Adhyaya 63
Chapter 63 — सुदर्शनचक्रादिप्रतिष्ठाकथनं (Procedure for Consecrating the Sudarśana Discus and Other Divine Emblems)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে বিষ্ণু-প্ৰতিষ্ঠাৰ পদ্ধতি বিষ্ণুৰ সহচৰ দেৱৰূপ আৰু দিৱ্য চিহ্ন—তাৰ্ক্ষ্য (গৰুড়), সুদৰ্শন, ব্ৰহ্মা আৰু নৰসিংহ—লৈ বিস্তাৰ কৰিছে। কোৱা হৈছে, প্ৰতিষ্ঠা ‘বিষ্ণুৰ দৰে’ হ’ব, কিন্তু প্ৰবোধন/প্ৰাণপ্ৰতিষ্ঠা প্ৰতিটোৰ নিজস্ব মন্ত্ৰেৰে হ’ব। প্ৰথমে ৰক্ষা আৰু যুদ্ধফলদায়ক তীব্ৰ সুদৰ্শন-মন্ত্ৰ দিয়া হৈছে; চক্ৰ ধাৰ্মিকৰ বাবে শান্ত, দুষ্টৰ বাবে ভয়ংকৰ, শত্রু-ভূতপ্ৰেতাদি দহি পেলায় আৰু বিৰোধী মন্ত্ৰ নিবারণ কৰে। তাৰ পাছত ‘পাতাল’ নামৰ বিস্তৃত নৰসিংহ-বিদ্যা বৰ্ণিত, যি পাতাল/আসুৰিক শক্তি দমন কৰি সন্দেহ আৰু বিপদ দূৰ কৰে। তাৰপিছত ‘ত্রৈলোক্য-মোহন’ মূৰ্তিৰ লক্ষণ আৰু ‘ত্রিলোক্য-মোহন’ মন্ত্ৰেৰে প্ৰতিষ্ঠা—গদাধাৰী, দুই বা চাৰি বাহু—আৰু চক্ৰ-পাঞ্চজন্যসহ, শ্ৰী–পুষ্টি আৰু বল–ভদ্ৰসহ সমূহ-বিন্যাস কোৱা হৈছে। পিছলৈ বহু বিষ্ণুৰূপ/অৱতাৰ আৰু শৈৱ-শাক্ত সমন্বিত ৰূপ—ৰুদ্ৰমূর্তি লিংগ, অৰ্ধনাৰীশ্বৰ, হৰি-শংকৰ, মাতৃকা—আৰু সূৰ্য/গ্ৰহ দেৱতা সহ বিনায়কৰ প্ৰতিষ্ঠাও উল্লেখ আছে। উত্তৰাৰ্ধত বিশেষকৈ পুস্তক-প্ৰতিষ্ঠা: স্বস্তিক-মণ্ডল পূজা, লিখন-সাধন আৰু পাণ্ডুলিপিৰ সন্মান, নাগৰী লিপি, ৰত্নলেখনী/পেটিকা বিধি, ঈশান দিশত আসন, দৰ্পণ-দৰ্শন, প্ৰোক্ষণ, নেত্ৰোন্মীলন, পৌৰুষসূক্ত ন্যাস, সজীৱীকৰণ, হোম, শোভাযাত্ৰা আৰু পাঠৰ আৰম্ভ-শেষত নিত্য আৰাধনা। শেষত বিদ্যাদান/পুস্তকদানক অক্ষয় পুণ্য বুলি উচ্চ কৰি, সৰস্বতী-বিদ্যাদান শ্ৰেষ্ঠ আৰু পাতা-অক্ষৰৰ পৰিমাণ অনুসাৰে পুণ্যবৃদ্ধি বুলি কৈ, আচার, মূর্তিশাস্ত্ৰ আৰু গ্ৰন্থ-পরম্পৰাক একে ধৰ্মীয় ব্যৱস্থাত একত্ৰ কৰিছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये लक्ष्मीस्थापनं नाम द्विषष्टितमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्टितमो ऽध्यायः सुदर्शनचक्रादिप्रतिष्ठाकथनं भगवानुवाच एवं तार्क्ष्यस्य चक्रस्य ब्रह्मणो नृहरेस् तथा प्रतिष्ठा विष्णुवत् कार्या स्वस्वमन्त्रेण तां शृणु
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণত “লক্ষ্মী-স্থাপন” নামৰ বাষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া তেষট্টিতম অধ্যায় আৰম্ভ—“সুদৰ্শনচক্ৰ আদি দিৱ্যচিহ্নৰ প্ৰতিষ্ঠা-বিধিৰ বৰ্ণনা।” ভগৱানে ক’লে: “এইদৰে তাৰ্ক্ষ্য (গৰুড়), চক্ৰ, আৰু ব্ৰহ্মা তথা নৃহৰি (নৰসিংহ)ৰ প্ৰতিষ্ঠাও বিষ্ণুৰ দৰে কৰিব লাগে—প্ৰত্যেকৰ নিজ নিজ মন্ত্রেৰে। সেয়া শুনা।”
Verse 2
सुदर्शन महाचक्र शान्त दुष्टभयङ्कर च्छिन्द छिन्द भिन्द भिन्द विदारय विदारय परमन्त्रान् ग्रस ग्रस भक्षय भक्षय भूतान् त्रायस त्रायस हूं फट् सुदर्शनाय नमः अभ्यर्च्य चक्रं चानेन रणे दारयेते रिपून्
“হে সুদৰ্শন মহাচক্ৰ! সাধুৰ বাবে শান্ত, দুষ্টৰ বাবে ভয়ংকৰ! ছিন্দ ছিন্দ; ভিন্দ ভিন্দ; বিদাৰয় বিদাৰয়। পৰ-মন্ত্রক গ্রস গ্রস; ভূতাদি অপশক্তিক ভক্ষয় ভক্ষয়। ত্ৰায়স ত্ৰায়স—হূঁ ফট্। সুদৰ্শনায় নমঃ।” এই মন্ত্রে চক্ৰৰ অর্চনা কৰি ৰণত শত্রুক বিদীৰ্ণ কৰে।
Verse 3
ॐ क्षौं नरसिंह उग्ररूप ज्वल ज्वल प्रज्वल प्रज्वल स्वाहा नरसिंहस्य मन्त्रोयं पातालाख्यस्य वच्मि ते ह शोषय शोषय निकृन्तय निकृन्तय तावद्यावन्मे वशमागताः पातालेभ्यः फट् असुरेभ्यः फट् मन्त्ररूपेभ्यः फट् मन्त्रजातिभ्यः फट् संशयान्मां भगवन्नरसिंहरूप विष्णो सर्वापद्भ्यः सर्वमन्त्ररूपेभ्यो रक्ष रक्ष ह्रूं फट् नमो ऽस्तु ते नरसिंहस्य विद्येयं हरिरूपार्थसिद्धिदा
“ওঁ ক্ষৌঁ—হে উগ্ৰৰূপ নৰসিংহ! জ্বল জ্বল; প্ৰজ্বল প্ৰজ্বল—স্বাহা। এইটো ‘পাতাল’ নামৰ নৰসিংহ-মন্ত্র; মই তোমাক কওঁ: ‘হ—শোষয় শোষয়; নিকৃন্তয় নিকৃন্তয়—যেতিয়ালৈকে সিহঁত মোৰ বশত নাহে।’ পাতালেব্যঃ ফট্; অসুৰেব্যঃ ফট্; মন্ত্রৰূপেব্যঃ ফট্; মন্ত্রজাতিভ্যঃ ফট্। হে ভগৱন নৰসিংহৰূপ বিষ্ণো, সংশয়ৰ পৰা, সকলো আপদৰ পৰা, আৰু সকলো মন্ত্রৰূপ বিরোধী শক্তিৰ পৰা মোক ৰক্ষ ৰক্ষ—হ্ৰূঁ ফট্। তোমাক নমস্কাৰ।” এই নৰসিংহ-বিদ্যা হৰিৰূপে অভীষ্টাৰ্থসিদ্ধি দিয়ে।
Verse 4
त्रिलोक्यमोहनैर् मन्त्रैः स्थाप्यस्त्रैलोक्यमोहनः गदो दक्षे शान्तिकरो द्विभुजो वा चतुर्भुजः
‘ত্রৈলোক্য-মোহন’ দেৱতাক ‘ত্রিলোক্য-মোহন’ মন্ত্রসমূহেৰে স্থাপন কৰিব লাগে। তেওঁৰ সোঁহাতে গদা থাকে; তেওঁ শান্তিদাতা, আৰু তেওঁক দ্বিভুজ বা চতুৰ্ভুজ ৰূপে চিত্ৰিত কৰিব পাৰি।
Verse 5
वामोर्ध्वे कारयेच्चक्रं पाञ्चजन्यमथो ह्य् अधः श्रीपुष्टिसंयुक्तं कुर्याद् बलेन सह भद्रया
বাওঁ ওপৰৰ ভাগত চক্ৰ অংকন কৰিব লাগে আৰু তাৰ তলত পাঞ্চজন্য শঙ্খ। তাৰ পিছত শ্ৰী আৰু পুষ্টিসহ, বল আৰু ভদ্ৰাৰ সৈতে (মূর্তি/বিন্যাস) স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 6
प्रासादे स्थापयेद्विष्णुं गृहे वा मण्डपे ऽपि वा वामनं चैव वैकुण्ठं हयास्यमनिरुद्धकं
প্ৰাসাদত বিষ্ণুক স্থাপন কৰিব লাগে; নহ’লে গৃহত, বা মণ্ডপতো—বামন, বৈকুণ্ঠ, হযাস্য (হযগ্ৰীৱ) আৰু অনিৰুদ্ধ ৰূপে।
Verse 7
स्थापयेज्जलशय्यास्थं मत्स्यादींश्चावतारकान् सङ्कर्षणं विश्वरूपं लिङ्गं वै रुद्रमूर्तिकं
জলশয্যাত শয়নস্থ প্ৰভুক আৰু মৎস্যাদি অৱতাৰসমূহক স্থাপন কৰিব লাগে। লগতে সংকর্ষণ, বিশ্বৰূপ আৰু ৰুদ্ৰমূর্তিস্বৰূপ লিঙ্গও স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 8
अर्धनारीश्वरं तद्वद्धरिशङ्करमातृकाः भैरवं च तथा सूर्यं ग्रहांस्तद्विनायकम्
সেইদৰে অর্ধনাৰীশ্বৰ, হৰি-শংকৰ আৰু মাতৃকাসকল; আৰু ভৈৰৱ, সূৰ্য, গ্ৰহদেৱতাসকল আৰু সিহঁতৰ সৈতে সংশ্লিষ্ট বিনায়ক (গণেশ)কো (উপাসনা/স্থাপন) কৰিব লাগে।
Verse 9
दर दर इति ख, ग, ङ, इति चिह्नितपुस्तकपाठः रक्ष रक्ष ॐ फट् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रक्ष रक्ष ह्रीं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हरिरूपा सुमिद्विदा इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः गौरीमिन्द्रादिकां लेप्यां चित्रजां च बलाबलां पुस्तकानां प्रतिष्ठां च वक्ष्ये लिखनतद्विधिं
কিছুমান চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত “দৰ দৰ” বুলি পাঠ আছে; আন এটা চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত “ৰক্ষ ৰক্ষ, ॐ ফট্”; আন এটাত “ৰক্ষ ৰক্ষ, হ্ৰীং ফড্”; আৰু দুটা চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত “হৰিৰূপা সুমিদ্বিদা” পাঠ পোৱা যায়। এতিয়া মই গৌৰী, ইন্দ্ৰাদি দেৱতাসংযুক্ত লেপ, চিত্ৰজ বিধি, বল-অবল বিধান, আৰু পুথিৰ প্ৰতিষ্ঠা—সিহঁতৰ লেখন-বিধিসহ—বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 10
स्वस्तिके मण्डले ऽभ्यर्च्य शरपत्रासने स्थितं लेख्यञ्च लिखितं पुस्तं गुरुर्विद्यां हरिं यजेत्
স্বস্তিক-আকৃতি মণ্ডলত হৰিৰ পূজা কৰি, শৰপত্ৰৰ আসনত অধিষ্ঠিত দেৱক ধ্যান কৰিব। লেখনী, লেখ্য সামগ্ৰী আৰু লিখিত পুথিও পূজিব; গুৰুৱে বিদ্যা আৰু হৰিক আৰাধনা কৰিব।
Verse 11
यजमानो गुरुं विद्यां हरिं लिपिकृतं नरं प्राङ्मुखः पद्मिनीं ध्यायेत् लिखित्वा श्लोकपञ्चकं
যজমান পূৰ্বমুখ হৈ গুৰু, বিদ্যা আৰু হৰিৰ ধ্যান কৰিব। নিযুক্ত লিপিকাৰ পুৰুষ আৰু পদ্মিনীকো স্মৰণ কৰিব; পাঁচটা শ্লোক লিখি তাৰ পিছত বিধি সম্পন্ন কৰিব।
Verse 12
रौप्यस्थमस्या हैम्या च लेखन्या नागराक्षरं ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्या शक्त्या दद्याच्च दक्षिणां
ইয়াক নাগৰী আখৰত লিখিব; সোণৰ লেখনীৰে লিখি ৰূপৰ পেটিকাত থ’ব। সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাই দাক্ষিণাও দিব।
Verse 13
गुरुं विद्यां हरिं प्रार्च्य पुराणादि लिखेन्नरः पूर्ववन्मण्डलाद्ये च ऐशान्यां भद्रपीठके
প্ৰথমে গুৰু, বিদ্যা আৰু হৰিক পূজা কৰি মানুহে পুৰাণ আদি গ্ৰন্থ লিখিব। পূৰ্ববৎ মণ্ডল আদি প্ৰাৰম্ভিক বিধি কৰি, ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত স্থাপিত ভদ্ৰপীঠত বহি লিখিব।
Verse 14
दर्पणे पुस्तकं दृष्ट्वा सेचयेत् पूर्ववद् घटैः नेत्रोन्मीलनकं कृत्वा शय्यायां तु न्यसेन्नरः
দৰ্পণত পুথিৰ প্ৰতিবিম্ব দেখি, পূৰ্ববৎ ঘটৰ দ্বাৰা সেচন (ছিটোৱা) কৰিব। তাৰ পিছত ‘নেত্ৰোন্মীলন’ সংস্কাৰ কৰি, মানুহে তাক শয্যাত (বিশ্ৰামস্থানত) স্থাপন কৰিব।
Verse 15
न्यसेत्तु पौरुषं सूक्तं देवाद्यं तत्र पुस्तके कृत्वा सजीवीकरणं प्रार्च्य हुत्वा चरुं ततः
তাৰপিছত সেই পুথিখনত দেৱ-আহ্বানৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পৌৰুষ-সূক্তৰ ন্যাস কৰিব লাগে। সজীৱীকৰণ-বিধি সম্পন্ন কৰি প্ৰথমে পূজা কৰি, তাৰপিছত অগ্নিত চৰু-আহুতি দিব লাগে।
Verse 16
सम्प्राश्य दक्षिणाभिस्तु गुर्वादीन् भोजयेद्द्विजान् रथेन हस्तिना वापि भ्राम्येत् पुस्तकं नरैः
ভোজনান্তে দক্ষিণাসহ গুৰু আদি পূজনীয়জন আৰু দ্বিজসকলক ভোজন কৰাব লাগে। লগতে মানুহৰ দ্বাৰা ৰথত বা হাতীত সেই পুথিখনক বিধিপূৰ্বক পৰিভ্ৰমণ কৰাব লাগে।
Verse 17
गृहे देवालयादौ तु पुस्तकं स्थाप्य पूजयेत् वस्त्रादिवेष्टितं पाठादादावन्ते समर्चयेत्
ঘৰত বা প্ৰথমে দেৱালয়ত পুথিখন স্থাপন কৰি পূজা কৰিব লাগে। বস্ত্ৰ আদিৰে আৱৃত সেই গ্ৰন্থক পাঠৰ আৰম্ভণি আৰু শেষত যথাবিধি সমাৰ্চনা কৰিব লাগে।
Verse 18
त्वा च प्रदापयेत् ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्त्या शक्त्यादद्याच्च दक्षिणामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पूर्वमण्डपपार्श्वे इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पुस्तकं नर इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्ते सदार्चयेदिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः जगच्छान्तिञ्चावधार्य पुस्तकं वाचयेन्नरः अध्यायमेकं कुम्भाद्भिर्यजमानादि सेचयेत्
সেই (গ্ৰন্থ/বিধি) দানও কৰাব লাগে। সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাই যথাশক্তি দক্ষিণা দিব লাগে। ‘জগচ্ছান্তি’ সংকল্প কৰি পুথিখন পাঠ কৰাব; এটা অধ্যায় পাঠিত হ’ব। তাৰপিছত কুম্ভজলেৰে যজমান আদি সকলক সিঞ্চন/অভিষেক কৰিব লাগে।
Verse 19
द्विजाय पुस्तकं दत्वा फलस्यान्तो न विद्यते त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वीं सरस्वती
দ্বিজক পুথি দান কৰিলে সেই দানফলৰ অন্ত নাই। তিনিটা দানক অতিদান বুলি কোৱা হয়—গৰু, ভূমি আৰু সৰস্বতী অৰ্থাৎ বিদ্যা।
Verse 20
विद्यादानफलं दत्वा मस्यन्तं पत्रसञ्चयं यावत्तु पत्रसङ्ख्यानमक्षराणां तथानघ
হে অনঘ! কালি-লিখিত পাণ্ডুলিপিৰ পত্রসঞ্চয়—বিদ্যাদানৰ ফল—দান কৰিলে, পত্রৰ সংখ্যাৰ অনুপাতে যিমান কাল আৰু অক্ষৰৰ সংখ্যাৰ অনুপাতে সিমান পুণ্য স্থায়ী হয়।
Verse 21
तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके महीयते पञ्चरात्रं पुराणानि भारतानि ददन्नरः कुलैकविंशमुद्धृत्य परे तत्त्वे तु लीयते
যি ব্যক্তি পাঁচ ৰাতি ধৰি পাঞ্চৰাত্ৰ-শাস্ত্ৰ, পুৰাণ আৰু ভাৰত দান কৰে, সি বিষ্ণুলোকত সহস্ৰ সহস্ৰ বছৰ সন্মানিত হয়; নিজৰ কুলৰ একুশ পুৰুষক উদ্ধাৰ কৰি শেষত পৰম তত্ত্বত লীন হয়।
Frequently Asked Questions
It emphasizes mantra-specific consecration (each deity/emblem installed like Viṣṇu but with its own mantra), precise iconographic placement (chakra and Pāñcajanya with attendant deities), and a full pustaka-pratiṣṭhā protocol including Nāgarī script, Īśāna-direction seating, mirror-darśana, netronmīlana, nyāsa (Pauruṣa-sūkta), and sajīvīkaraṇa.
By treating images, emblems, and even manuscripts as living loci of dharma through consecration, it converts technical acts—writing, installing, protecting, and gifting knowledge—into sādhana that purifies intention, stabilizes communal worship, and accrues enduring merit culminating in Viṣṇu-loka and final absorption into the Supreme Reality.