Dhanurveda
The Martial Science
The ancient science of archery and warfare (dhanurveda) covering weapons, military formations, training methods, and martial codes.
Adhyayas in Dhanurveda
Adhyaya 248
Chapter 248: धनुर्वेदः (Dhanurveda — Science of War and Archery Discipline)
ভগৱান অগ্নিয়ে ধনুৰ্বেদৰ আৰম্ভণি কৰি যুদ্ধবিদ্যাক ‘চতুষ্পাদ’ বুলি সংজ্ঞা দিয়ে—ৰথ, গজ, অশ্ব আৰু পদাতিক—আৰু বৈদিক শিক্ষাপদ্ধতি অনুসাৰে অস্ত্ৰ-ব্যৱহাৰ ‘পঞ্চবিধ’ বুলি কয়: প্ৰক্ষেপ্য (ছাড়ি মৰা), পাণিমুক্ত (হাতেৰে নিক্ষেপ), যন্ত্ৰমুক্ত (যন্ত্ৰেৰে ছাড়া), অমুক্ত (ছাড়ি নথকা শস্ত্ৰ), আৰু নিৰস্ত্ৰ বাহুযুদ্ধ। তাৰ পিছত শস্ত্ৰ–অস্ত্ৰৰ ভেদ আৰু সৰল বনাম মায়া/ছল পদ্ধতি ব্যাখ্যা কৰি যন্ত্ৰমুক্ত, পাণিমুক্ত আদি উদাহৰণ উল্লেখ কৰে। তাৰপৰা কবচাদি ৰক্ষাসজ্জা, ধনুক-কেন্দ্ৰিত আৰু শূল-কেন্দ্ৰিত ক্ৰমবদ্ধ সংঘৰ্ষ, আৰু শিক্ষাক্ৰম—ব্ৰাহ্মণ গুৰু হৈ ক্ষত্ৰিয়/বৈশ্যক শিকাব; শূদ্ৰও অনুশীলন, প্ৰশিক্ষণ আৰু ৰজাৰ সহায়ক সেৱাৰ দ্বাৰা যোগ্য হ’ব পাৰে—বুলি কোৱা হৈছে। সমপদ, বৈশাখ, মণ্ডল, আলীঢ়, প্ৰত্যালীঢ়, বিকট, সম্পুট আদি ভঙ্গী-মাপ আৰু ধনুৰ্বিদ্যাৰ প্ৰক্ৰিয়া—নমস্কাৰ, জ্যা বাঁধাৰ অৱকাশ, নাভি/কটি স্থাপন, চকু–কাণ ৰেখাৰে লক্ষ্য, আঙুলিৰ ধৰণ, টানি-ছাড়া, অনুসৰণ আৰু দক্ষতা-মূল্যায়ন—বিস্তাৰে আছে। বাণ-ধনুকৰ মান নিৰ্দিষ্ট কৰি অশ্ব, ৰথ আৰু গজযুদ্ধতো একে নীতি প্ৰসাৰিত কৰি যুদ্ধকলাক ধৰ্মনিয়ন্ত্রিত শাস্ত্ৰশিক্ষা হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Adhyaya 249
Chapter 249 — धनुर्वेदकथनम् (Exposition of Dhanurveda): Archery Procedure, Target-Training, and Yogic Restraint
ভগৱান অগ্নিয়ে ধৰ্মনিষ্ঠ পূৰ্বক্ৰিয়া আৰু উপকৰণ-প্ৰস্তুতিৰে ধনুৰ্বেদৰ উপদেশ আৰম্ভ কৰে—ধনুক সঠিক পূৰ্ণ মাপত সাজি শুদ্ধ কৰি যজ্ঞ-সন্দৰ্ভত স্থাপন কৰা হয়। তাৰ পাছত ধনুৰ্ধৰে বাণ লয়, তূণীৰৰ বেল্ট সোঁফালে বাঁধে, সোঁহাতে বাণ টানোঁতে লক্ষ্যত দৃষ্টি অটুট ৰাখে, বাঁহাতে ধনুক তোলে আৰু সিংহকৰ্ণ আদি উপকৰণেৰে বাণ দৃঢ়ভাৱে সংধান কৰে। মন বিষণ্ণ নহ’ব, লক্ষ্যতেই একাগ্ৰ থাকিব; সোঁ পাৰ্শ্বৰ যথোচিত চিহ্নৰ পৰা মুচন কৰিব লাগে। অনুশীলনত ষোড়শাঙ্গুল চন্দ্ৰক আদি মাপি থোৱা লক্ষ্যচিহ্ন, মুচনৰ পাছত নিয়ন্ত্ৰণ-অভ্যাস (উল্কা-শিক্ষা), আৰু চকুৰ চিহ্ন, চতুৰ্ভুজ লক্ষ্য, ঘূৰি শট, চলন্ত লক্ষ্যত শট, তল-ওপৰ ভেদন আদি ক্ৰমে বৰ্ণিত। লক্ষ্যক দৃঢ়, দুষ্কৰ আৰু চিত্ৰ-দুষ্কৰ বুলি শ্ৰেণীবদ্ধ কৰি সোঁ-বাঁও দুয়োফালৰ অনুশীলন আৰু লক্ষ্যৰ স্থিৰ স্থাপন বিধান দিয়া হৈছে। শেষত কৰ্মযোগ-বিধিক যোগশিক্ষাৰ সৈতে সংযোগ কৰি মন-দৃষ্টি-যমজয়ৰ দ্বাৰা যুদ্ধবিদ্যাক আত্মসংযমৰ সৈতে একীভূত কৰা হৈছে।
Adhyaya 250
Dhanurveda-kathanam (The Teaching of Martial Science)
এই ধনুৰ্বেদ-প্ৰধান অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে যুদ্ধদক্ষতাক শৃঙ্খলাবদ্ধ ক্ৰমত বৰ্ণনা কৰিছে—হাত, মন আৰু দৃষ্টিৰ সাধনাৰ ফলত প্ৰথমে লক্ষ্যভেদত নিশ্চিততা আহে, তাৰ পাছতহে অশ্ব/বাহন বা যানৰ পৰা কাৰ্য কৰিবলৈ যোগ্যতা জন্মে। পিছত ৰজ্জু আৰু পাশৰ মাপ, পছন্দৰ আকাৰ, আৰু ধনুৰ জ্যাৰ উপযুক্ত পদাৰ্থ উল্লেখ কৰা হৈছে—বিজয় কেৱল সাহসত নহয়, সঠিক নিৰ্মাণতো নিৰ্ভৰশীল। শিক্ষাবিধিত গুৰুৱে সাধকৰ অৱস্থান ঠিক কৰি হাতৰ সমন্বিত ক্ৰিয়া শিকায়। তাৰ পাছত ব্যৱহাৰিক যুদ্ধপ্ৰয়োগ—কবচধাৰী শত্রুৰ ওপৰত ঘূৰ্ণায়মান অস্ত্ৰ কুণ্ডলী কৰি নিক্ষেপ, সম্যক সংযোগ (সমযোগ) অধীন বল্গিত, প্লুত, প্ৰব্ৰাজিত গতি, আৰু জয়ৰ পাছত নিয়মিত বঁধন/নিগ্ৰহ। অস্ত্ৰ বহন আৰু টানিবলৈ পদ্ধতি—তৰোৱাল বাওঁফালে, বাওঁ হাতে দৃঢ় ধৰা, সোঁ হাতে উলিয়োৱা; অস্ত্ৰ, শূল/কাঁটাৰ মাপ আৰু কবচ স্থাপনৰ স্থান। শেষত গতি আৰু মোতায়েনৰ বাবে অশ্ব/বাহনৰ অনুশীলন-সংস্কাৰ বৰ্ণনা কৰি, ধৰ্ম্য বিধিত ব্যক্তিগত কৌশলক ব্যৱস্থাগত প্ৰস্তুতিৰ সৈতে একত্ৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 251
Dhanurveda-kathana (Exposition of Martial Science): Movements, Weapon-Operations, Combat Postures, and Battle Readiness
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ গতি-চলন আৰু প্ৰহাৰ-ধাৰাৰ প্ৰযুক্তিগত শ্ৰেণীবিভাগ বৰ্ণনা কৰে—ভ্ৰান্ত, উদ্ভ্ৰান্ত, শ্যেনপাত, আকুল আদি—আৰু তাৰ পিছত প্ৰশিক্ষণ/পাঠৰ বাবে যুগল-নাম আৰু গঠনমূলক একক নিৰ্দিষ্ট কৰে। তাৰ পাছত পাঠ্যক্ৰম: (১) খড়্গ-চৰ্ম (তলোৱাৰ-ঢাল) পদ্ধতি, ৩২টা অৱস্থা—প্ৰত্যালীঢ়, আলীঢ়, বৰাহ, লুলিত আদি; (২) মল্লযুদ্ধ/কুস্তিৰ কৌশল—ঘূৰোৱা, ধৰা, ওপৰ/তললৈ নিক্ষেপ, ধৰি ৰখা আৰু ছুটোৱা; (৩) দণ্ড/পাশ-বন্ধনৰ ভেদ আৰু ব্যস্ত-পাশ আদি নিৰ্দিষ্ট কৰ্ম; (৪) চক্ৰ, শূল, তোমৰ, গদা, পৰশু, মুদ্গৰ, ভিন্দিপাল, লাগুড়, বজ্ৰ, পট্টিশ, খড়্গ আদি অস্ত্ৰৰ বিশেষ কৰ্ম, শেষত যন্ত্ৰ-কৰ্ম। হস্ত-মুদ্ৰা, দেহ-লক্ষণ/ফল, আৰু ৰক্ষাকাৰী/ঔষধীয়/আচার-দ্ৰব্যো উল্লেখ আছে। উপসংহাৰত হাতী-ৰথ শস্ত্ৰীকৰণ, অঙ্কুশধাৰী, ধনুৰ্ধৰ, খড়্গধাৰী, ঢালধাৰীৰ নিযুক্তি, মন্ত্ৰে অস্ত্ৰ-সংস্কাৰ, আৰু ধৰ্মানুসাৰে জয় কৰি ৰাজ্য ৰক্ষা কৰাৰ ৰাজধৰ্ম উপদেশিত।
Adhyaya 252
Chapter 252 — व्यवहारकथनं (Vyavahāra-kathana: On Legal Procedure)
অগ্নি ধনুৰ্বেদৰ প্ৰসঙ্গত ন্যায়-ব্যৱহাৰশাস্ত্ৰৰ আৰম্ভণি কৰে। ‘ব্যৱহাৰ’ক ন্যায়-অন্যায়ৰ বিবেচনা বুলি সংজ্ঞা দি চতুষ্পাদ, চতুৰ্মূল আৰু চাৰি নীতি-উপায়ে সিদ্ধ হোৱা স্তৰভিত্তিক বিভাগেৰে বৰ্ণনা কৰে। বিচাৰ ধৰ্ম, আদালতীয় প্ৰক্ৰিয়া, আচাৰ/চাৰিত্ৰ আৰু ৰাজশাসনৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত বুলি কৈ বাদী-প্ৰতিবাদীৰ দাবী-উত্তৰ আৰু সাক্ষীৰ কেন্দ্ৰীয়তা বিশেষকৈ উল্লেখ কৰে। অধ্যায়ত অষ্টাদশ বিবাদপদ—ঋণ, নিক্ষেপ, অংশীদাৰী, দান প্ৰত্যাহৰণ, সেৱা-ৱেতন, অস্বামী বিক্ৰয়, অপ্রদান, দোষযুক্ত ক্ৰয়, সময়ভংগ, সীমা/ভূমি বিবাদ, বিবাহ/স্ত্ৰীধন, উত্তৰাধিকাৰ, সাহস, বাক্পাৰুষ্য আৰু দেহদণ্ড, জুৱা, আৰু প্ৰকীৰ্ণক—গণাই কোৱা হৈছে যে মানৱকৰ্মে ইহঁত শত উপভেদলৈ বিস্তাৰিত হয়। তাৰ পিছত নিৰপেক্ষ সভ্য, পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণ, লিখিত প্ৰমাণৰ বিধি, প্ৰত্যাৰোপ/প্ৰতিদাবি আৰু জামিন, মিছা অভিযোগৰ দণ্ড, আৰু প্ৰমাণৰ ক্ৰম (দলিল, ভোগ/দখল, সাক্ষী; নাথাকিলে দিব্য পৰীক্ষা) নিৰূপণ কৰা হৈছে। শেষত সময়সীমা, স্বত্ব বনাম ভোগ, ছল/বলৰে কৰা ব্যৱহাৰৰ অকাৰ্যকাৰিতা, শমনকাৰণ, চুৰিৰ ক্ষতিপূৰণ আৰু সূদৰ নিয়ম ক’লে ৰজাক শৃঙ্খলিত প্ৰক্ৰিয়াৰে ব্যৱস্থাৰ জামিনদাৰ বুলি স্থাপন কৰা হৈছে।