Adhyaya 93

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शिलान्यासकथनं नाम द्विनवतितमो ऽध्यायः अथ त्रिनवतितमो ऽध्यायः वास्तुपूजादिविधानम् ईश्वर उवाच ततः प्रासादमासूत्र्य वर्तयेद्वास्तुमण्डपं कुर्यात् कोष्ठचतुःषष्टिं क्षेत्रे वेदास्रके समे

এইদৰে আগ্নেয় আদিমহাপুৰাণত ‘শিলান্যাসকথন’ নামৰ দ্বানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া তিৰানব্বইতম অধ্যায়—‘বাস্তুপূজাদি বিধান’। ঈশ্বৰ ক’লে: তাৰ পাছত প্ৰাসাদৰ ৰূপৰেখা স্থিৰ কৰি বাস্তু-মণ্ডপ (বাস্তু-মণ্ডল) স্থাপন কৰিব; সমতল বেদাস্ৰক আকৃতিৰ ক্ষেত্ৰত চৌষট্টি কোষ্ঠ (খণ্ড) নিৰ্মাণ কৰিব।

Verse 2

कोणेषु विन्यसेद् वंशौ रज्जवो ऽष्टौ विकोणगाः ॐ इं उं इति घ , ङ् च पञ्चगव्येन संसिक्तान् इति ग न्यूनादिदोषनाशार्थमिति घ यजेदस्रेण शुद्ध्यर्थमाहुतीनामिति घ वास्तुमण्डलमिति ग ङ तत इति श्लोकार्धं घ पुस्तके नास्ति विन्यसेद्वंशमिति ख द्विपदाः षट्पदास्तास्तु वास्तुन्तत्रार्चयेद् यथा

কোণসমূহত বাঁহৰ দণ্ড স্থাপন কৰি বিকোণ দিশে যোৱা আঠটা ৰজ্জু বাঁধিব; সেই ৰজ্জুবোৰ দুই পদ আৰু ছয় পদ পৰিমিত হ’ব। সেই মণ্ডলত বিধিমতে বাস্তুদেৱতাৰ পূজা কৰিব।

Verse 3

आकुञ्चितकचं वास्तुमुत्तानमसुराकृतिं स्मरेत् पूजासु कुड्यादिनिवेशे उत्तराननं

পূজাত বাস্তু (বাস্তুপুৰুষ)ক কুঞ্চিত কেশযুক্ত, উত্তান শয়িত, অসুৰাকৃতি ৰূপে স্মৰণ কৰিব; আৰু কুড্য আদি বিন্যাসত তাক উত্তৰমুখী কৰি স্থাপন কৰিব।

Verse 4

जानुनी कूर्परौ शक्थि दिशि वातहुताशयोः पैत्र्यां पादपुटे रौद्र्यां शिरो ऽस्य हृदये ऽञ्जलिः

ন্যাসত জানু, কূৰ্পৰ (কনুই) আৰু শক্থি (উৰু) বায়ু আৰু অগ্নিৰ দিশসমূহত স্থাপন কৰিব লাগে। পিতৃ-দিশ (দক্ষিণ)ত পাদতল, ৰুদ্ৰ-দিশ (উত্তৰ)ত শিৰ, আৰু হৃদয়ত যুগ্ম কৰৰ অঞ্জলি স্থাপন কৰিব লাগে।

Verse 5

अस्य देहे समारूढा देवताः पूजिताः शुभाः अष्टौ कोणाधिपास्तत्र कोणार्धेष्वष्टसु स्थिताः

এই দেহত শুভ দেৱতাসকল স্থাপিত হৈ বিধিপূৰ্বক পূজিত হয়। তাত আঠটা কোণৰ অধিপতি দেৱতা আঠটা মধ্য-কোণ অঞ্চলত অৱস্থিত বুলি কোৱা হয়।

Verse 6

षट्पदास्तु मरीच्याद्या दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात् मध्ये चतुष्पदो ब्रह्मा शेषास्तु पदिकाः स्मृताः

পূৰ্ব আদি দিশসমূহত ক্ৰমে মৰীচি আদি ঋষিসকল ষট্পদ-স্থানত নিয়োজিত। মধ্যত ব্ৰহ্মা চতুষ্পদ-স্থানত; অৱশিষ্টসকল উপপদ (গৌণ) স্থানত থাকে বুলি স্মৃত।

Verse 7

समस्तनाडीसंयोगे महामर्मानुजं फलं त्रिशूलं स्वस्तिकं वज्रं महास्वस्तिकसम्पुटौ

সমস্ত নাড়ীৰ সংযোগস্থানত মহামৰ্মৰ সন্নিকটে ‘ফল’ নামৰ চিহ্ন উদ্ভৱ হয় বুলি কোৱা হৈছে। লগতে ত্ৰিশূল, স্বস্তিক, বজ্ৰ আৰু মহাস্বস্তিক-সম্পুট আদি ৰূপ-লক্ষণো উল্লেখিত।

Verse 8

त्रिकुटुं मणिबन्धं च सुविशुद्धं पदं तथा इति द्वादश मर्माणि वास्तोर्भित्त्यादिषु त्यजेत्

‘ত্রিকুট’, ‘মণিবন্ধ’, লগতে ‘সুবিশুদ্ধ’ আৰু ‘পদ’—ইত্যাদি মিলি দ্বাদশ মর্ম (প্ৰাণসন্ধি) হয়। বাস্তুত দেৱাল আদি গঠন কৰোঁতে এই মর্মস্থানসমূহ পৰিহাৰ কৰা উচিত।

Verse 9

साज्यमक्षतमीशाय पर्जन्यायाम्बुजोदकं ददीताथ जयन्ताय पताकां कुङ्कुमोज्ज्वलां

ঈশ (শিৱ)লৈ ঘিউ-মিশ্ৰিত অক্ষত নিবেদন কৰিব; পৰ্জন্যলৈ পদ্মজল দিব; তাৰ পাছত জয়ন্তলৈ কুঙ্কুমে উজ্জ্বল পতাকা অৰ্পণ কৰিব।

Verse 10

रत्नवारि महेन्द्राय रवौ धूम्रं वितानकं सत्याय घृतगोधूममाज्यभक्तं भृशाय च

মহেন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ)লৈ ৰত্নসদৃশ জল নিবেদন কৰিব; সূৰ্যলৈ ধূম্ৰ ধূপ আৰু বিতান (ছত্ৰ/আৱৰণ) দিব; সত্যলৈ ঘিউত সিদ্ধ গম; আৰু ভৃশলৈও ঘৃতযুক্ত অন্ন অৰ্পণ কৰিব।

Verse 11

विमांसमन्तरीक्षाय शुक्तुन्तेभ्यस्तु पूर्वतः मधुक्षीराज्यसम्पूर्णां प्रदद्याद्वह्नये श्रुचं

অন্তৰীক্ষ-দেৱতালৈ নিৰামিষ হবি নিবেদন কৰিব; আৰু শুক্তু আদি অন্য আহুতিৰ আগতে অগ্নিলৈ মধু, ক্ষীৰ আৰু ঘিউৰে পূৰ্ণ স্ৰুচ (হবি-চামুচ) প্ৰদান কৰিব।

Verse 12

लाजान् पूर्णं सुवर्णाम्बु वितथाय निवेदयेत् घ कुर्यादित्यादिः मुत्तानमसुराकृतिमित्यन्तः श्लोकद्वयात्मकपाठो ग पुस्तकके नास्ति कोणार्धेषु व्यवस्थिता इति घ पादिका इति ख मुष्टिकं वक्त्रमिति ख त्रिकोष्ठमिति ग ददीतेति अर्धश्लोको ग पुस्तके नास्ति दद्याद् गृहक्षते क्षौद्रं यमराजे पलौदनं

বিতথ দেৱতালৈ পূৰ্ণ পৰিমাণ লাজা (ভাজা ধান), সোণ আৰু জলসহ নিবেদন কৰিব। গৃহপীড়া/উপদ্ৰৱত মধু দিব; আৰু যমৰাজলৈ পালৌদন (পকা ভাত) অৰ্পণ কৰিব।

Verse 13

गन्धं गन्धर्वनाथाय जिह्वां भृङ्गाय पक्षिणः मृगाय पद्मपर्णानि याम्यामित्यष्टदेवताः

সুগন্ধ গন্ধৰ্বনাথলৈ নিয়োজিত কৰিব; জিহ্বা ভৃংগলৈ; পক্ষী মৃগলৈ; আৰু পদ্মপৰ্ণ যাম্যালৈ—এইদৰে এই ক্ৰিয়াৰ অষ্টদেৱতা নিৰ্দেশিত।

Verse 14

पित्रे तिलोदकं क्षीरं वृक्षजं दन्तधावनं दौवारिकाय देवाय प्रदद्याद् धेनुमुद्रया

পিতৃদেৱতালৈ তিলোদক আৰু ক্ষীৰ অৰ্পণ কৰিব লাগে; আৰু দৌৱাৰিক দেৱতালৈ বৃক্ষজাত দন্তধাৱনৰ দাতন ধেনু-মুদ্ৰাৰে প্ৰদান কৰিব লাগে।

Verse 15

सुग्रीवाय दिशेत् पूपान् पुष्पदन्ताय दर्भकं रक्तं प्रचेतसे पद्ममसुराय सुरासवं

সুগ্ৰীৱলৈ পূপ (মিঠা পিঠা) অৰ্পণ কৰিব লাগে; পুষ্পদন্তলৈ দৰ্ভ; প্ৰচেতালৈ ৰক্ত পদ্ম; আৰু অসুৰলৈ সুৰাসৱ (মদ্য) নিবেদন কৰিব লাগে।

Verse 16

घृतं गुडौदनं शेषे रोगाय घृतमण्डकान् लाजान् वा पश्चिमाशायां देवाष्टकमितीरितं

শেষ অৱস্থাৰ বাবে ঘী আৰু গুড়-ভাত বিধেয়; ৰোগৰ বাবে ঘৃতমণ্ডক বা লাজা (ভাজা ধান) গ্ৰহণীয়। পশ্চিম দিশত ‘দেৱাষ্টক’ জপ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে।

Verse 17

मारुताय ध्वजं पीतं नागाय नागकेशरं मुख्ये भक्ष्याणि भल्लाटे मुद्गसूपं सुसंस्कृतं

মাৰুত (বায়ু) দেৱতালৈ হালধীয়া ধ্বজ অৰ্পণ কৰিব লাগে; নাগসকললৈ নাগকেশৰ; মুখ্য দেৱতালৈ শ্ৰেষ্ঠ ভক্ষ্য; আৰু ভল্লাটলৈ সুসংস্কৃত মুদ্গসূপ নিবেদন কৰিব লাগে।

Verse 18

सोमाय पायसं साज्यं शालूकमूषये दिशेत् लोपीमदितये दित्यै पुरीमित्युत्तराष्टकं

সোমলৈ ঘী মিশ্ৰিত পায়স অৰ্পণ কৰিব লাগে; ঊষালৈ শালূক (পদ্মমূল) প্ৰদান; অদিতিলৈ লোপী; আৰু দিতিলৈ পুৰী—এইদৰে উত্তৰাষ্টক সমাপ্ত।

Verse 19

मोदकान् ब्रह्मणः प्राच्यां षट्पादाय मरीचये सवित्रे रक्तपुष्पाणि वह्न्यधःकोणकोष्ठके

পূব দিশত ব্ৰহ্মাক মোদক নিবেদন কৰিব লাগে। ষট্পাদ আৰু মৰীচিকো দিব লাগে; আৰু সবিতৃক ৰঙা ফুল অৰ্পণ কৰিব লাগে—এই নিবেদন অগ্নিসংযুক্ত আগ্নেয় অধঃকোণ কোষ্ঠকত স্থাপন কৰিব লাগে।

Verse 20

तदधःकोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकं दक्षिणे चन्दनं रक्तं षट्पदाय विवस्वते

তাৰ তলৰ কোষ্ঠকত সাৱিত্ৰীৰ বাবে কুশোদক দিব লাগে। আৰু দক্ষিণ ফালে ষট্পাদ—বিবস্বৎ (সূৰ্য)ৰ বাবে ৰঙা চন্দন (লেপ) স্থাপন কৰিব লাগে।

Verse 21

हरिद्रौदनमिन्द्राय रक्षोधःक्रीणकोष्ठके देवता इति ख प्रदद्यादघमुद्रयेति ख प्रदद्याद्वनमुद्रयेति घ , छ च पद्मं सम्बरायेति घ शालूकं शृणयेति ख , छ च पुरीमित्यवराष्टकमिति ग सवित्रे च कुशोदकमिति ग सावित्र्यै चन्दनमिति ग इन्द्रजयाय मिश्रान्नमिन्द्राधस्तान्निवेदयेत्

ইন্দ্ৰক হৰিদ্ৰা-ওদন নিবেদন কৰিব লাগে। ‘ৰক্ষো-ধঃ-ক্ৰীণ-কোষ্ঠক’ বিধানত মন্ত্ৰানুসাৰে ‘দেৱতা’, ‘অঘমুদ্ৰা’ আৰু ‘বনমুদ্ৰা’লৈ অৰ্ঘ্য দিব লাগে। সম্বৰলৈ পদ্ম, শৃণয়লৈ শালূক, অৱৰাষ্টকলৈ পুৰী দিব লাগে; সবিতৃলৈ কুশোদক আৰু সাৱিত্ৰীলৈ চন্দন অৰ্পণ কৰিব লাগে। ‘ইন্দ্ৰজয়’ ক্ৰিয়াত ইন্দ্ৰৰ অধঃস্থানে মিশ্ৰান্ন নিবেদন কৰিব লাগে।

Verse 22

वरुण्यां षट्पदासीने मित्रे सङुडमोदनं रुद्राय घृतसिद्धान्नं वायुकोणाधरे पदे

বৰুণ দিশত ষট্পদাসীন দেৱতাক অৰ্ঘ্য দিব লাগে। মিত্ৰক সঙুড়-মোদন (মধুৰ অন্ন) নিবেদন কৰিব লাগে। আৰু বায়ুকোণৰ অধৰ পদত ৰুদ্ৰক ঘৃতসিদ্ধ অন্ন অৰ্পণ কৰিব লাগে।

Verse 23

तदधो रुद्रदासाय मासं मार्गमथोत्तरे ददीत माषनैवेद्यं षट्पदस्थे धराधरे

তাৰ তলত ৰুদ্ৰদাসৰ বাবে এক মাহ ধৰি নিৰ্দিষ্ট ক্ৰম (মাৰ্গ) অনুসাৰে অৰ্ঘ্য দিব লাগে। তাৰ পাছত উত্তৰ দিশত, আধাৰভূমিত ষট্পদ-চিহ্নিত স্থানত মাষ (উড়দ) নৈবেদ্য নিবেদন কৰিব লাগে।

Verse 24

आपाय शिवकोणाधः तद्वत्साय च तत्स्थले क्रमाद्दद्याद्दधिक्षीरं पूजयित्वा विधानतः

আপায় (দক্ষিণ) দিশত, শিৱ-কোণৰ তলত, আৰু সেই একে ঠাইত বাছুৰৰ বাবেও, ক্ৰমে দই আৰু গাখীৰ নিবেদন কৰিব লাগে; বিধিমতে পূজা কৰি সমৰ্পণ কৰিব।

Verse 25

चतुष्पदे निविष्टाय ब्रह्मणे मध्मदेशतः पञ्चगव्याक्षतोपेतञ्चरुं साज्यं निवेदयेत्

চাৰিখন পায় থকা আসনত বহা ব্ৰাহ্মণক, মধ্যস্থানৰ পৰা, পঞ্চগব্য আৰু অক্ষতসহ, ঘৃতযুক্ত চৰু (পকা হৱিষ্যান্ন) নিবেদন কৰিব লাগে।

Verse 26

ईशादिवायुपर्यन्तकोणेष्वथ यथाक्रमं वास्तुवाह्ये चरक्याद्याश् चतस्रः पूजयेद् यथा

তাৰপিছত ঈশানৰ পৰা বায়ুলৈকে কোণদিশসমূহত, ক্ৰমে, বাস্তু-মণ্ডলৰ বাহিৰৰ পৰিধিত, চৰকী আদি চাৰিগৰাকী দেৱীক বিধিমতে পূজা কৰিব লাগে।

Verse 27

चरक्यै सघृतं मांसं विदार्यै दधिपङ्कजे पूतनायै पलं पित्तं रुधिरं च निवेदयेत्

চৰকীক ঘৃতমিশ্ৰিত মাংস অৰ্পণ কৰিব; বিদাৰীক পদ্মপাত্ৰত দই; আৰু পূতনাক পিত্ত আৰু ৰুধিৰসহ মাংসৰ এটা অংশ নিবেদন কৰিব।

Verse 28

अस्थीनि पापराक्षस्यै रक्तपित्तपलानि च ततो माषौदनं प्राच्यां स्कन्दाय विनिवेदयेत्

পাপ ৰাক্ষসীক অস্থি আৰু ৰক্ত-পিত্তমিশ্ৰিত মাংসৰ গাঁঠা নিবেদন কৰিব; তাৰপিছত পূব দিশত স্কন্দক মাষৌদন (উৰদসহ পকা ভাত) অৰ্পণ কৰিব।

Verse 29

अर्यम्णे दक्षिणाशायां पूपान् कृसरया युतान् जम्भकाय च वारुण्यामामिषं रुधिरान्वितं

দক্ষিণ দিশাত অর্যমণক কৃসৰা-সহ পূপ অৰ্পণ কৰিব লাগে; আৰু বাৰুণ্য (জল-সম্পৰ্কীয়) দিশাত জম্ভকক ৰক্তসহ আমিষ নিবেদন কৰিব লাগে।

Verse 30

उदीच्यां पिलिपिञ्जाय रक्तान्नं कुसुमानि च यजेद्वा सकलं वास्तुं कुशदध्यक्षतेर्जलैः

উত্তৰ দিশাত পিলিপিঞ্জক ৰক্তবৰ্ণ অন্ন আৰু পুষ্পেৰে পূজা কৰিব লাগে; অথবা কুশ, দধি আৰু অক্ষত মিহলি জল ছটিয়াই সমগ্ৰ বাস্তুস্থান পবিত্ৰ কৰিব লাগে।

Verse 31

आपवत्सचतुष्टये इति ख तद्वत्सायै च तत्तले इति घ , ज च वाराह्यै इति ङ , छ च विपचे इति ख , छ च ततो मांसौदनमिति ख घ छ च कुम्भकायेति छ पिलिपिच्छायेति ङ लिपिपिञ्जायेति छ गृहे च नगरादौ च एकाशीतिपदैर् यजेत् त्रिपदा रज्जवः कार्याः षट्पदाश् च विकोणके

‘আপবৎসচতুষ্টয়ে’—‘খ’ স্থানত; ‘তদ্বৎসায়ৈ চ তত্তলে’—‘ঘ’ (আৰু ‘জ’) স্থানত; ‘ৱারাহ্যৈ’—‘ঙ’ (আৰু ‘ছ’) স্থানত; ‘বিপচে’—‘খ’ (আৰু ‘ছ’) স্থানত বিন্যাস কৰিব লাগে। তাৰপিছত ‘মাংসৌদনম্’—‘খ’, ‘ঘ’ আৰু ‘ছ’ স্থানত; ‘কুম্ভকায়’—‘ছ’ স্থানত; ‘পিলিপিচ্ছায়’—‘ঙ’ স্থানত; ‘লিপিপিঞ্জায়’—‘ছ’ স্থানত। গৃহ, নগৰ আদি ঠাইত একাশীতি পদ/পদক্ৰমে যজন কৰিব লাগে; ৰজ্জু ত্ৰিপদ মাপে, আৰু বিকোণত ষট্পদ মাপে কৰিব লাগে।

Verse 32

ईशाद्याः पादिकास्तस्मिन्नागद्याश् च द्विकोष्ठगाः षट्पदस्था मरीच्याद्या ब्रह्मा नवपदः स्मृतः

সেই বাস্তু-মণ্ডলত ঈশ আদি একেক পদত থাকে; নাগ আদি দুটা কোষ্ঠত; মৰীচি আদি ছয় পদত; আৰু ব্ৰহ্মা নৱ পদত অৱস্থিত বুলি স্মৃত।

Verse 33

नगरग्रामखेटादौ वास्तुः शतपदो ऽपि वा वंशद्वयं कोणगतं दुर्जयं दुर्धरं सदा

নগৰ, গাঁও বা খেটা আদি পৰিকল্পনাত বাস্তু শতপদ (শত-বৰ্গ) হলেও, কোণত অৱস্থিত বংশদ্বয় সদায় দুৰ্জয় আৰু দুৰ্ধৰ বুলি গণ্য।

Verse 34

यथा देवालये न्यसस् तथा शतपदे हितः ग्रहाः स्कन्दादयस्तत्र विज्ञेयाश् चैव षट्पदाः

যেনেকৈ দেৱালয়ত ন্যাস সম্পন্ন কৰা হয়, তেনেকৈ ‘শতপদ’ (শতদল) পদ্মতো সেই ন্যাস বিধিপূৰ্বক বিন্যাস কৰিব লাগে। তাত গ্ৰহদেৱতাসকলক প্ৰতিষ্ঠা কৰিব; আৰু স্কন্দ আদি ‘ষট্পদ’ (ষড়দল) পদ্মত অৱস্থিত বুলি জানিব লাগে।

Verse 35

चरक्याद्या भूतपदा रज्जुवंशादि पूर्ववत् देशसंस्थापने वास्तु चतुस्त्रिंशच्छतं भवेत्

দেশ-সংস্থাপনা (স্থল-বিন্যাস)ত চরকী আদি ভূতপদ আৰু ৰজ্জু, বংশ আদি পদ্ধতি পূৰ্বোক্ত নিয়মে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। এইদৰে বাস্তুমণ্ডল বত্ৰিশ শত (৩২০০) পদ/এককযুক্ত হয়।

Verse 36

चतुःषष्टिपदो ब्रह्मा मरीच्याद्याश् च देवताः चतुःपञ्चाशत्पदिका आपाद्यष्टौ रसाग्निभिः

‘ব্ৰহ্মা’ ছন্দ চৌষট্টি পদ/অক্ষৰ-এককযুক্ত; মৰীচি আদি দেৱতাসকলৰ ক্ষেত্ৰতো তদ্ৰূপ। ‘চতুঃপঞ্চাশৎপদিকা’ ছন্দ চুয়ান্ন পদযুক্ত; আৰু ‘ৰস’ ‘অগ্নি’ সংখ্যাসংকেতৰ দ্বাৰা আঠ যোগ কৰি গণনা সম্পূৰ্ণ কৰা হয়।

Verse 37

ईशानाद्या नवपदाः स्कन्दाद्याः शक्तिकाः स्मृताः चरक्याद्यास्तद्वदेव रज्जुवंशादि पूर्ववत्

নৱ পদ ঈশানৰ পৰা আৰম্ভ হয় বুলি জানিব লাগে; আৰু ‘শক্তিকা’সমূহ স্কন্দৰ পৰা আৰম্ভ বুলি স্মৃত। তেনেদৰে চরকী আদি গোষ্ঠীসমূহো তদ্বৎ বুজিব; আৰু ৰজ্জু, বংশ আদি বিভাগ পূৰ্ববৎ।

Verse 38

ज्ञेयो वंशसहस्रैस्तु वास्तुमण्डलगः पदैः न्यासो नवगुणस्तत्र कर्तव्यो देशवास्तुवित्

বাস্তুমণ্ডলক তাৰ পদ (গ্ৰিড-খণ্ড) অনুসাৰে সহস্ৰ সহস্ৰ বংশ (মাপদণ্ড)ৰে মেপি বুজিব লাগে। সেই বিন্যাসত নবগুণ (নয়বাৰ/নয়ধৰণে) ন্যাস কৰা উচিত—ই দেশ আৰু বাস্তুৰ নীতি-জ্ঞানী ব্যক্তিয়ে সম্পন্ন কৰিব লাগে।

Verse 39

पञ्चचिंशत्पदो वास्तुर्वैतालाख्यश्चितौ स्मृतः अन्यो नवपदो वास्तुः षोडशाङ्घ्रिस् तथापरः

নিৰ্মাণ-প্ৰসঙ্গত (চিতি) পঁচিশ পদবিশিষ্ট বাস্তু ‘বৈতাল’ নামে স্মৃত। আন এটা নবপদ বাস্তু; আৰু আন এটা ষোড়শ-পদ (ষোড়শ-বৰ্গ) বিন্যাস।

Verse 40

षडस्रत्र्यस्रवृत्तादेर्मध्ये स्याच्चतुरस्रकं इपदे इति घ ईशानाद्याः शिवपदा स्कन्दाद्याः पदिका इति घ समञ्च स्थापने वास्तुश् चतुस्त्रिंशच्छतं भवेदिति घ पुस्तके ऽधिकः पाठः चतुःषष्टिपदो ब्रह्मा इत्य् आदिः, रज्जुवंशादि पूर्ववत् इत्य् अन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति खाते वास्तोः समं पृष्ठे न्यासे ब्रह्मशिलात्मके

ষড়ভুজ, ত্ৰিভুজ, বৃত্ত আদি মণ্ডলৰ মধ্যভাগত এটা চতুৰস্ৰ (বৰ্গ) স্থাপন কৰিব লাগে—ইয়াকেই ‘পদ’ (বিভাগ) বুলি কোৱা হৈছে। ঈশানাদি পদসমূহ ‘শিৱ-পদ’; স্কন্দাদি পদসমূহ ‘পদিকা’ (উপ-পদ) নামে কথিত। সমঞ্চ/বেদী স্থাপনত বাস্তু-মণ্ডল ৩৩২ বিভাগযুক্ত হয়—এমন পাঠ। খাত (খনন) সময়ত সম পৃষ্ঠত ব্ৰহ্মশিলা-ৰূপে ন্যাস কৰিব লাগে।

Verse 41

शाषाकस्य निवेशे च मूर्तिसंस्थापने तथा पायसेन तु नैवेद्यं सर्वेषां वा प्रदापयेत्

শাষাকৰ নিবেশ আৰু মূর্তি-প্ৰতিষ্ঠাৰ সময়ত পায়স (ক্ষীৰ) নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰিব লাগে; অথবা সকলো দেৱতালৈ একেলগে অৰ্পণ কৰিব পাৰে।

Verse 42

उक्तानुक्ते तु वै वास्तुः पञ्चहस्तप्रमाणतः गृहप्रासादमानेन वास्तुः श्रेष्ठस्तु सर्वदा

উক্ত হওক বা অনুক্ত, বাস্তুৰ মান পাঁচ হস্ত বুলি গ্ৰহণ কৰিব লাগে; আৰু গৃহ-প্ৰাসাদৰ মাপ সেই অনুসাৰে স্থিৰ কৰিলে সেই বাস্তু-মান সদায় শ্ৰেষ্ঠ।