Adhyaya 101
Chapter 101 — प्रासादप्रतिष्ठा (Prāsāda-pratiṣṭhā): Consecration and Installation of the Temple
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে প্ৰাসাদ-প্ৰতিষ্ঠাৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে, য’ত বাস্তু-বিন্যাসৰ সৈতে তান্ত্ৰিক-আগমিক অন্তঃস্থাপন একেলগে সংযোজিত। প্ৰতিষ্ঠাৰ স্থান শুকনাসাৰ শেষৰ ওচৰত, পূৰ্ব বেদী/বেদিকাপীঠৰ মধ্যভাগত নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা মন্দিৰৰ প্ৰাণশক্তিৰ স্থান-ব্যাকৰণ স্থিৰ হয়। আধাৰশক্তিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পদ্মাসন স্থাপন কৰি প্ৰণৱেৰে মুদ্ৰিত কৰা হয়; তাৰ পিছত স্বৰ্ণ আদি আধাৰত পীঠ সাজি পঞ্চগব্যসহ পবিত্ৰ দ্ৰব্যেৰে সংস্কাৰ কৰা হয়। মধু-ক্ষীৰযুক্ত কুম্ভ স্থাপন কৰি পঞ্চবিধ ৰত্ন-নিক্ষেপ ৰখা হয়, বস্ত্ৰ, মালা, গন্ধ, পুষ্প, ধূপেৰে অলংকৃত কৰা হয়; সহায়ক যাগোপকৰণ আৰু আমৰ পল্লৱ সজোৱা হয়। তাৰ পাছত প্ৰাণায়াম (পূৰক-ৰেচক) আৰু ন্যাসৰ দ্বাৰা গুৰু শম্ভুক জাগ্ৰত কৰি দ্বাদশান্তৰ পৰা অগ্নিসদৃশ স্ফুলিঙ্গ আকৰ্ষণ কৰি কুম্ভত প্ৰতিষ্ঠা কৰে। পিছত আয়ুধ, কলা, ক্ষান্তি, বাগীশ্বৰ, নাড়ী-প্ৰাণজাল, ইন্দ্ৰিয় আৰু সিহঁতৰ দেৱতা, লগতে সৰ্বব্যাপী শিৱক মুদ্ৰা, মন্ত্ৰ, হোম, প্ৰোক্ষণ, স্পৰ্শ আৰু জপেৰে একীভূত কৰি দেৱৰূপ সম্পূৰ্ণ হয়; শেষত কুম্ভৰ ত্ৰিভাগ-বিন্যাসে স্থিৰ দিব্যাৱাস সিদ্ধ হয়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे द्वारप्रतिष्ठा नाम शततमो ऽध्यायः अथैकाधिकशततमो ऽध्यायः प्रासादप्रतिष्ठा ईअवर उवाच प्रासादस्थापनं वक्ष्ये तच्चैतन्यं स्वयोगतः शुकनाशासमाप्तौ तु पूर्ववेद्याश् च मध्यतः
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘দ্বাৰপ্ৰতিষ্ঠা’ নামৰ শতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া একাধিকশতম অধ্যায় ‘প্ৰাসাদপ্ৰতিষ্ঠা’ আৰম্ভ। ঈশ্বৰ ক’লে—মই প্ৰাসাদ (মন্দিৰ) স্থাপনৰ বিধি আৰু মোৰ যোগশক্তিৰে তাত চৈতন্য প্ৰতিষ্ঠা কেনেকৈ হয় সেয়া বৰ্ণনা কৰিম। শুকনাশাৰ সমাপ্তিস্থলত, পূৰ্ববেদীৰ মধ্যভাগত মুখ্য স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 2
आधारशक्तितः पद्मे विन्यस्ते प्रणवेन च स्वर्णाद्ये कतमोद्द्भतं पञ्चगव्येन संयुतं
আধাৰশক্তিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পদ্মাসন বিন্যস্ত হৈ, প্ৰণৱ (ওঁ) দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত হ’লে, সোণ আদি বস্তুৰ ওপৰত ‘কতমা’ৰ পৰা উৎপন্ন নিৰ্দিষ্ট পবিত্ৰ দ্ৰব্যক পঞ্চগব্যসহ সংযুক্ত কৰি আধাৰৰূপে স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 3
मधुक्षीरयुतं कुम्भं न्यस्तरत्रादिपञ्चकं स्रग्वस्त्रं गन्धलिप्तञ्च गन्धवत्पुष्पभूषितं
মধু আৰু দুধযুক্ত কুম্ভ স্থাপন কৰিব লাগে; তাত ৰত্ন আদি পাঁচটা বস্তু ন্যস্ত থাকিব। লগতে মালা আৰু বস্ত্ৰ ৰাখিব; কুম্ভক সুগন্ধি দ্ৰব্যে লেপন কৰি, সুগন্ধিত ফুলে অলংকৃত কৰিব।
Verse 4
चूतादिपल्लवानाञ्च कृती कृत्यञ्च विन्यसेत् , झ च विन्यसेत् प्रणवेन तु इति ग मधुक्षीरयुतं न्यस्तरत्नादिपञ्चकं तत इति ग गन्धवत्पुष्पधूपितमिति ग , ङ , छ च वह्निकृत पद्मं विन्यसेदिति ख वह्निकूपं यवं न्यसेदिति ग वह्निकूपेषु च न्यसेदिति ज पूरकेण समादाय सकलीकृतविग्रहः
আম্ৰ আদি কোমল পল্লৱ বিন্যাস কৰি, হোমৰ কৃতি (আহুতিৰ চামুচ আদি) আৰু প্ৰয়োজনীয় কৃত্য-সামগ্ৰী স্থাপন কৰিব। প্ৰণৱ (ওঁ) সহ ‘ঝ’ বীজৰ ন্যাস কৰিব। তাৰপিছত মধু-ক্ষীৰযুত ৰত্নাদি পঞ্চক ৰাখিব। সুগন্ধি পুষ্প আৰু ধূপে তাক পবিত্ৰ আৰু সুবাসিত কৰিব। অগ্নিৰ বাবে পদ্মাকাৰ বিন্যাস কৰি, বহ্নিকূপত যৱ স্থাপন কৰিব। পূৰক দ্বাৰা সমাহাৰ কৰি বিগ্ৰহক সকলীকৃত কৰিব।
Verse 5
सर्वात्मभिन्नात्मानं स्वाणुना स्वान्तमारुतः आज्ञया बोधयेच्छम्भौ रेचकेन ततो गुरुः
তাৰপিছত গুৰু, আজ্ঞা অনুসাৰে, নিজৰ সূক্ষ্ম নাড়ীত অন্তৰ্মুখ প্ৰাণবায়ুক চলাই ৰেচক (নিঃশ্বাস) দ্বাৰা শম্ভু (শিৱ)ক বোধ কৰাব, যাতে সৰ্বাত্মাৰ পৰা ভিন্ন জীৱাত্মাৰ সজাগ উপলব্ধি হয়।
Verse 6
द्वादशान्तात् समादाय स्फुरद्वह्निकणोपमं निक्षिपेत् कुम्भगर्भे च न्यस्ततन्त्रातिवाहिकं
দ্বাদশান্তৰ পৰা তাক গ্ৰহণ কৰি, স্ফুৰিত অগ্নিকণাৰ দৰে, কুম্ভৰ গৰ্ভত নিক্ষেপ কৰিব; আৰু ন্যাসে স্থাপিত তান্ত্ৰিক অতিবাহিকা (সংবাহক)কো লগতে ৰাখিব।
Verse 7
विग्रहन्तद्गुणानाञ्च बोधकञ्च कलादिकं क्षान्तं वागीश्वरं तत्तु ब्रातं तत्र निवेशयेत्
সেই ঠাইত বিগ্ৰহক তাৰ গুণসহ স্থাপন কৰিব; আৰু বোধক তত্ত্বক কলা আদি সহ, ক্ষান্তি আৰু বাগীশ্বৰ (বাণীৰ অধিপতি)কো—সেই পবিত্ৰ সমষ্টিক তাতেই নিবেশ কৰিব।
Verse 8
दश नाडीर्दश प्राणानिन्द्रियाणि त्रयोदश तदधिपांश् च संयोज्य प्रणवाद्यैः स्वनामभिः
দশ নাড়ী, দশ প্ৰাণ, ত্ৰয়োদশ ইন্দ্ৰিয় আৰু সিহঁতৰ অধিপতিসকলক সংযোজিত কৰি, প্ৰণৱ (ওঁ) আদি কৰি সিহঁতৰ নিজ নিজ নামৰ দ্বাৰা সিহঁতক সংবদ্ধ কৰিব।
Verse 9
स्वकार्यकारणत्वेन मायाकाशनियामिकाः विद्येशान् प्रेरकान् शम्भुं व्यापिनञ्च सुसम्वरैः
নিজ কাৰ্যৰ কাৰণ-ৰূপ হৈ, মায়া-আকাশৰ নিয়ামকসকলে বিদ্যেশ্বৰসকলক প্ৰেৰণা দিয়ে; আৰু সুসংযত সংযমৰ দ্বাৰা সৰ্বব্যাপী শম্ভুকো প্ৰবৃত্ত কৰে।
Verse 10
अङ्गानि च विनिक्षिप्य निरुन्ध्याद्रोधमुद्रा सुवर्णाद्युद्भवं यद्वा पुरुषं पुरुषानुगं
অঙ্গসমূহ সঠিকভাৱে স্থাপন কৰি, ৰোধ-মুদ্ৰাৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব; আৰু স্বৰ্ণপ্ৰভ পুৰুষ অথবা পুৰুষানুগ পুৰুষৰ ধ্যান কৰিব।
Verse 11
पञ्चगव्यकषायाद्यैः पूर्ववत् संस्कृतन्ततः शय्यायां कुम्भमारोप्य ध्यात्वा रुद्रमुमापतिं
তাৰ পিছত পঞ্চগব্য, কষায় আদি দ্বাৰা পূৰ্ববৎ শুদ্ধি-সংস্কাৰ কৰি, শয্যাত কুম্ভ স্থাপন কৰি উমাপতি ৰুদ্ৰৰ ধ্যান কৰিব।
Verse 12
इ ख , छ च प्रयामिका इति ख , छ च व्यापिनञ्च स्वशक्तित इति झ व्यापिनञ्चास्य संस्रवैर् इति ङ अज्ञाने चेति घ , झ च अङ्कादि चेति ङ निर्मञ्छ्य द्रोणमुद्रया इति ग निरुन्ध्याद् द्रवमुद्रया इति झ तस्मिंश् च शिवमन्त्रेण व्यापकत्वेन वियसेत् सन्निधानाय होमञ्च प्रओक्षणं स्पर्शनं जपं
‘প্ৰয়ামিকা’—খ আৰু ছ পাঠত। ‘ব্যাপিনঞ্চ স্বশক্তিতঃ’—ঝ পাঠত; আৰু ‘ব্যাপিনঞ্চাস্য সংস্ৰবৈঃ’—ঙ পাঠত। ‘অজ্ঞানে চেতি’—ঘ আৰু ঝ পাঠত; ‘অঙ্কাদি চেতি’—ঙ পাঠত। ‘নির্মঞ্ছ্য দ্ৰোণমুদ্ৰয়া’—গ পাঠত; ‘নিরুন্ধ্যাদ্ দ্ৰবমুদ্ৰয়া’—ঝ পাঠত। তাত শিৱমন্ত্ৰে সৰ্বব্যাপক-ভাবত বিধি বিস্তাৰ কৰি, সন্নিধানাৰ্থে হোম, প্ৰোক্ষণ, স্পৰ্শন আৰু জপসহ কৰ্ম কৰিব।
Verse 13
सान्निध्याबोधनं सर्वम्भागत्रयविभागतः विधायैवं प्रकृत्यन्ते कुम्भे तं विनिवेशयेत्
সন্নিধি-আবোধনৰ সমগ্ৰ বিধি কুম্ভক তিন ভাগত বিভক্ত কৰি এইদৰে সম্পন্ন কৰি; প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তত সেই (দেৱ-সন্নিধি) কুম্ভত প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।
Frequently Asked Questions
It details the temple consecration workflow: spatial placement near the śukanāśā, lotus-seat installation from Ādhāra-śakti with praṇava, kumbha preparation using pañcagavya plus honey–milk and ratna-ādi-pañcaka, and the completion of presence via nyāsa, prāṇāyāma, mudrā, Śiva-mantra vyāpti, and homa/prokṣaṇa/sparśana/japa.
The rite is structured as an outer Vāstu installation synchronized with inner yogic operations: prāṇāyāma (pūraka/recaka), dvādaśānta visualization, and nyāsa transform the kumbha and site into a stabilized seat of Śiva’s all-pervading presence, aligning technical correctness with sādhanā.
The chapter highlights pañcagavya purification, a kumbha filled with honey and milk, a fivefold deposit beginning with precious items (ratna-ādi-pañcaka), plus cloth, garland, fragrance, flowers, and incense as the sensory and symbolic completion of the vessel.
The passage records recension variants for terms such as “prayāmikā,” different readings for “vyāpin” phrases, and alternative mudrā readings (Droṇa-mudrā vs Drava-mudrā), indicating a living ritual manuscript tradition.