Adhyaya 67
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
পূৰ্বৰ সামূহিক প্ৰতিষ্ঠাৰ আলোচনা আগবঢ়াই ভগৱান অগ্নিয়ে ঋষি বশিষ্ঠক জীর্ণোদ্ধাৰ-বিধান শিকায়—জীর্ণ, দোষযুক্ত বা ভঙা পবিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কেনেকৈ সঠিকভাৱে সামলাব লাগে। অলংকৃত প্ৰতিমাক স্নান কৰাই বিচাৰ কৰা হয়: স্থিৰ আৰু সেৱাযোগ্য হলে ৰাখিব, অতি ক্ষয়প্ৰাপ্ত হলে ত্যাগ কৰিব। প্ৰতিস্থাপন লাগিলে আচাৰ্যই পূৰ্বৱৎ নতুন প্ৰতিমা স্থাপন কৰি সংহাৰ-বিধিৰে পুৰণি ৰূপৰ পৰা তত্ত্বসমূহ প্ৰত্যাহাৰ কৰি মূলত লীন কৰে। বস্তুভেদে বিসৰ্জন—কাঠৰ ৰূপ চিৰি অগ্নিত দাহ, শিলাৰূপ জলত নিক্ষেপ, ধাতু/ৰত্নৰূপ বস্ত্ৰে ঢাকি বাহনত সন্মানসহে লৈ যোৱা। শেষত নাৰসিংহ-মন্ত্ৰে হোম, জলাৰ্পণত বাদ্য, গুৰুক দক্ষিণা; মাপ আৰু সামগ্ৰী সেই দিনাই স্থিৰ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। কূপ, পুখুৰী, দিঘল আদি জনসাধাৰণৰ জল-ব্যৱস্থাৰ জীর্ণোদ্ধাৰ মহাপুণ্যদায়ক বুলি বিশেষকৈ উল্লেখ আছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समुदायप्रतिष्ठाकथनं नाम षट्षष्टितमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्टितमो ऽध्यायः जीर्णोद्धारविधानं भगवानुवाच जीर्णाद्धारविधिं वक्ष्ये भूषितां स्नपयेद्गुरुः अचलां विन्यसेद्गेहे अतिजीर्णां परित्यजेत्
এইদৰে আদিম মহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণত ‘সমুদায়-প্ৰতিষ্ঠা-কথন’ নামৰ ষষ্ঠষষ্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া সপ্তষষ্টিতম অধ্যায়—‘জীৰ্ণোদ্ধাৰ-বিধান’ আৰম্ভ। ভগৱানে ক’লে: “মই জীৰ্ণোদ্ধাৰৰ বিধি ক’ম। গুৰুৱে অলংকৃত প্ৰতিমাক স্নান কৰাব; অচল প্ৰতিমাক গৃহ/মন্দিৰত স্থাপন কৰিব; আৰু অতিশয় জীৰ্ণ প্ৰতিমা পৰিত্যাগ কৰিব (নৱ প্ৰতিমা স্থাপন কৰিব)।”
Verse 2
व्यङ्गां भग्नां च शैलाढ्यां न्यसेदन्यां च पूर्ववत् संहारविधिना तत्र तत्त्वान् संहृत्य देशिकः
যদি (ৰচনা/মূৰ্তি) বিকৃত, ভগ্ন বা শিলাভাৰে গধুৰ হয়, তেন্তে আচার্যই পূৰ্বৱৎ আনটো স্থাপন কৰিব; আৰু তাত সংহাৰবিধিৰে তত্ত্বসমূহ সংহৃত কৰি মূলত লীন কৰিব।
Verse 3
सहस्रं नारसिंहेन हुत्वा तामुद्धरेद् गुरुः दारवीं दारयेद्वह्नौ शैलजां प्रक्षिपेज्जले
নাৰসিংহ-মন্ত্ৰে সহস্ৰ আহুতি দি গুৰুৱে তাক (প্ৰতিষ্ঠিত বস্তু) উদ্ধাৰ কৰিব। কাঠৰ বস্তু অগ্নিত চিৰিব, আৰু শিলাজ বস্তু জলত নিক্ষেপ কৰিব।
Verse 4
धातुजां रत्नजां वापि अगाधे वा जले ऽम्बुधौ यानमारोप्य जीर्णाङ्गं छाद्य वस्त्रादिना नयेत्
সেয়া ধাতুজ হওক বা ৰত্নজ হওক, বা সমুদ্ৰৰ অগাধ জলত (প্ৰাপ্ত) হওক—জীর্ণ দেহ/অংগক যানত উঠাই, বস্ত্ৰাদিৰে ঢাকি লৈ যাব লাগে।
Verse 5
वादित्रैः प्रक्षिपेत्तोये गुरवे दक्षिणां ददेत् यत्प्रमाणा च यद्द्रव्या तन्मानां स्थापयेद्दिने कूपवापीतडागादेर्जीर्णोद्धारे महाफलं
বাদ্যসহ (বিধিনিৰ্দিষ্ট দ্ৰব্য) জলত নিক্ষেপ কৰিব আৰু গুৰুলৈ দক্ষিণা দিব। যি যি পৰিমাপ আৰু যি যি দ্ৰব্য লাগে, সিহঁতৰ মান সেই দিনেই স্থিৰ কৰিব। কূপ, বাপী, তড়াগ আদি জীর্ণোদ্ধাৰত মহাফল হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes saṃhāra-vidhi with tattva-saṃhāra (ritual withdrawal of constitutive principles) before removal, plus material-specific disposal (wood to fire, stone to water, metal/gem carried away respectfully) and the requirement that measurements and materials be fixed on the same day.
It frames renovation as dharmic stewardship: preserving sanctity through correct rites (saṃhāra and re-installation), honoring the guru through dakṣiṇā, and treating civic waterworks renovation as high merit—integrating disciplined action (karma) with purity of worship and social welfare.