Adhyaya 73
अध्याय ७३: सूर्यपूजाविधिः (Sūrya-pūjā-vidhi — The Procedure for Sun-Worship)
এই অধ্যায়ত ঈশান-कल्प ৰীতিত সুসংগঠিত সূৰ্য-উপাসনা বৰ্ণিত—ন্যাস, বীজমন্ত্ৰ-বিন্যাস, মুদ্ৰা-কর্ম আৰু ৰক্ষা/অৱগুণ্ঠন আদি স্তৰীয় সুৰক্ষা মুখ্য। হাত আৰু অঙ্গত ন্যাস কৰি “মই তেজোময় সূৰ্য” এই আত্মভাবনাৰে আৰম্ভ কৰি, প্রধান অৰ্ঘ্যদানক মুখ্য অৰ্পণ ৰূপে কৰা হয়। ৰঙা চিহ্ন/ৰেখামণ্ডল সাজি তাক পূজাকেন্দ্ৰ মানি পূজা, দ্ৰব্য-প্ৰোক্ষণ আৰু পূৰ্বমুখে আৰাধনা সম্পন্ন হয়। স্থানৰক্ষাৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট বিন্দুত গণেশপূজা, অগ্নিত গুৰুপূজা, আৰু মধ্য পীঠ/আসনত সূৰ্যৰূপ স্থাপন কৰা হয়। পদ্মমণ্ডলত ৰাঁ, ৰীঁ, ৰং, ৰূঁ, ৰেং, ৰৈঁ, ৰোঁ, ৰৌঁ আদি সৌৰ বীজ আৰু শক্তি বিন্যস্ত কৰি ষড়ক্ষৰ সূৰ্যৰূপক অর্কাসনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। “হ্ৰাঁ হ্ৰীঁ সঃ” আদি আহ্বানমন্ত্ৰসহ বিম্ব-পদ্ম-বিল্ব মুদ্ৰা, আৰু হৃদয়-শিৰ-শিখা-কৱচ-নেত্ৰ-অস্ত্ৰ অঙ্গন্যাস দিক্-বিন্যাসসহ কৰা হয়। সোম, বুধ, বৃহস্পতি, শুক্ৰ লগতে মঙ্গল, শনি, ৰাহু, কেতুৰ বীজপূজাৰ দ্বাৰা গ্ৰহপ্ৰণামো সংযোজিত। শেষত জপ, অৰ্ঘ্য, স্তৱ, ক্ষমাযাচনা, সংহাৰিণী উপসংস্কৃতিত সূক্ষ্ম সংহাৰ; আৰু ৰবিৰ দ্বাৰা জপ-ধ্যান-হোম সিদ্ধ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नानादिविधिर्नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः सूर्यपूजाविधिः ईश्वर उवाच वक्ष्ये सूर्यार्चनं स्कन्द कराङ्गन्यासपूर्वकं अहं तेजोमयः सूर्य इति ध्यात्वार्घ्यमर्चयेत्
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণত “স্নানাদি-বিধি” নামৰ বাহাত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া তিয়াত্তৰতম অধ্যায়—“সূৰ্যপূজা-বিধি” আৰম্ভ। ঈশ্বৰে ক’লে—হে স্কন্দ! কৰ আৰু অঙ্গন্যাস পূৰ্বক সূৰ্য-আৰাধনা মই ক’ম। ‘মই তেজোময় সূৰ্য’ বুলি ধ্যান কৰি অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰি পূজা কৰিবা।
Verse 2
पूरयेद्रक्तवर्णेन ललाटाकृष्टविन्दुना तं संपूज्य रवेरङ्गैः कृत्वा रक्षावगुण्ठनं
ললাটৰ পৰা টনা বিন্দুৰে ৰক্তবৰ্ণ (ৰক্তচন্দন আদি) দি (নিৰ্দিষ্ট স্থান/আকৃতি) পূৰণ কৰিব। তাৰ পিছত সেই চিহ্ন/আকৃতিক ৰবি-দেৱৰ অঙ্গোপচাৰে সম্যক পূজা কৰি ৰক্ষাৱগুণ্ঠন (ৰক্ষা-আৱৰণ) সম্পন্ন কৰিব।
Verse 3
सम्प्रोक्ष्य तज्जलैर् द्रव्यं पूर्वास्यो भानुमर्चयेत् ॐ अं हृद्वीजादि सर्वत्र पूजनं दण्डिपिङ्गलौ
সেই জলেৰে পূজাদ্ৰব্য সম্যক প্ৰোক্ষণ কৰি, পূৰ্বমুখ হৈ ভানুৰ পূজা কৰিব। সৰ্বত্ৰ হৃদয়-বীজৰ পৰা আৰম্ভ কৰি—“ওঁ অং”—মন্ত্ৰে পূজন কৰিব; আৰু দণ্ডিন আৰু পিঙ্গল (পৰিচাৰক দেৱতা)কো পূজা কৰিব।
Verse 4
द्वारि दक्षे वामपार्श्वे ईशाने अं गणाय च अग्नौ गुरुं पीठमध्ये प्रभूतं चासनं यजेत्
দ্বাৰত সোঁফালে, বাঁওফালে আৰু ঈশান কোণত ‘অং’ অক্ষৰে গণেশৰ পূজা কৰিব। অগ্নিত গুৰুক পূজন কৰিব; আৰু পীঠৰ মধ্যভাগত প্ৰভূত (মহাশক্তিমান দেৱ) আৰু তেওঁৰ আসনৰো যজন কৰিব।
Verse 5
अग्न्यादौ विमलं सारमाराध्यं परमं सुखं सितरक्तपीतनीलवर्णान् सिंहनिभान् यजेत्
অগ্নিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি যি নিৰ্মল সাৰ-তত্ত্ব পৰম আৰাধ্য আৰু পৰম সুখদায়ক, তাক শ্বেত, ৰক্ত, পীত আৰু নীল বৰ্ণৰ সিংহনিভ ৰূপে পূজা কৰা উচিত।
Verse 6
पद्ममध्ये रां च दीप्तां रीं सूक्ष्मां रं जयांक्रमात् रूं भद्रां रें विभूतीश् च विमलां रैममोघया
পদ্মৰ মধ্যত ‘ৰাঁ’ দীপ্ত শক্তি, ‘ৰীঁ’ সূক্ষ্ম শক্তি হিচাপে স্থাপন কৰিব; তাৰপিছত ক্ৰমে ‘ৰং’ জয়া, ‘ৰূঁ’ ভদ্ৰা, ‘ৰেং’ বিভূতীশ, আৰু শেষত ‘ৰৈঁ’ বিমলা-অমোঘা শক্তি ন্যাস কৰিব।
Verse 7
रों रौं विद्युता शक्तिं पूर्वाद्याः सर्वतोमुखाः ॐ हां हृद्वीजादीति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रुं जयां क्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रं मध्ये अर्कासनं स्यात् सूर्यमूर्तिं षडक्षरं
‘ৰোঁ’ আৰু ‘ৰৌঁ’ অক্ষৰে বিদ্যুৎ-শক্তি স্থাপন কৰিব; পূৰ্ব দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সৰ্বদিশমুখী বিন্যাস হ’ব। (চিহ্নিত পাঠ: ‘ॐ হাঁ—হৃদ্বীজাদি’; অন্য পাঠ: ‘ৰুং—জয়া ক্ৰমে’)। মধ্যত ‘ৰং’ বীজে অর্কাসন; তাত ষড়ক্ষৰ সূৰ্যমূৰ্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।
Verse 8
ॐ हं खं खोल्कयेति यजेदावाह्य भास्करं ललाटाकृष्टमञ्जल्यां ध्यात्वा रक्तं न्यसेद्रविं
“ॐ হং খং খোল্কয়ে” জপ কৰি ভাস্কৰক আহ্বান কৰি পূজা কৰিব। অঞ্জলি ললাটলৈ তুলি, ৰক্তবৰ্ণ ৰবিৰ ধ্যান কৰি সূৰ্য-ন্যাস কৰিব।
Verse 9
ह्रां ह्रीं सः सूर्याय नमो मुद्रयावाहनादिकं विधाय प्रीतये विम्बमुद्रां गन्धादिकं ददेत्
“হ্ৰাঁ হ্ৰীঁ সঃ সূৰ্যায় নমঃ” জপ কৰি, নিৰ্দিষ্ট মুদ্ৰাৰে আহ্বানাদি পূৰ্বকৰ্ম সম্পন্ন কৰিব; দেৱতাৰ প্ৰীতিৰ বাবে বিম্ব-মুদ্ৰা দেখুৱাই গন্ধ আদি উপচাৰ অৰ্পণ কৰিব।
Verse 10
पद्ममुद्रां बिल्वमुद्रां प्रदर्श्याग्नौ हृदीरितं ॐ आं हृदयाय नमः अर्काय शिरसे तथा
পদ্মমুদ্ৰা আৰু বিল্বমুদ্ৰা প্ৰদৰ্শন কৰি, অগ্নিৰ ওপৰত হৃদয়-মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব—“ওঁ আং হৃদয়ায় নমঃ”; আৰু শিৰোমন্ত্ৰ—“অৰ্কায় শিৰসে নমঃ”।
Verse 11
भूर्भुवः स्वः सुरेशाय शिखायै नैरृते यजेत् हुं कवचाय वायव्ये हां नेत्रायेति मध्यतः
‘ভূর্ভুবঃ স্বঃ’ দেবাধিপতিক শিখা-ন্যাসৰূপে নৈঋত্য দিশত অৰ্পণ কৰিব; ‘হুঁ’ কবচৰূপে বায়ব্যত; আৰু ‘হাঁ’ নেত্ৰ-মন্ত্ৰৰূপে মধ্যত অৰ্পণ কৰিব।
Verse 12
वः अस्त्रायेति पूर्वादौ ततो मुद्राः प्रदर्शयेत् धेनुमुद्रा हृदादीनां गोविषाणा च नेत्रयोः
পূব দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ‘বঃ অস্ত্ৰায়’ বুলি ন্যাস কৰিব; তাৰ পাছত মুদ্ৰাসমূহ প্ৰদৰ্শন কৰিব। ধেনুমুদ্ৰা হৃদয়াদি স্থানত, আৰু গোবিষাণা-মুদ্ৰা দুয়োটা নেত্ৰত প্ৰয়োগ্য।
Verse 13
अस्त्रस्य त्रासनी योज्या ग्रहणां च नमस्क्रिया सों सोमं बुं बुधं वृञ्च जीवं भं भार्गवं यजेत्
অস্ত্ৰৰ বাবে ত্ৰাসনী (অপসাৰণ-ৰক্ষা) প্ৰয়োগ কৰিব আৰু গ্ৰহসমূহৰ বাবে নমস্কাৰ-ক্রিয়া কৰিব। ‘সোঁ’ৰে সোম, ‘বুঁ’ৰে বুধ, ‘বৃঞ্’ৰে জীৱ (বৃহস্পতি), আৰু ‘ভঁ’ৰে ভার্গৱ (শুক্ৰ) পূজা কৰিব।
Verse 14
दले पूर्वादिके ऽग्न्यादौ अं भौमं शं शनैश् चरं रं राहुं कें केतवे च गन्धाद्यैश् च खखोल्कया
পূব দিশৰ দলে আৰু আন দলে—আগ্নেয়াদি ক্ৰমে—বীজাক্ষৰ ন্যাস কৰিব: ভৌমৰ বাবে ‘অং’, শনৈশ্চৰৰ বাবে ‘শং’, ৰাহুৰ বাবে ‘ৰং’, আৰু কেতুৰ বাবে ‘কেং’। তাৰ পাছত গন্ধাদি উপচাৰ আৰু ‘খখোল্কয়া’ সহিতে তেওঁলোকক পূজা কৰিব।
Verse 15
मूलं जप्त्वार्घ्यपात्राम्बु दत्वा सूर्याय संस्तुतिः नत्वा पराङ्मुखञ्चार्कं क्षमस्वेति ततो वदेत्
মূলমন্ত্ৰ জপ কৰি অৰ্ঘ্যপাত্ৰৰ জল সূৰ্যলৈ অৰ্পণ কৰি সূৰ্যস্তৱ পাঠ কৰিব। তাৰ পাছত অৰ্কক প্ৰণাম কৰি পৰাংমুখ হৈ ‘ক্ষমস্ব’—“ক্ষমা কৰা” বুলি ক’ব।
Verse 16
शराणुना फडन्तेन समाहत्याणुसंहृतिं भां नेत्रायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पराङ्मुखञ्चार्घ्यमिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शवानुना फडन्तेन समाहृत्यानुसंहतिमिति ख, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शवाणुना फडन्तेन समहत्यार्थं संहतिमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हृत्पद्मे शिवसूर्येतिसंहारिण्योपसंस्कृतिं
‘ফড্’ অন্তযুক্ত শৰ-মন্ত্ৰে সূক্ষ্ম বাধাত আঘাত কৰি অণু-সংহৃতি (সূক্ষ্ম সংকোচ/প্ৰত্যাহাৰ) কৰিব। কিছুমান পাঠত ‘ভাঁ নেত্ৰায়’ আছে, আন কিছুমানত ‘পৰাংমুখ হৈ অৰ্ঘ্য’ বিধান আছে। পাছত হৃদয়-পদ্মত ‘শিৱ-সূৰ্য…’ মন্ত্ৰে সংহারিণীৰ উপসংস্কৃতি (সমাপনী-সংস্কাৰ) কৰিব।
Verse 17
योजयेत्तेजश् चण्डाय रविनिर्माल्यमर्पयेत् अभ्यर्च्यैशे जपाद्ध्यानाद्धोमात्सर्वं रवेर्भवेत्
নিজ তেজ চণ্ড (সূৰ্যৰ উগ্ৰ ৰূপ)ৰ সৈতে যোজি, ৰবিলৈ ৰবি-নিৰ্মাল্য (অৰ্পিত মালা/অৱশেষ) অৰ্পণ কৰিব। ঈশ্বৰক অভ্যৰ্চনা কৰি জপ, ধ্যান আৰু হোমে—সকলো ৰবিৰ দ্বাৰাই সিদ্ধ হয়।
Frequently Asked Questions
A tightly sequenced ritual technology: kara-aṅga-nyāsa, lotus-mandala bīja placement (rāṃ–raiṃ plus roṃ/rauṃ), installation of the ṣaḍakṣara Sūrya-mūrti on the arkāsana, and aṅga-nyāsa with directional assignments (śikhā in the south-west, kavaca in the north-west, netra in the centre, astra from the east).
By coupling identity-meditation (“I am Sūrya, made of radiance”) with disciplined mantra, mudrā, and protective rites, it frames external worship as an internalization of solar consciousness—purifying attention, regulating ritual space, and aligning bhakti with yogic transformation toward dharma and higher realization.
Yes. It prescribes graha-namaskriyā and bīja worship for key planets (Soma, Budha, Bṛhaspati, Śukra; plus Mars, Saturn, Rāhu, Ketu), presenting the solar rite as cosmically comprehensive—harmonizing luminary and planetary forces within a single liturgical architecture.