Adhyaya 57
Chapter 57 — कुम्भाधिवासविधिः (Kumbhādhivāsa-vidhi: Rite of Installing/Consecrating the Ritual Jar)
বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠাত অভিষেকৰ বাবে ব্যৱহৃত কলশ(সমূহ) স্থাপন আৰু কুম্ভাধিবাসৰ ক্ৰমবদ্ধ আগমিক বিধান ভগৱান অগ্নিয়ে বৰ্ণনা কৰিছে। প্ৰথমে ভূমি-পৰিগ্ৰহ, ৰক্ষাৰ্থে চাউল আৰু সৰিষ ছটিয়াই দিয়া, নৃসিংহ-মন্ত্ৰে ৰাক্ষোঘ্ন শুদ্ধি আৰু পঞ্চগব্য প্ৰোক্ষন কৰা হয়। তাৰ পাছত ভূমিৰ পৰা কলশলৈকে পূজা, হৰিৰ অঙ্গ-উপচাৰ, আৰু সহায়ক পাত্ৰসমূহক অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে সংস্কাৰ; অচ্ছিন্ন ধাৰা আৰু প্ৰদক্ষিণাৰে অভিষেক-প্ৰবাহ অবিৰত ৰখা হয়। মণ্ডলত “যোগে যোগে” মন্ত্ৰে শয্যা স্থাপন, স্নান-মণ্ডপত দিশানুসাৰে বিষ্ণুৰূপৰ বিন্যাস আৰু ঈশানৰ বিশেষ স্থান নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়। স্নান আৰু অনুলেপনৰ বাবে বহু কুম্ভ স্থাপন কৰি, পাতা, কাঠ, মাটি, ঔষধি, ধান্য, ধাতু, ৰত্ন, জল আৰু দীপ আদি দ্ৰব্য দিশানুসাৰে সাজি অৰ্ঘ্য, পাদ্য, আচমন, নীৰাজন আদি উপচাৰৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। মন্ত্ৰ-দ্ৰব্য-দেশ-ক্রমৰ সূক্ষ্ম নিয়মে দেৱসন্নিধি স্থিৰ কৰা আগ্নেয় বিদ্যাৰ আচার-প্ৰযুক্তি এই অধ্যায়ত প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये दिक्पतियागो नाम षट्पञ्चाशत्तमोध्यायः अथ सप्तपञ्चाशोध्यायः कुम्भाधिवासविधिः भगवानुवाच भूमेः परिग्रहं कुर्यात् क्षिपेद्ब्रीहींश् च सर्षपान् नारसिंहेन रक्षोघ्नान् प्रोक्षोघ्नान् प्रोक्षयेत् पञ्चगव्यतः
এইদৰে আগ্নেয় আদিমহাপুৰাণত ‘দিক্পতিযাগ’ নামৰ ছাপ্পান্নতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া আৰম্ভ হৈছে সাতান্নতম অধ্যায় ‘কুম্ভাধিবাসবিধি’। ভগৱানে ক’লে—ভূমিৰ পৰিগ্ৰহ (সংস্কাৰ) কৰিব; তাৰ পাছত চাউলৰ দানা আৰু সৰিষা ছটিয়াব। নাৰসিংহ মন্ত্রে ৰক্ষোঘ্ন প্ৰোক্ষণ কৰিব আৰু পঞ্চগব্যে শুদ্ধিৰ বাবেো প্ৰোক্ষণ কৰিব।
Verse 2
भूमिं घटे तु सम्पूज्य सरत्ने साङ्गकं हरिं अस्त्रमन्त्रेण करकं तत्र चाष्टशतं यजेत्
ভূমি আৰু ঘট (কলশ) সম্যক পূজা কৰি, ৰত্নযুক্ত পাত্ৰ/ব্যৱস্থাত হৰিক সাঙ্গভাবে (অঙ্গবিধি সহ) পূজা কৰিব। তাৰ পাছত অস্ত্ৰমন্ত্রে তাত কৰক (জলপাত্ৰ) পূজা কৰি আঠশ আহুতি/অৰ্পণ কৰিব।
Verse 3
अच्छिन्नधारया सिञ्चन् ब्रीहीन् संस्कृत्य धारयेत् अस्त्रमन्त्रेण कवचमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रदक्षिणं परिभ्राम्य कलशं विकिरोपरि
অবিচ্ছিন্ন ধাৰাৰে জল সিঞ্চন কৰি চাউলৰ দানাক সংস্কৃত (শুদ্ধ) কৰি হাতত ধাৰণ কৰিব। চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিৰ পাঠ অনুসাৰে অস্ত্ৰমন্ত্রে কবচ-ক্রিয়া কৰিব লাগে। তাৰ পাছত প্ৰদক্ষিণ কৰি কলশৰ ওপৰত (দানা) ছটিয়াব।
Verse 4
सवस्त्रे कलशे भूयः पूजयेदच्युतं श्रियं योगे योगेति मन्त्रेण न्यसेच्छय्यान्तु मण्डले
বস্ত্ৰে আৱৃত কলশত পুনৰায় অচ্যুত (বিষ্ণু) আৰু শ্ৰী (লক্ষ্মী) পূজা কৰিব। ‘যোগে যোগে’ মন্ত্রে মণ্ডলৰ ভিতৰত শয্যাৰ ন্যাস (স্থাপন) কৰিব।
Verse 5
कुशोपरि तूलिकाञ्च शय्यायां दिग्विदिक्षु च विद्याधिपान् यजेद्विष्णुं मधुघातं त्रिविक्रमं
শয্যাত কুশাঘাঁহৰ ওপৰত তূলিকা স্থাপন কৰি, দিশ আৰু বিদিশত পূজা-বিন্যাস সম্পন্ন কৰি বিদ্যাধিপতিসকলক যজন কৰিব; আৰু বিষ্ণুক মধুঘাত আৰু ত্ৰিবিক্ৰম ৰূপে আৰাধনা কৰিব।
Verse 6
वामनं दिक्षु वाय्वादौ श्रीधरञ्च हृषीकपं पद्मनाभं दामोदरमैशान्यां स्नानमण्डपे
স্নান-মণ্ডপত বায়ব্যাদি দিশসমূহত ‘বামন’ নামৰ বিন্যাস কৰিব; লগতে ‘শ্ৰীধৰ’ আৰু ‘হৃষীকেশ’ নামো স্থাপন কৰিব; আৰু ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত ‘পদ্মনাভ’ আৰু ‘দামোদৰ’ নিয়োজিত কৰিব।
Verse 7
अभ्यर्च्य पश्चादैशान्यां चतुष्कुम्भे सवेदिके स्नानमण्डषके सर्वद्रव्याण्यानीय निक्षिपेत्
অভ্যৰ্চনা সম্পন্ন কৰি পাছত ঈশান্য দিশত বেদিকাসহ চাৰিটা কুম্ভ থকা স্নান-মণ্ডপলৈ সকলো আৱশ্যক দ্ৰব্য আনি তাত নিক্ষেপ কৰিব।
Verse 8
स्नानकुम्भेषु कुम्भांस्तांश् चतुर्दिक्ष्वधिवासयेत् कलशाः स्थापनीयास्तु अभिषेकार्थमादरात्
স্নান-কুম্ভসমূহত সেই কুম্ভবোৰ চাৰিও দিশত অধিবাসিত কৰিব; আৰু অভিষেকৰ বাবে কলশসমূহ শ্ৰদ্ধাৰে স্থাপন কৰিব।
Verse 9
वटोदुम्बरकाश्वत्थांश् चम्पकाशोकश्रीद्रुमान् पलाशार्जुनप्लक्षांस्तु कदम्बवकुलाम्रकान्
বট, উদুম্বৰ আৰু অশ্বত্থ; চম্পক, অশোক আৰু শ্ৰী-বৃক্ষ; লগতে পলাশ, অৰ্জুন আৰু প্লক্ষ; আৰু কদম্ব, বকুল আৰু আম গছ।
Verse 10
पल्लवांस्तु समानीय पूर्वकुम्भे विनिक्षिपेत् पद्मकं रोचनां दूर्वां दर्भपिञ्जलमेव च
তাজা পল্লৱ আনি পূৰ্বে প্ৰস্তুত কুম্ভত স্থাপন কৰিব; লগতে পদ্মক, ৰোচনা (হালধীয়া বৰ্ণক), দূৰ্বা আৰু পিঙ্গল দৰ্ভো তাত দিব।
Verse 11
जातीपुष्पं कुन्दपुष्पचन्दनं रक्तचन्दनं सिद्धार्थं तगरञ्चैव तण्डुलं दक्षिणे न्यसेत्
সোঁ (দক্ষিণ/সোঁপাশ) দিশত জাতীপুষ্প, কুন্দপুষ্প, চন্দন, ৰক্তচন্দন, সিদ্ধাৰ্থ (বগা সৰিষা), তগৰ আৰু তণ্ডুল (চাউল) স্থাপন কৰিব।
Verse 12
सवर्णं रजतञ्चैव कूलद्वयमृदन्तथा नद्याः समुद्रगामिन्या विशेषात् जाह्नवीमृदं
সোণ আৰু ৰূপ, লগতে সমুদ্ৰগামী নদীৰ দুয়ো কূলৰ মাটি—বিশেষকৈ জাহ্নৱী (গঙ্গা)ৰ মাটি—(অতি ফলদায়ক দ্ৰব্য বুলি নিৰ্দিষ্ট)।
Verse 13
गोमयञ्च यवान् शालींस्तिलांश् चैवापरे न्यसेत् विष्णुपर्णीं श्यामलतां भृङ्गराजं शतावरीं
ইয়াৰ উপৰিও গোময়, যৱ, শালি (ধান/চাউল) আৰু তিল ৰাখিব; লগতে বিষ্ণুপৰ্ণী, শ্যামলতা, ভৃঙ্গরাজ আৰু শতাবৰীও স্থাপন কৰিব।
Verse 14
दिक्षु वह्न्यादाविति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुस्तम्भे इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्मकाशोकश्रीद्रुमानिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पर्णकुम्भ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सहदेवां महादेवीं बलां व्यघ्रीं सलक्ष्मणां ऐशान्यामपरे कुम्भे मङ्गल्यान्विनिवेशयेत्
ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত থকা আন কুম্ভত মঙ্গলদায়িনী দেৱীসকল—সহদেৱী, মহাদেৱী, বলা, ব্যাঘ্ৰী আৰু সলক্ষ্মণা—ক স্থাপন কৰিব। (পূৰ্বাংশত পাণ্ডুলিপি-ভেদ চিহ্নিত।)
Verse 15
वल्मीकमृत्तिकां सप्तस्थानोत्थामपरे न्यसेत् जाह्नवीवालुकातोयं विन्यसेदपरे घटे
অথবা সাতটা পৃথক স্থানৰ পৰা সংগৃহীত উইপোকাৰ ঢিবিৰ মাটি স্থাপন কৰিব লাগে। অথবা আন এটা ঘটত জাহ্নৱী (গংগা)ৰ বালুকাসহ জল বিন্যাস কৰিব লাগে।
Verse 16
वराहवृषनागेन्द्रविषाणोद्धृतमृत्तिकां मृत्तिकां पद्ममूलस्य कुशस्य त्वपरे न्यसेत्
বৰাহ, বৃষ বা নাগেন্দ্ৰৰ দন্ত/শৃংগেৰে উত্তোলিত মাটি স্থাপন কৰিব লাগে; আৰু পৃথকভাবে পদ্মমূলৰ মাটি আৰু কুশ-সম্পৰ্কিত মাটিও অন্যে স্থাপন কৰে।
Verse 17
तीर्थपर्वतमृद्भिश् च युक्तमप्यपरे न्यसेत् नागकेशरपुष्पञ्च काश्मीरमपरे न्यसेत्
কিছুমানে তীৰ্থ আৰু পৰ্বতৰ মাটি মিহলাই লেপ/চিহ্নো স্থাপন কৰাৰ বিধান কয়; আন কিছুমানে নাগকেশৰ ফুল যোগ কৰে, আৰু আন কিছুমানে কাশ্মীৰ (জাফৰান) যোগ কৰিবলৈ কয়।
Verse 18
चन्दनागुरुकर्पूरैः पुष्पं चैवापरे न्यसेत् वैदूर्यं विद्रुमं मुक्तां स्फटिकं वज्रमेव च
আন কিছুমানে চন্দন, অগৰু আৰু কৰ্পূৰৰ সৈতে পুষ্পো বিন্যাস কৰে; লগতে বৈদূৰ্য (বিলাই-চকু ৰত্ন), বিদ্ৰুম (প্ৰবাল), মুক্তা, স্ফটিক আৰু বজ্ৰ (হীৰা)ও অৰ্পণ কৰে।
Verse 19
एतान्येकत्र निक्षिप्य स्थापयेद्देवसत्तम नदीनदतडागानां सलिलैर् अपरं न्यसेत्
হে দেবশ্ৰেষ্ঠ! এই সকলো দ্ৰব্য একেলগে নিক্ষেপ কৰি বিধিপূৰ্বক স্থাপন কৰিব লাগে; তাৰ পাছত নদী, নালা আৰু পুখুৰীৰ জলসমূহেৰে গঠিত আন এটা সমূহো বিন্যাস কৰিব লাগে।
Verse 20
एकाशीतिपदे चान्यान्मण्डपे कलशान् न्यसेत् गन्धोदकाद्यैः सम्पूर्णान् श्रीसूक्तेनाभिमन्त्रयेत्
একাশীতিতম স্থানতোও মণ্ডপত আন আন কলহ স্থাপন কৰিব। সুগন্ধিযুক্ত জল আদিৰে সম্পূৰ্ণ ভৰি শ্ৰীসূক্ত পাঠ কৰি অভিমন্ত্ৰিত কৰিব।
Verse 21
यवं सिद्धार्थकं गन्धं कुशाग्रं चाक्षतं तथा तिलान् फलं तथा पुष्पमर्घ्यार्थं पूर्वतो न्यसेत्
অৰ্ঘ্য নিবেদনাৰ্থে পূব দিশত যৱ, সিদ্ধাৰ্থক (বগা সৰিষা), সুগন্ধি দ্ৰব্য, কুশাগ্ৰ, অক্ষত, তিল, ফল আৰু পুষ্প থ’ব।
Verse 22
पद्मं श्यामलतां दूर्वां विष्णुपर्णीं कुशांस्तथा पाद्यार्थं दक्षिणे भागे मधुपर्कं तु दक्षिणे
পাদ্যাৰ্থে দক্ষিণ (সোঁ) ভাগত পদ্ম, শ্যামলতা, দূৰ্বা, বিষ্ণুপৰ্ণী আৰু কুশ থ’ব; আৰু মধুপৰ্কো দক্ষিণতে স্থাপন কৰিব।
Verse 23
कक्कोलकं लवङ्गञ्च तथा जातीफलं शुभं उत्तरे ह्य् आचमनाय अग्नौ दूर्वाक्षतान्वितं
কক্কোলক, লৱঙ্গ আৰু শুভ জাতীফল (জায়ফল) নিবেদন কৰিব; আৰু উত্তৰ দিশত অগ্নিৰ ওচৰত আচমনাৰ্থে দূৰ্বা আৰু অক্ষতসহ ব্যৱস্থা কৰিব।
Verse 24
पात्रं नीराजनार्थं च तथोद्वर्तनमानिले गन्धपुष्पान्वितं पात्रमैशान्यां पात्रके न्यसेत्
নীৰাজনৰ পাত্ৰ, উদ্বর্তনৰ পাত্ৰ আৰু চামৰ/পৱন-পংখা সহ; গন্ধ-পুষ্পযুক্ত পাত্ৰটো ঈশান (উত্তৰ-পূব) স্থানত পাত্ৰসমূহৰ মাজত স্থাপন কৰিব।
Verse 25
सहदेवां सिंहपुच्छीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सहदेवां जवां सिंहीमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मधुपर्कन्तु पश्चिमे इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मुरामांसी चामलकं सहदेवां निशादिकं षष्टिदीपान्न्यसेदष्टौ न्यसेन्नीराजनाय च
(পাঠান্তৰ) কিছুমান পাণ্ডুলিপিত “সহদেৱী আৰু সিংহপুচ্ছী”, আন কিছুমানত “সহদেৱী, জৱা আৰু সিংহী”; আৰু ক’তবাত “মধুপৰ্ক পশ্চিমে থ’ব লাগে” বুলিও পাঠ আছে। নীৰাজন বিধিত মুৰা, মাংসী, আমলকী, সহদেৱী, নিশা আদি স্থাপন কৰি ষাঠি প্ৰদীপ সাজিব; আৰু নীৰাজনৰ বাবে বিশেষকৈ অতিৰিক্ত আঠটা প্ৰদীপো স্থাপন কৰিব।
Verse 26
शङ्खं चक्रञ्च श्रीवत्सं कुलिशं पङ्कजादिकं हेमादिपात्रे कृत्वा तु नानावर्णादिपुष्पकं
শঙ্খ, চক্ৰ, শ্ৰীবৎস-চিহ্ন, বজ্ৰ আৰু পদ্ম আদি (প্ৰতীক) সোণ আদি পাত্ৰত স্থাপন কৰি, নানা ৰঙৰ ফুল আৰু অন্যান্য উপহাৰদ্ৰব্যো সাজু কৰিব।
Frequently Asked Questions
The chapter stresses sequential ritual engineering: bhūmi-parigraha and rākṣoghna protection, continuous-stream sprinkling (acchinna-dhārā), Astra-mantra applications (including kavaca), and precise directional placement of kumbhas, vessels, and offerings for abhiṣeka and upacāras.
By sacralizing space through disciplined sequence, mantra, and pure substances, the rite externalizes inner purification: ordered Vāstu and consecrated vessels become supports for dharma, devotion, and stabilized worship conducive to sāttvika transformation.