Dana-mahatmya
The Glory of Charity
The greatness and merit of various forms of charity (dana) including go-dana, anna-dana, vidya-dana, and their fruits in this life and beyond.
Adhyayas in Dana-mahatmya
Adhyaya 209
Asamuccaya (असमुच्चयः) — Non-conjunction / Non-accumulation (Recensional title-variants noted)
এই অধ্যায়-শিৰোনাম দানশাস্ত্ৰধৰ্মী উপদেশলৈ যোৱাৰ এক সংক্রমণ-সূচক ৰুব্ৰিক। উপশিৰোনামত পাঠভেদ উল্লেখ আছে—‘সৌভাগ্য’ৰ সৈতে ক’ত ‘শুভ ফলৰ যুগল লাভ’, ক’ত আকৌ ‘সম্যক বোধ/সঠিক বুজ’ জোৰা দিয়া দেখা যায়। অগ্নি পুৰাণৰ বিশ্বকোষীয় পদ্ধতিত এনে শিৰোনাম সাধাৰণতে বিষয়-স্তৱৰ পৰা প্ৰক্ৰিয়াগত সংজ্ঞালৈ মোড় লোৱাৰ সংকেত দিয়ে। ইয়াত পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত দানৰ আনুষ্ঠানিক শ্ৰেণীবিভাগ—ইষ্ট আৰু পূৰ্ত—উপস্থাপনৰ ভূমিকা গঢ়ি তোলা হয় আৰু কোৱা হয় যে দান অন্ধভাৱে কৰ্ম-সঞ্চয় নহয়; দেশ-কাল, পাত্ৰ, আৰু সংকল্প/ভাবনাৰ যথাযথ সংযোগে বিধিবদ্ধ ধৰ্ম, যাৰ ফল সঠিক সংযোজনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। সেয়ে দান-মাহাত্ম্য স্তৰত ই এক ‘সূচক-কেন্দ্ৰ’ৰ দৰে শ্ৰদ্ধাক শাস্ত্ৰীয় নিখুঁততাৰ সৈতে মিলাই দিয়ে।
Adhyaya 210
Mahā-dānāni (The Great Gifts) — Ṣoḍaśa Mahādāna, Meru-dāna, and Dhenū-dāna Procedure
দানৰ লক্ষণ বৰ্ণনাৰ পাছত অগ্নিদেৱে মহাদানৰ সুসংগঠিত বিধান প্ৰকাশ কৰে। তুলাপুৰুষ আৰু হিৰণ্যগৰ্ভৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ষোড়শ মহাদান উল্লেখ—ব্ৰহ্মাণ্ডৰ প্ৰতিমা, কল্পবৃক্ষ/কল্পলতা, গো-সহস্ৰ, স্বৰ্ণ কামধেনু, অশ্ব, ৰথ আদি স্বৰ্ণনির্মিত দান, লগতে বিশ্বচক্ৰ আৰু সপ্তসাগৰ-মডেলৰ দৰে আচারগত অৰ্পণ। তাৰ পাছত ‘মেৰু-দান’ক পৰ্বতদানৰূপে—ধান্য, লৱণ, গুড়, সোণ, তিল, কপাহ, ঘৃত, ৰূপা, চিনি আদি দ্ৰোণ, ভাৰ, পল, তুলা আদি নিৰ্দিষ্ট মাপে মণ্ডপ-মণ্ডলত দেবপূজাৰ পাছত সাজি যোগ্য ব্ৰাহ্মণক সমৰ্পণ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। পৰৱৰ্তী অংশত দহ ধেনূ-দান (গুড়-, ঘৃত-, তিল-, জল-, ক্ষীৰ-, মধু-ধেনূ আদি) — ঘট বা ৰাশি কৰি গঢ়াৰ নিয়ম, দিশা-নিয়ম (গাই পূৰ্বমুখী, পা উত্তৰাভিমুখ), আৰু বিশেষকৈ গুড়ধেনূৰ উপাদান, বৰ্ণ, অলংকাৰ আদিৰ সূক্ষ্ম প্ৰতিমাবিধান দিয়া হৈছে। লক্ষ্মীকেন্দ্ৰিক মন্ত্রে ধেনুৰূপা দেবীক স্বাহা/স্বধা আৰু বিশ্বশক্তিৰ সৈতে একাত্ম কৰি দান সম্পন্ন হয়। ফলশ্ৰুতিত স্বৰ্গলাভ, কপিলা গোৱে বংশোন্নতি, আৰু মৃত্যুসন্নিধিত বৈতৰণী-ধেনূ যমদ্বাৰত পাৰ হ’বলৈ সহায়—এইদৰে বিধিশুদ্ধিক মুক্তিৰ আশ্বাসৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Adhyaya 211
Mahādānas — The Great Gifts (महादानानि)
এই অধ্যায় দান-মাহাত্ম্য শৃংখলাত উপসংহাৰ-সংক্ৰমণৰূপে উপস্থিত—‘মহাদান’ বিষয়ক অংশ সমাপ্ত কৰি আগলৈ ‘নানা-দান’ৰ অধিক সূক্ষ্ম তালিকাৰ ভূমিকা গঢ়ে। পাঠভেদ আৰু বিকল্প উপশিৰোনাম (যেনে ‘কৃষ্ণা বৈতৰণী’ সম্পৰ্কীয় পাঠ) সূচায় যে দানবিষয়ক সামগ্ৰী আচাৰগত উপবিভাগসহ প্ৰচলিত আছিল। আগ্নেয় পদ্ধতিত মহাদান কেৱল নৈতিক উপদেশ নহয়; নামযুক্ত দানৰূপ, যোগ্যতা-ধাৰণা আৰু ফলশ্ৰুতি-সহ এক প্ৰাযুক্তিক ধৰ্ম-প্ৰয়োগ। অধ্যায়ৰ স্থানবিন্যাসে পুৰাণৰ বিশ্বকোষীয় শিক্ষাক দৃঢ় কৰি—উচ্চ স্তৰৰ বিভাগৰ পৰা কাৰ্যকৰী বিৱৰণলৈ আগবঢ়ি, শুদ্ধি, পিতৃউন্নতি আৰু সামাজিক উদাৰতাক মোক্ষগতিৰ সৈতে সংযুক্ত ৰাখে।
Adhyaya 212
Meru-dānāni (Meru-Donations) — Kāmya-dāna, Month-wise Offerings, and the Twelvefold Meru Rite
অগ্নিদেৱে পূৰ্ব অধ্যায়ৰ দান-তালিকাৰ পাছত কাম্য-দানৰ সুসংগঠিত বিধান বৰ্ণনা কৰে—মাহে মাহে নিৰন্তৰ পূজাৰ সৈতে অৰ্ঘ্য-অৰ্পণ, কিছুমান পিষ্টকৰে গঢ়া প্ৰতিমা-ৰূপে দান, সিহঁতৰ ফল, আৰু বছৰৰ অন্তত মহাবিধি। তাৰ পিছত কাৰ্ত্তিক মাহত দ্বাদশবিধ ‘মেৰু-দান’ ব্ৰত প্ৰধানকৈ কোৱা হৈছে, যি ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো প্ৰদান কৰে বুলি মানা হয়। নিৰ্দিষ্ট মাপ আৰু স্বৰ্ণাদি দ্ৰব্যে মেৰু নিৰ্মাণ কৰি পদ্ম-যন্ত্ৰত প্ৰতিষ্ঠা, মধ্যত ব্ৰহ্মা–বিষ্ণু–ঈশ আৰু দিশাক্ৰমে নামিত পৰ্বতসমূহে ঘেৰি ৰখাৰ বিন্যাস বৰ্ণিত। মন্ত্র, গোত্ৰোচ্চাৰসহ দান, কপট-ধন বর্জন; সংক্রান্তি, অয়ন, গ্ৰহণ আদি শুভকাল; আৰু স্বৰ্ণ, ৰজত, অশ্ব, গাভী, বস্ত্ৰ, ঘৃত, ধান্য, তিল, খণ্ড-মেৰু আদি বহু মেৰু-ভেদ উল্লেখ আছে। শেষত মেৰুক বিষ্ণুৰূপ বুলি স্তৱ কৰি, শুদ্ধি, বংশোন্নতি, স্বৰ্গলাভ আৰু অন্তে হৰিসান্নিধ্যৰ বাবে ভক্তিনিবেদন কৰা হৈছে।
Adhyaya 213
Chapter 213 — पृथ्वीदानानि (Gifts of the Earth)
ভগৱান অগ্নিয়ে পৃথ্বীদানৰ শৃংখলাবদ্ধ ব্যাখ্যা দিয়ে দানক বিশ্ব-অনুকৰণ আৰু যাগ-প্ৰযুক্তি হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। পৃথিৱীৰ মান-স্তৰ জম্বুদ্বীপ পৰ্যন্ত নিৰ্ধাৰিত; নিৰ্দিষ্ট স্বৰ্ণ-ভাৰ আদি মাপে আদৰ্শ ‘পৃথিৱী-প্ৰতিকৃতি’ নিৰ্মাণৰ বিধান আছে, য’ত কূৰ্ম আৰু পদ্ম-ৰচনাই জগতাধাৰ আৰু মঙ্গল-বিস্তাৰ সূচায়। তাৰ পিছত ফলশ্ৰুতি—দাতা ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰি পিতৃসকলৰ সৈতে আনন্দ কৰে; বিষ্ণু-কেন্দ্ৰিত দানত কামধেনু-ফল প্ৰশংসিত। গোদানক সৰ্বদান বুলি কোৱা হৈছে; বিষ্ণুৰ সন্মুখত কপিলা গাই দান বংশোদ্ধাৰক, অলংকৃত নাৰী দান অশ্বমেধ-সম পুণ্যদায়ক, আৰু উৰ্বৰ ভূমি, গাঁও, নগৰ বা হাট-পট্টণ দান সমৃদ্ধি আৰু সুখ আনে। শেষত কাৰ্ত্তিক মাহত বৃষোৎসৰ্গ (বৃষ-মুক্তি) বংশ-মোচনকাৰী বিধি বুলি কৈ অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 214
मन्त्रमाहात्म्यकथनम् (Account of the Greatness of Mantras)
ভূমিদানৰ প্ৰসংগ শেষ কৰি ভগৱান অগ্নিয়ে দানৰ বাহ্য পুণ্যক অন্তৰ্মুখ শৃঙ্খলা—মন্ত্ৰ আৰু প্ৰাণ—ত পুনঃকেন্দ্ৰিত কৰে। নাভিৰ তলৰ কন্দৰ পৰা উদ্ভূত নাড়ীচক্ৰ বৰ্ণনা কৰি ৭২,০০০ নাড়ী আৰু ইড়া, পিঙ্গলা, সুষুম্না আদি দহটা মুখ্য নাড়ী গণনা কৰে। দহ বায়ু—পাঁচ মুখ্য (প্ৰাণ, অপান, সমান, উদান, ব্যান) আৰু পাঁচ উপবায়ু (নাগ, কূৰ্ম, কৃকৰ, দেবদত্ত, ধনঞ্জয়)—ৰ দেহকাৰ্য আৰু প্ৰাণ–অপানৰ দিন-ৰাতিৰ ধ্ৰুৱতা ব্যাখ্যা কৰা হয়। সংক্রান্তি, বিষুব, অয়ন, অধিমাস, ঋণ, ঊনরাত্ৰ, ধন আদি কালচিহ্নক দেহলক্ষণ আৰু শ্বাস-সংকেতৰ সৈতে জুৰি শ্বাসৰ মাজেৰে বিশ্বকাল পঢ়াৰ ব্যাখ্যা দিয়া হয়। পূৰক, কুম্ভক আৰু ঊৰ্ধ্বৰেচন ক্ৰমে প্ৰাণায়াম, তাৰ পিছত অজপা-জপ (গায়ত্ৰীৰ স্বাভাৱিক জপ) আৰু হংস-সাধনা উপদেশিত। হৃদয়প্ৰদেশত কুণ্ডলিনী, অমৃত-ধ্যান আৰু দেহত দেবতাস্থান—হৃদয়ত ব্ৰহ্মা, কণ্ঠত বিষ্ণু, তালুত ৰুদ্ৰ, ললাটত মহেশ্বৰ—বৰ্ণিত হয়। শেষত মন্ত্ৰক ‘প্ৰাসাদ’ সদৃশ গঠন বুলি ধৰি হ্ৰস্ব-দীৰ্ঘ-প্লুত মাত্রা, ফট্ দ্বাৰা মাৰণ-প্ৰয়োগ, হৃদয়মন্ত্ৰে আকর্ষণ, জপ-হোম গণনা, ত্ৰি-শূন্য তত্ত্ব আৰু ওঁ, গায়ত্ৰী, ৰুদ্ৰজ্ঞানত পাৰদৰ্শী আচাৰ্য/গুৰুৰ যোগ্যতা নিৰূপণ কৰা হয়।
Adhyaya 215
सन्ध्याविधिः (Sandhyā-vidhi) — The Rite of Twilight Worship
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে সন্ধ্যা-উপাসনাৰ বিধিক্ৰম আৰু তত্ত্বাৰ্থ বৰ্ণনা কৰিছে। প্ৰণৱ (ওঁ) ক সকলো মন্ত্ৰকর্মৰ সাৰ আৰু সমাপ্তি-চিহ্ন বুলি স্থাপন কৰি, ওঁ–মহাব্যাহৃতি (ভূঃ, ভুবঃ, স্বঃ)–সাবিত্ৰী/গায়ত্ৰী ত্ৰয়ীক ব্রহ্মৰ ‘মুখ’ বুলি মহিমা দিছে আৰু নিত্য অধ্যয়ন আৰু নিয়মবদ্ধ জপে শুদ্ধি আৰু ব্রহ্মপ্ৰাপ্তি হয় বুলি কয়। 7/10/20/108/1,000/100,000/10,000,000 জপসংখ্যা অনুসাৰে ফলভেদ, প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু সিদ্ধিৰ কথা কোৱা হৈছে; পাপশমনাৰ্থে জপৰ সৈতে হোম (বিশেষকৈ তিল-হোম) আৰু উপবাস সংযোজন কৰা হৈছে। ঋষি–ছন্দ–দেৱতা-নিৰ্দেশ, দেৱোপনয়/জপ/হোমৰ বিনিয়োগ, দেহস্থানত ন্যাস, গায়ত্ৰীৰ ধ্যানবৰ্ণ-ৰূপ, আৰু শান্তি, আয়ু, শ্ৰী, বিদ্যা আদি উদ্দেশ্যে আহুতি-দ্ৰব্যৰ বিধানও আছে। শেষত প্ৰাণায়াম, মাৰ্জন, অঘমর্ষণ আৰু ‘আপো হি ষ্ঠা’, ‘দ্ৰুপদাদি’, ‘পৱমানী’ আদি বৈদিক মন্ত্ৰ একত্ৰ কৰি সন্ধ্যা-শুদ্ধিৰ সমগ্ৰ প্ৰবাহ উপস্থাপন কৰা হৈছে।
Adhyaya 216
Gāyatrī-nirvāṇa (The Liberative/Concluding Doctrine of Gāyatrī)
সন্ধ্যা-বিধি সমাপ্ত হ’লে অগ্নি উপদেশ দিয়ে কয়—সাধকে গায়ত্ৰী-জপ আৰু স্মৰণেৰে ক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ কৰিব লাগে; মন্ত্ৰ ৰক্ষা আৰু অন্তঃশাসন দুয়ো। তাৰ পাছত শব্দব্যুৎপত্তি-তাত্ত্বিক ব্যাখ্যা—গায়ত্ৰী ‘সাৱিত্ৰী’, কিয়নো তেওঁ আলোকিত কৰে; আৰু ‘সৰস্বতী’, কিয়নো তেওঁ সৱিতৃৰ বাক্-ৰূপ। ‘ভৰ্গ’ শব্দ দীপ্তি আৰু শোধন/পাক (দহনদ্বাৰা পৰিষ্কাৰ) সূচক ধাত্বর্থেৰে ব্যাখ্যাত, তেজক ৰূপান্তৰকাৰী পৰিশোধনৰ সৈতে যুক্ত কৰা হৈছে। ‘ৱৰেণ্যং’ পৰম বৰণীয় পদ, স্বৰ্গ-মোক্ষাৰ্থীৰ কাম্য; ‘ধীমহি’ মানে ধী-ধাৰণ আৰু নিৰন্তৰ ধ্যান। সম্প্ৰদায়ভেদ সমাধান কৰি কোৱা হৈছে—মন্ত্ৰৰ পোহৰ একেই তত্ত্ব, যি বিষ্ণু, শিৱ, শক্তি, সূৰ্য বা অগ্নি নামে পঠিত; কিন্তু বেদাৰম্ভত এক ব্ৰহ্মই প্ৰতিপাদিত। পাছত যজ্ঞ-জগত-ব্যৱস্থা—আহুতিয়ে অগ্নি সূৰ্যক ধাৰণ কৰে, তাৰ পৰা বৰষুণ, অন্ন আৰু জীৱ উৎপন্ন হয়—এদৰে মন্ত্ৰ-কর্মে জগতধাৰণ দেখুৱায়। শেষত অদ্বৈত সিদ্ধান্ত—সূৰ্যমণ্ডলৰ পৰম জ্যোতি তুৰীয় আৰু বিষ্ণু-পরমপদ; ধ্যানে জন্ম-মৃত্যু আৰু ত্ৰিতাপ নাশ হৈ ‘মই ব্ৰহ্ম… সেই সৌৰ পুৰুষেই মই, অনন্ত (ওঁ)’ বুলি তাদাত্ম্যবোধ উদয় হয়।
Adhyaya 217
Gāyatrī-nirvāṇa (गायत्रीनिर्वाणम्) — Śiva-Liṅga Stuti as a Path to Yoga and Nirvāṇa
অগ্নিয়ে কয়—লিঙ্গৰূপে শিৱৰ স্তৱ কৰিলে গায়ত্ৰীৰ দ্বাৰা যোগসিদ্ধি লাভ হয়; বশিষ্ঠ আদি ঋষিয়ে শংকৰৰ পৰা ‘নিৰ্বাণ’ নামৰ পৰব্ৰহ্ম প্ৰাপ্ত কৰিছিল। এই অধ্যায় সংক্ষিপ্ত লিঙ্গ-স্তোত্ৰ: শিৱক স্বৰ্ণময়, বৈদিক, পৰম, আকাশসদৃশ, সহস্ৰৰূপ, অগ্নিতেজস্বী, আদ্য আৰু শ্রুতি-প্ৰসিদ্ধ বুলি নমস্কাৰ কৰা হৈছে। স্তোত্ৰত লিঙ্গক পাতাল আৰু ব্ৰহ্মৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অব্যক্ত, বুদ্ধি, অহংকাৰ, ভূত, ইন্দ্ৰিয়, তন্মাত্ৰা, পুৰুষ, ভাব আৰু ত্ৰিগুণলৈকে, আৰু শেষত যজ্ঞ আৰু তত্ত্বৰ চিহ্নৰূপে একাত্ম কৰা হয়। তাৰ পিছত প্ৰাৰ্থনা—শ্ৰেষ্ঠ যোগ, যোগ্য সন্তান, অক্ষয় ব্ৰহ্ম আৰু পৰম শান্তি দান কৰক। শেষত শ্ৰীপৰ্বতত বশিষ্ঠৰ স্তৱত সন্তুষ্ট শিৱে বংশৰ অক্ষয়তা আৰু অচল ধৰ্মবুদ্ধিৰ বৰ দি অন্তৰ্ধান কৰিলে—ইয়াৰে স্তোত্ৰৰ তত্ত্বোপদেশ আৰু বৰপ্ৰদতা প্ৰতিষ্ঠিত হয়।