन के कुर्यादभिषेचनं
শিৱক স্মৰণ কৰি জলে নিমজ্জিত হ’ব লাগে; অথবা হৰিক, বা ‘গঙ্গা’ নাম স্মৰণ কৰিব লাগে। ‘বৌষট্’ অন্ত ষড়ঙ্গ মন্ত্ৰেৰে অভিষেচন কৰিব লাগে।
Verse 13
कुम्भमात्रेण रक्षार्थं पूर्वादौ निक्षिपेज्जलं स्नात्वा रजोपचारेण सुगन्धामलकादिभिः
ৰক্ষাৰ্থে কেৱল এটা কুম্ভজল লৈ পূৰ্ব আদি দিশসমূহত জল নিক্ষেপ/ছিটাব লাগে। স্নানৰ পিছত সুগন্ধি আমলকী আদি ৰজোপচাৰ (চূৰ্ণ-উপচাৰ)ৰে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 14
स्नात्वा चोत्तीर्य तत्तीर्थं संहारिण्योपसंहरेत् अथातो विधिशुद्धेन संहितामन्त्रितेन च
স্নান কৰি সেই তীৰ্থৰ পৰা উঠি আহি সংহাৰিণী (উপসংহাৰ-সূত্ৰ)ৰে উপসংহাৰ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত বিধিশুদ্ধভাৱে আৰু সংহিতা-মন্ত্ৰে মন্ত্ৰিত কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হ’ব লাগে।
Verse 15
निवृत्यादिविशुद्धेन भस्मना स्नानमाचरेत् शिरस्तः पादपर्यन्तं ह्रूं फडन्तशरात्मना
নিবৃত্তি আদি তত্ত্ব-মন্ত্ৰে বিশুদ্ধ কৰা পবিত্ৰ ভস্মেৰে স্নান কৰিব। মূৰৰ পৰা ভৰিলৈকে ‘হ্ৰূঁ’ আৰু ‘ফট্’যুক্ত শৰ-স্বৰূপ ৰক্ষামন্ত্ৰ-ভাব লৈ লেপন কৰিব।
Verse 16
तेन कृत्वा मलस्नानं विधिस्नानं समाचरेत् क्रूं फडन्तशरात्मना इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः क्रूं फडन्तशरात्मना इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ईशतत्पुरुषाघोरगुह्यकाजातसञ्चरैः
ইয়াৰ দ্বাৰা মলস্নান কৰি তাৰ পিছত বিধিস্নান আচার কৰিব। ‘ক্ৰূঁ ফট্’—শৰ-আয়ুধ-স্বৰূপ মন্ত্ৰেৰে (এয়া ‘খ’ আৰু ‘ঙ’ চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিৰ পাঠ), আৰু ঈশ, তৎপুৰুষ, অঘোৰ, গুহ্যক, আজাত—ইহঁতৰ সৈতে যুক্ত মন্ত্ৰ-প্ৰবাহসমূহেৰে।
Verse 17
क्रमेणोद्धूनयेन्मूर्ध्नि वक्त्रहृद्गुह्यविग्रहात् सन्ध्यात्रये निशीथे च वर्षापूर्वावसानयोः
ক্ৰমে মুখ, হৃদয়, গুহ্যস্থান আৰু দেহৰ পৰা (অশুচি) ঝাৰি মূৰৰ শিখৰত নিৱাৰণ কৰিব। এই কৰ্ম তিন সন্ধ্যাত, অর্ধৰাত্ৰিত, আৰু বৰ্ষাৰ আৰম্ভণি আৰু অন্তত কৰিব।
Verse 18
सुप्त्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा कृत्वा चावश्यकादिकम् स्त्रीपुन्नपुंसकं शूद्रं विडालशशमूषिकम्
শুই, আহাৰ কৰি, গাখীৰ পান কৰি, আৰু মল-মূত্ৰাদি আৱশ্যক কৰ্ম সম্পন্ন কৰি—শুদ্ধি (আচমন আদি) কৰিব; তদ্ৰূপ স্ত্ৰী, পুৰুষ, নপুংসক, শূদ্ৰ, মেকুৰী, খৰগোশ বা নিগনি স্পৰ্শ হ’লেও।
Verse 19
स्नानमाग्नेयकं स्पृष्ट्वा शुचा वुद्धूलकं चरेत् सूर्यांशुवर्षसम्पर्कैः प्राङ्मुखेनोर्ध्वबाहुना
আগ্নেয় স্নান স্পৰ্শ/আচাৰ কৰি, শুচিভাৱে ‘বুদ্ধূলক’ (ধূলি-স্নান) কৰিব; সূৰ্যৰ কিৰণ আৰু বৰষুণৰ পানীৰ সংস্পৰ্শত, পূৰ্বমুখে হৈ বাহু উৰ্ধ্বে তুলি।
Verse 20
माहेन्द्रं स्नानमैशेन कार्यं सप्तपदावधि गोसङ्घमध्यगः कुर्यात् खुरोत्खातकरेणुभिः
মাহেন্দ্ৰ স্নান ঈশ-বিধিৰে কৰিব লাগে। গৰুৰ জাকৰ মাজত থিয় হৈ, সিহঁতৰ খুৰে উৰুৱা ধূলিৰে সাত পদ পৰ্যন্ত আগবাঢ়ি স্নান কৰিব।
Verse 21
पावनं नवमन्त्रेण स्नानन्तद्वर्मणाथवा सद्योजातादिभिर्मन्त्रैर् अम्भोभिरभिषेचनम्
শুদ্ধি নব-মন্ত্ৰে স্নান কৰি হয়, অথবা সেই ‘ৱৰ্ম’ (ৰক্ষাকৱচ) মন্ত্ৰে। নতুবা ‘সদ্যোজাত’ আদি মন্ত্ৰে সংস্কৃত জলেৰে অভিষেক কৰিব।
Verse 22
मन्त्रस्नानं भवेदेवं वारुणाग्नेययोरपि मनसा मूलमन्त्रेण प्राणायामपुरःसरम्
এইদৰে বৰুণ আৰু অগ্নি-সম্পৰ্কীয় কৰ্মতো মন্ত্ৰ-স্নান কৰিব লাগে। প্ৰাণায়াম আগতে কৰি, মূল-মন্ত্ৰ মনতে জপ কৰি সম্পন্ন কৰিব।
Verse 23
कुर्वीत मानसं स्नानं सर्वत्र विहितं च यत् वैष्णवादौ च तन्मन्त्रैर् एवं स्नानादि कारयेत्
সৰ্বত্ৰ বিধিত মানস স্নান কৰিব লাগে। আৰু বৈষ্ণৱ আদি আচাৰতো, নিজ নিজ মন্ত্ৰে এইদৰে স্নানাদি শুদ্ধি সম্পন্ন কৰিব।
Verse 24
सन्ध्याविधिं प्रवक्ष्यामि मन्त्रैर् भिन्नैः समं गुह संवीक्ष्य त्रिः पिवेदम्बु ब्रह्मतीर्थेन शङ्करैः
হে গুহ! পৃথক পৃথক মন্ত্ৰসহ সন্ধ্যা-বিধি মই ক’ম। জোৰা তালুৰ গহ্বৰত দৃষ্টি ৰাখি, ব্ৰহ্মতীৰ্থে (বুঢ়া আঙুলিৰ মূলভাগত) তিনিবাৰ জল আচমন কৰিব।
Verse 25
स्वधान्तैर् आत्मतत्त्वाद्यैस्ततः खानि स्पृशेद्धृदा शकलीकरणं कृत्वा प्राणायामेन संस्थितः
তাৰ পিছত ‘স্বধা’ অন্ত হোৱা, আত্মতত্ত্বাদি পৰা আৰম্ভ হোৱা মন্ত্ৰসমূহে দৃঢ় সংকল্পে দেহৰ ৰন্ধ্ৰ/দ্বাৰসমূহ স্পৰ্শ কৰিব। শকলীকৰণ সম্পন্ন কৰি প্ৰাণায়ামত স্থিত থাকিব।
Verse 26
त्रिः समावर्तयेन् मन्त्री मनसा शिवसंहितां आचम्य न्यस्य सन्ध्याञ्च ब्राह्मीं प्रातः स्मरेन्नरः
মন্ত্ৰসাধকে মনতে শিৱ-মন্ত্ৰসংহিতা তিনিবাৰ আবর্তন কৰিব। তাৰ পিছত আচমন কৰি ন্যাস সম্পন্ন কৰি প্ৰভাতত ব্ৰাহ্মী সন্ধ্যাৰ স্মৰণ কৰিব।
Verse 27
हंसपद्मासनां रक्तां चतुर्वक्त्रां चतुर्भुजां गुह्यकाजातसंरवैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्खरोत्खातरेणुभिरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्मरेत्तत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रस्कन्दमालिनीं दक्षे वामे दण्डकमण्डलुं
হংস আৰু পদ্মাসনত অধিষ্ঠিতা, ৰক্তবৰ্ণা, চতুৰ্মুখী, চতুৰ্ভুজা, বক্ষত ঝুলন্ত মালাধাৰিণী দেৱীৰ ধ্যান কৰিব। সোঁহাতে জপমালা, বাঁহাতে দণ্ড আৰু কমণ্ডলু ধাৰণ কৰে।
Verse 28
तार्क्ष्यपद्मासनां ध्यायेन्मध्याह्ने वैष्णवीं सितां शङ्खचक्रधरां वामे दक्षिणे सगदाभयं
মধ্যাহ্নত শ্বেতবৰ্ণা বৈষ্ণৱীৰ ধ্যান কৰিব, যি তাৰ্ক্ষ্য (গৰুড়) আৰু পদ্মাসনত অধিষ্ঠিতা। বাঁহাতে শঙ্খ-চক্ৰ ধাৰণ কৰে, সোঁহাতে গদা ধৰি অভয়মুদ্ৰা প্ৰদান কৰে।
Verse 29
रौद्रीं ध्यायेद् वृषाब्जस्थां त्रिनेत्रां शशिभूषितां त्रिशूलाक्षधरां दक्षे वामे साभयशक्तिकां
ৰৌদ্ৰীৰ ধ্যান কৰিব—যি বৃষভ আৰু পদ্মাসনত অধিষ্ঠিতা, ত্ৰিনেত্ৰী আৰু চন্দ্ৰভূষিতা। সোঁহাতে ত্ৰিশূল আৰু পৰশু ধাৰণ কৰে, বাঁহাতে শক্তি (ভাল) ধৰি অভয় প্ৰদান কৰে।
Verse 30
साक्षिणीं कर्मणां सन्ध्यां आत्मानंतत्प्रभानुगं चतुर्थी ज्ञानिनः सन्ध्या निशीथादौ विभाव्यते
কৰ্মৰ সাক্ষিণী যি সন্ধ্যা—অৰ্থাৎ সেই প্ৰভাৰ অনুগামী আত্মা—সেইটো জ্ঞানীৰ চতুৰ্থ সন্ধ্যা; নিশীথৰ আৰম্ভণিতে তাক ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 31
हृद्बिन्दुब्रह्मरन्ध्रेषु अरूपा तु परे स्थिता शिवबोधपरा या तु सा सन्ध्या मरमोच्यते
যি অন্তৰ্সাধনা নিৰাকাৰ, হৃদয়, বিন্দু আৰু ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰত পৰম তত্ত্বৰূপে স্থিত, আৰু শিৱবোধত পৰায়ণ—সেইটোক ‘ৰহস্য-সন্ধ্যা’ বোলা হয়।
Verse 32
पैत्र्यं मूले प्रदेशिन्याः कनिष्ठायाः प्रजापतेः ब्राह्म्यमङ्गुष्ठमूलस्थं तीर्थं दैवं कराग्रतः
তৰ্জনী আঙুলিৰ মূলত পিতৃ তীৰ্থ, কনিষ্ঠাৰ মূলত প্ৰজাপতি তীৰ্থ। বৃদ্ধাঙ্গুষ্ঠৰ মূলত ব্ৰাহ্ম্য তীৰ্থ, আৰু হাতৰ অগ্ৰভাগত অৰ্থাৎ আঙুলিৰ ডগাত দৈৱ তীৰ্থ।
Verse 33
सव्यपाणितले वह्नेस्तीर्थं सोमस्य वामतः ऋषीणां तु समग्रेषु अङ्गुलीपर्वसन्धिषु
বাওঁ হাতৰ তালুত অগ্নি-তীৰ্থ, তাৰ বাওঁফালে সোম-তীৰ্থ। ঋষিসকলৰ তীৰ্থসমূহ সমগ্ৰভাৱে আঙুলিৰ পৰ্ব-সন্ধি (গাঁঠি)ত অৱস্থিত।
Verse 34
ततः शिवात्मकैर् मन्त्रैः कृत्वा तीर्थं शिवात्मकं मार्जनं संहितामन्त्रैस्तत्तोयेन समाचरेत्
তাৰপিছত শিৱাত্মক মন্ত্ৰে তীৰ্থজলক শিৱময় কৰি, সংহিতা-মন্ত্ৰে সেই জলেই মাৰ্জন (শুদ্ধি-প্ৰোক্ষণ) আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 35
वामपाणिपतत्तोययोजनं सव्यपाणिना उत्तमाङ्गे क्रमान्मन्त्रैर् मार्जनं समुदाहृतं
বাওঁ হাতৰ তালুত পৰি থকা জল গ্ৰহণ কৰি, সোঁ হাতে মন্ত্ৰৰ ক্ৰম অনুসাৰে মস্তকত প্ৰয়োগ কৰাক ‘মাৰ্জন’ (শুদ্ধিৰ ছিটা) বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 36
नीत्वा तदुपनासाग्रं दक्षपाणिपुटस्थितं बोधरूपं सितं तोयं वाममाकृष्य स्तम्भयेत्
সোঁ হাতৰ পুটত ধৰা, প্ৰভাৱশক্তিসম্পন্ন শুভ্ৰ জল নাসাৰ অগ্ৰলৈ নি, বাওঁ নাসাৰন্ধ্ৰেৰে ভিতৰলৈ টানি (বিকাৰ/প্ৰবাহ) স্তম্ভিত কৰিব লাগে।
Verse 37
तत्पापं कज्जलाभासम्पिङ्गयारिच्य मुष्टिना क्षिपेद्वज्रशिलायान्तु तद्भवेदघमर्षणं
কাজল-সদৃশ সেই পাপ পিঙ্গা (হলদে/তামাটে) উপকৰণে ঘঁহি উঠাই, মুষ্টিৰে কঠিন বজ্ৰশিলাত নিক্ষেপ কৰিব লাগে; এই ক্ৰিয়াই ‘অঘমৰ্ষণ’—পাপনাশক বিধি।
Verse 38
स्वाहान्तशिवमन्त्रेण कुशपुष्पाक्षतान्वितं शिवायार्घ्याञ्जलिन्दत्वा गायत्रीं शक्तितो जपेत्
‘স্বাহা’ অন্তযুক্ত শিৱমন্ত্ৰে, কুশ, পুষ্প আৰু অক্ষতসহ শিৱলৈ অঞ্জলিত অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰি, সামৰ্থ্য অনুসাৰে গায়ত্ৰী জপ কৰিব লাগে।
Verse 39
दाक्षिण्यः कर्मणां सन्ध्या इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कुम्भयेदिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तर्पणं सम्प्रवक्ष्यामि देवतीर्थेन मन्त्रकात् तर्पयेद्धौं शिवायेति स्वाहान्यान् स्वाहया युतान्
এতিয়া মই দেৱতীৰ্থ-মুদ্ৰা আৰু মন্ত্ৰসহ তৰ্পণবিধি ক’ম। ‘ধৌঁ শিৱায়’ মন্ত্ৰে তৰ্পণ কৰিব, আৰু ‘স্বাহা’যুক্ত আন নিবেদনো কৰিব।
Verse 40
ह्रां हृद्याय ह्रीं शिरसे ह्रूं शिखायै ह्रैं कवचाय अस्त्रायाष्टौ देवगणान् हृदादित्येभ्य एव च
‘হ্ৰাঁ’ হৃদয়ত, ‘হ্ৰীঁ’ শিৰত, ‘হ্ৰূঁ’ শিখাত, ‘হ্ৰৈঁ’ কবচৰূপে ন্যাস কৰিব; তাৰ পিছত অস্ত্ৰমন্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰিব। এইদৰে হৃদয়াদি দেবতাসকলৰ পৰা আদিত্যলৈকে অষ্ট দেবগণক আহ্বান/ন্যাস কৰিব।
Verse 41
हां वसुभ्यो ऽथ रुद्रेभ्यो विश्वेभ्यश् चैव मरुद्भ्यः भृगुभ्यो हामङ्गिरोभ्य ऋषीन् कण्ठोपवीत्यथ
তাৰ পিছত ‘হাঁ’ আহুতি-মন্ত্ৰ বসুসকললৈ, তাৰ পাছত ৰুদ্ৰসকললৈ; আৰু বিশ্বেদেৱ আৰু মৰুদগণলৈ অৰ্পণ কৰিব। তাৰপিছত ভৃগু আৰু আঙ্গিৰসসকললৈ, আৰু শেষে কণ্ঠোপবীত ধৰি ঋষিসকলক পূজা কৰিব।
Verse 42
अत्रेये ऽथ वसिष्ठाय नमश्चाथ पुलस्तये कृतवे भारद्वजाय विश्वामित्राय वै नमः
আত্রেয়লৈ নমস্কাৰ, বসিষ্ঠলৈ নমস্কাৰ; পুলস্ত্যলৈ নমস্কাৰ; ক্ৰতুলৈ নমস্কাৰ; ভাৰদ্বাজলৈ নমস্কাৰ; আৰু নিশ্চয়েই বিশ্বামিত্ৰলৈ নমস্কাৰ।
Verse 43
प्रचेतसे मनुष्यांश् च सनकाय वषट् तथा हां सनन्दाय वषट् सनातनाय वै वषट्
প্ৰচেতস আৰু মনুষ্যসকললৈ—বষট্; তদ্ৰূপ সনকলৈ—বষট্; ‘হাঁ’ সহ সনন্দনলৈ—বষট্; আৰু নিশ্চয়েই সনাতনলৈ—বষট্।
Verse 44
सनत्कुमाराय वषट् कपिलाय तथा वषट् पञ्चशिखाय द्युभवे संलग्नकरमूलतः
সনৎকুমাৰলৈ—বষট্; কপিললৈও—বষট্; পঞ্চশিখলৈ—বষট্; আৰু দ্যুভৱলৈ—বষট্—এই সকলো আঙুলিৰ মূলভাগ একেলগে লাগি (সংলগ্নকৰমূলতঃ) সম্পন্ন কৰিব।
Verse 45
सर्वेभ्यो भूतेभ्यो वौषट् भूतान् देवपितॄनथ दक्षस्कन्धोपवीती च कुशमूलाग्रतस्तिलैः
“সৰ্বভূতেভ্যো বৌষট্” বুলি উচ্চাৰণ কৰি, তাৰ পিছত ভূত, দেৱ আৰু পিতৃসকললৈ আহুতি অৰ্পণ কৰিব। উপবীত সোঁ কাঁধত ৰাখি, মূল-অগ্ৰসহ কুশ আৰু তিলসহ ক্ৰিয়া কৰিব।
Verse 46
कव्यबालानलायाथ सोमाय च यमाय च अर्यम्णे चाग्निसोमाय वर्हिषद्भ्यः स्वधायुतान्
তাৰ পিছত স্বধা-যুক্ত আহুতি কব্যবাহন, অনল, সোম, যম, আৰ্যমান, অগ্নি-সোম আৰু বर्हিষদ পিতৃসকললৈ অৰ্পণ কৰিব।
Verse 47
आज्यपाय च सोमाय विशेषसुरवत् पितॄन् ॐ हां ईशानाय पित्रे स्वधा दद्यात् पितामहे
পিতৃসকলক দেৱতাৰ দৰে বিশেষ আদৰে পূজা কৰি, আজ্যপা আৰু সোমলৈও আহুতি দিব। “ওঁ হাং ঈশানায় পিত্রে স্বধা” মন্ত্রে পিতামহলৈ স্বধা-আহুতি অৰ্পণ কৰিব।
Verse 48
शान्तप्रपितामहाय तथाप्रेतपितॄंस् तथा पितृभ्यः पितामहेभ्यः स्वधाथ प्रपितामहे
“শান্ত প্ৰপিতামহসকললৈ স্বধা” অৰ্পণ কৰিব; তদ্ৰূপ প্ৰেত পিতৃসকললৈও। পিতৃ আৰু পিতামহলৈ “স্বধা” বুলি, প্ৰপিতামহলৈও স্বধা দিব।
Verse 49
वृद्धप्रपितामहेभ्यो मातृभ्यश् च स्वधा तथा हां मातामहेभ्यः स्वधा हां प्रमातामहेभ्यश् च
বৃদ্ধ প্ৰপিতামহসকল আৰু মাতৃসকললৈ “স্বধা” আৰু “হাং” বুলি অৰ্পণ কৰিব। মাতামহসকললৈ “স্বধা হাং” আৰু প্ৰমাতামহসকললৈও তদ্ৰূপ অৰ্পণ কৰিব।
Verse 50
वृद्धप्रमातामहेभ्यः सर्वेभ्यः पितृभ्यस् तथा मरीचये पुलस्त्यायेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हां ईशानाय पित्रे च सदाज्याय पितामहायेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्भेभ्यः स्वधा ज्ञातिभ्यः सर्वाचार्येभ्य एव च दिशां दिक्पतिसिद्धानां मातॄणां ग्रहरक्षसां
(আহুতি) বৃদ্ধসকল আৰু মাতামহসকলক, লগতে সকলো পিতৃদেৱতাক; আৰু (চিহ্নিত পাঠান্তৰ অনুসাৰে) মৰীচি আৰু পুলস্ত্যক—এনে পাঠ পোৱা যায়। আন এটা চিহ্নিত পাঠত আছে—“হাঁ—ঈশানক পিতা-ৰূপে আৰু সদাজ্যক পিতামহ-ৰূপে।” তাৰ পিছত স্বধা-মন্ত্ৰসহ সকলো জ্ঞাতি-স্বজনক, সকলো আচার্যক; আৰু দিকপতি, সিদ্ধ, মাতৃগণ, গ্ৰহ আৰু ৰাক্ষস-ৰূপ ৰক্ষকসকলকো নিবেদন কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
A tightly ordered purification protocol: ritual clay extraction and re-filling, astra-mantra śodhana, mudrā-regulated applications, directional mantra-projection, and graded baths (malasnāna → vidhisnāna), culminating in Sandhyā, mārjana/aghamarṣaṇa, and tarpaṇa sequences.
It frames bodily and environmental purity as a sādhana: mantra, prāṇāyāma, and sandhyā-meditations convert routine cleansing into inner alignment with Śiva-consciousness, making external ritual readiness (for worship/pratiṣṭhā) inseparable from inner discipline aimed at purification of karma and realization.
Brāhmī in the morning (red, four-faced, four-armed), Vaiṣṇavī at midday (white, Garuḍa-seat, conch/discus), and Raudrī in the evening (three-eyed, moon-adorned, trident/axe), plus a fourth ‘witness’ Sandhyā for knowers and an inner formless Sandhyā focused on Śiva-realization.
Pitṛ-tīrtha at the base of the forefinger, Prajāpati-tīrtha at the base of the little finger, Brāhma-tīrtha at the base of the thumb, Daiva-tīrtha at the fingertips; additionally Agni-tīrtha on the left palm, Soma-tīrtha to its left side, and Ṛṣi-tīrthas at finger-joint junctions.