Adhyaya 51
अध्याय ५१: सूर्यादिप्रतिमालक्षणम् (Characteristics of the Images of Sūrya and Others)
দেৱী-প্ৰতিমাৰ লক্ষণৰ পাছত ভগৱান অগ্নি সূৰ্য আৰু সংশ্লিষ্ট দেৱ-বিন্যাসৰ কথা কয়, যি মন্দিৰ-প্ৰতিষ্ঠা আৰু আৱৰণ-ৰচনাত মুখ্য। প্ৰথমে সূৰ্যৰ শাস্ত্ৰীয় ৰথৰূপ নিৰ্দিষ্ট—সাত অশ্ব, এক চক্ৰ, পদ্মচিহ্ন আৰু সহায়ক উপকৰণ; দ্বাৰ/পাৰ্শ্ব-সেৱক হিচাপে দণ্ডধাৰী পিঙ্গল, চামৰধাৰী সেৱক, আৰু ‘নিষ্প্ৰভা’ বুলি কোৱা সহচৰী। বিকল্প ৰূপত সূৰ্যক অশ্বাৰূঢ়, বৰদ-মুদ্ৰাযুক্ত আৰু পদ্মধাৰী ৰূপেও দেখুৱাবলৈ কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত দিকপাল আৰু উপদিক্ দেৱতাসকলক নিৰ্দিষ্ট পদ্ম-পত্ৰবিন্যাসত ক্ৰমে স্থাপন কৰি তেওঁলোকৰ অস্ত্ৰ-লক্ষণ বৰ্ণনা কৰা হয়। সূৰ্যৰ নাম-অংশ, ৰাশি/মাস স্থান আৰু বিভিন্ন বৰ্ণভেদ মন্ত্র-ন্যাসৰ যুক্তিৰ সৈতে ৰূপৰ লগত সংযোগ কৰা হৈছে। শেষত চন্দ্ৰৰ পৰা কেতু পৰ্যন্ত নবগ্ৰহ-প্ৰতিমা, নাগ-তালিকা, আৰু কিন্নৰ, বিদ্যাধৰ, পিশাচ, বেতাল, ক্ষেত্ৰপাল, প্ৰেত আদি সীমান্ত-ৰক্ষক সত্তাৰ উল্লেখে পবিত্ৰ স্থানৰ পূৰ্ণতা দেখুৱাইছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये देवीप्रतिमालक्षणं नाम पञ्चाशो ऽध्यायः अथ एकपञ्चाशो ऽध्यायः सूर्यादिप्रतिमालक्षणं भगवानुवाच ससप्ताश्वे सैकचक्रे रथे सूर्यो द्विपद्मधृक् मसीभाजनलेखन्यौ बिभ्रत्कुण्डी तु दक्षिणे
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ আগ্নেয়ৰ ‘দেৱীপ্ৰতিমালক্ষণ’ নামৰ পঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ‘সূৰ্য্যাদিপ্ৰতিমালক্ষণ’ নামৰ একপঞ্চাশতম অধ্যায় আৰম্ভ। ভগৱানে ক’লে—সূৰ্য্যক সপ্তাশ্বযুক্ত একচক্ৰ ৰথত অঙ্কন কৰিব; তেওঁ দুটা পদ্ম ধাৰণ কৰিব; আৰু দৱাত-লেখনী ধৰি দক্ষিণ (হাত/পক্ষ)ত কুণ্ডী (জলপাত্ৰ) ৰাখিব।
Verse 2
वामे तु पिङ्गलो द्वारि दण्डभृत् स रवेर्गणः शिवाच्युतेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वज्रदृष्टय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः महारथ्यो रूपिण्यो ऽप्सरस इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः विस्फोटकरुणर्दन इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः बालव्यजनधारिण्यौ पार्श्वे राज्ञी च निष्प्रभा
বাওঁ দুৱাৰত দণ্ডধাৰী পিঙ্গল থিয় থাকে—সেয়া ৰবি (সূৰ্য্য)ৰ গণ, অৰ্থাৎ পৰিচাৰক। দুয়োফালে ব্যজন (পাখা) ধাৰণ কৰা দুজন যুৱ পৰিচাৰক থাকে; আৰু ৰাণী (সহধৰ্মিণী) নিষ্প্ৰভ, অৰ্থাৎ কান্তিহীন বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 3
अथवाश्वारूढः कार्य एकस्तु भास्करः वरदा द्व्यब्जनः सर्वे दिक्पालास्त्रकराः क्रमात्
অথবা ভাস্কৰ (সূৰ্য)ক অশ্বাৰূঢ় একক মূৰ্তিৰূপে নিৰ্মাণ কৰিব লাগে; তেওঁৰ হাতত বৰদ-মুদ্ৰা আৰু দুটা পদ্ম থাকিব। তদ্ৰূপ সকলো দিক্পালক ক্ৰমে হাতে অস্ত্ৰধাৰী কৰি স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 4
मुद्गरशूलचक्राब्जभृतोग्न्यादिविदिक्स्थिताः सूर्यार्यमादिरक्षोन्ताश् चतुर्हस्ता द्विषड्दले
অগ্নি আদি বিদিকসমূহত চতুৰ্ভুজ দেৱতাসকলক স্থাপন কৰিব লাগে; তেওঁলোকে গদা, ত্ৰিশূল, চক্ৰ আৰু পদ্ম ধাৰণ কৰে। সূৰ্য আৰু আৰ্যমা পৰা আৰম্ভ কৰি ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) ৰক্ষকলৈকে, তেওঁলোক দুটা ছয়-পাপড়িযুক্ত পদ্মত ক্ৰমে বিন্যস্ত।
Verse 5
वरुणः सूर्यनामा च सहस्रांशुस् तथापरः धाता तपनसञ्ज्ञश् च सविताथ गभस्तिकः
তেওঁক ‘বৰুণ’ বোলা হয়; নামান্তৰে ‘সূৰ্য’ও; ‘সহস্ৰাংশু’ (সহস্ৰ কিৰণধাৰী) আৰু ‘অপৰ’ও; ‘ধাতৃ’; ‘তপন’ সংজ্ঞাৰে; ‘সবিতৃ’; আৰু ‘গভস্তিক’ (দীপ্ত কিৰণধাৰী)ও।
Verse 6
रविश् चैवाथ पर्जन्यस्त्वष्टा मित्रोथ विष्णुकः मेषादिराशिसंस्थाश् च मार्गादिकार्त्तिकान्तकाः
ৰবি, পৰ্জন্য, ত্বষ্টা, মিত্ৰ আৰু বিষ্ণুক—এইসকল মেষ আদি ৰাশিসমূহত অধিষ্ঠিত। আৰু (সংশ্লিষ্ট) বিভাগসমূহ মাৰ্গশীৰ্ষৰ পৰা কাৰ্ত্তিকান্তলৈকে বিস্তৃত।
Verse 7
कृष्णो रक्तो मनाग्रक्तः पीतः पाण्डरकः सितः कपिलः पीतवर्णश् च शुकाभो धवलस् तथा
কৃষ্ণ, ৰক্ত, অলপ ৰক্তাভ, পীত, পাণ্ডুৰ-ৰক্ত (অথবা ফিক্কা), শ্বেত, কপিল, পীতবৰ্ণ, শুক-সদৃশ হৰিত, আৰু ধৱল—এইবোৰ বৰ্ণভেদ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 8
धूम्रो नीलः क्रमाद्वर्णाः शक्तयः केशराग्रगाः इडा सुषुम्ना विश्वार्चिरिन्दुसञ्ज्ञा प्रमर्दिनी
ইয়াৰ বৰ্ণ ক্ৰমে ধূম্ৰ আৰু নীল। এই শক্তিসমূহ কেশশিখাৰ অগ্ৰভাগত বিচৰণ কৰে; সিহঁতৰ নাম ইড়া, সুষুম্না, বিশ্বাৰ্চিস্, ইন্দু আৰু প্ৰমৰ্দিনী।
Verse 9
प्रहर्षिणी महाकाली कपिला च प्रबोधनी नीलाम्बरा घनान्तस्था अमृताख्या च शक्तयः
শক্তিসমূহ হ’ল—প্ৰহর্ষিণী, মহাকালী, কপিলা, প্ৰবোধনী, নীলাম্বৰা, ঘনান্তস্থা আৰু অমৃতা নামে পৰিচিতা শক্তি।
Verse 10
वरुणादेश् च तद्वर्णाः केशराग्रेषु विन्यसेत् तेजश् चण्डो महावक्रो द्विभुजः पद्मखद्गभृत्
বৰুণৰ অক্ষৰ-ন্যাস আৰু তদনুৰূপ বৰ্ণসমূহ কেশৰ অগ্ৰভাগত বিন্যস্ত কৰিব লাগে। তেওঁক তেজস্বী, চণ্ড, মহাবক্ৰৰূপ, দ্বিভুজ, পদ্ম আৰু খড়্গধাৰী ৰূপে ধ্যান কৰিব।
Verse 11
कुण्डिकाजप्यामालीन्दुः कुजः शक्त्यक्षमालिकः बुधश्चापाक्षपाणिः स्याज्जीवः कुण्ड्यक्षमालिकः
ইন্দু (চন্দ্ৰ)ক কুণ্ডিকা আৰু জপমালা-ধাৰী ৰূপে দেখুৱাব। কুজ (মঙ্গল) শক্তি (ভাল) আৰু অক্ষ-মালা ধাৰণ কৰে। বুধক ধনু আৰু মালা হাতে দেখুৱাব। জীৱ (বৃহস্পতি) কুণ্ডিকা আৰু অক্ষ-মালা ধাৰণ কৰে।
Verse 12
प्रवर्धनी इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महारक्त इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मार्तण्डश् च महारक्त इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्मखड्गधृगिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपुस्तकपाठः खड्गचर्मभृदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शुक्रः कुण्ड्यक्षमाली स्यात् किण्किणीसूत्रवाञ्छनिः अर्धचन्द्रधरो राहुः केतुः खड्गी च दीपभृत्
[চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত পাঠভেদ—“প্ৰৱৰ্ধনী”, “মহাৰক্ত”, “মাৰ্তণ্ডশ্চ মহাৰক্ত”, “পদ্মখড়্গধৃক্”, “খড়্গচর্মভৃত্”।] শুক্ৰক কুণ্ডিকা আৰু অক্ষ-মালা ধাৰণ কৰা, কিঙ্কিণীযুক্ত সূত্ৰ/কটিবন্ধে অলংকৃত ৰূপে দেখুৱাব। ৰাহু অর্ধচন্দ্ৰ-চিহ্ন ধাৰণ কৰে। কেতু খড়্গধাৰী আৰু দীপও ধাৰণ কৰে।
Verse 13
अनन्तस्तक्षकः कर्कः पद्मो महाब्जः शङ्खकः कुलिकः सूत्रिणः सर्वे फणवक्त्रा महाप्रभाः
অনন্ত, তক্ষক, কৰ্ক, পদ্ম, মহাব্জ, শঙ্খক, কুলিক আৰু সূত্ৰিণ—এই সকলেই ফণ-মুকুটিত মুখবিশিষ্ট, মহাপ্ৰভাময় মহানাগ।
Verse 14
इन्द्रो वज्री गजारूढश्छागगोग्निश् च शक्तिमान् यमो दण्डी च महिषे नैरृतः खड्गवान् करे
ইন্দ্ৰ বজ্ৰধাৰী আৰু গজাৰূঢ়। অগ্নি ছাগাৰূঢ়, শক্তিমান আৰু শক্তি (ভাল) ধাৰণকাৰী। যম দণ্ডধাৰী, মহিষাৰূঢ়। নৈঋতৰ হাতে খড়্গ আছে।
Verse 15
मकरे वरुणः पाशी वायुर्ध्वजधरो मृगे गदी कुवेरो मेषस्थ ईशानश् च जटी वृषे
মকৰত বৰুণ পাশধাৰী; ধনুত বায়ু ধ্বজধাৰী; মেষত কুবেৰ গদাধাৰী; আৰু বৃষত ঈশান জটাধাৰী।
Verse 16
द्विबाहवो लोकपाला विश्वकर्माक्षसूत्रभृत् हनूमान् वज्रहस्तः स्यात् पद्भ्यां सम्पीडिताश्रयः
লোকপালসকলক দ্বিবাহু ৰূপে অঙ্কন কৰিব লাগে। বিশ্বকৰ্মাক অক্ষসূত্ৰ (জপমালা) ধাৰণকাৰী ৰূপে দেখুৱাব লাগে। হনুমানক হাতে বজ্ৰসহ আৰু পদদ্বয়ে আধাৰ চেপি ধৰা অৱস্থাত দেখুৱাব লাগে।
Verse 17
वीणाहस्ताः किन्नराः स्युर्मालाविद्याधराश् च खे दुर्बलाङ्गाः पिशाचाः स्युर्वेताला विकृताननाः क्षेत्रपालाः शूलवन्तः प्रेता महोदराः कृशाः
কিন্নৰসকলৰ হাতে বীণা থাকিব; আৰু বিদ্যাধৰসকল আকাশত মালাধাৰী হ’ব। পিশাচসকল দুৰ্বলাঙ্গ হ’ব; বেতালসকল বিকৃতমুখ। ক্ষেত্ৰপালসকল শূলধাৰী; প্ৰেতসকল কৃশ আৰু মহোদৰ (ডাঙৰ পেট) বিশিষ্ট হ’ব।
Frequently Asked Questions
Canonical iconographic specification: Sūrya’s vehicle (seven horses, single wheel), hand-held emblems/implements (lotuses, inkpot, stylus, water-pot), named attendants (Piṅgala, fan-bearers), and ordered āvaraṇa placement of Dikpālas/vidik-deities with defined weapons and lotus-petal arrangement; plus Navagraha attribute-mapping for image-making.
By treating image-form, placement, and attendant hierarchies as dharmic ‘applied theology’: correct pratimā-lakṣaṇa and āvaraṇa ordering sacralize space, support disciplined visualization (dhyāna), and align ritual action with cosmic guardianship—integrating worldly craft (śilpa/vāstu) with inner purification toward the puruṣārthas, including mokṣa.