Adhyaya 94
Chapter 94 — शिलाविन्यासविधानम् (The Procedure for Laying the Foundation Stones)
ঈশ্বৰে পূৰ্বোক্ত বাস্তুপূজাৰ ধাৰাবাহিকতাত শিলাবিন্যাস (ভিত্তিপাথৰ স্থাপন) বিধি ধাপে ধাপে বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে বাহিৰত ঈশ আৰু ‘চৰক্য’ আদি দেবগণক পূজা কৰি প্ৰত্যেকক ক্ৰমে তিনিটা আহুতি দিয়া হয়। শুভ লগ্নত ভূতবলি দি ভূত-তত্ত্ব আৰু সীমান্ত শক্তিসমূহৰ সামঞ্জস্য সাধন কৰি, তাৰপিছত মধ্যসূত্ৰত শক্তিক কুম্ভ আৰু অনন্তসহ স্থাপন কৰা হয়। “ন” অক্ষৰ-সম্পৰ্কিত মন্ত্রমূলৰ দ্বাৰা কুম্ভত শিলাক স্থিৰ কৰি, পূৰ্বৰ পৰা দিশাক্ৰমে সবদ্ৰা/সুভদ্ৰা আদি আঠ কুম্ভ সজোৱা হয়। লোকপাল-অংশে ন্যাস, গাঁতত শক্তিস্থাপন, পাঠভেদ অনুসাৰে অনন্তক শেষ/নিকটত নিযুক্তি; নন্দা আদি শক্তি শিলাত প্ৰতিষ্ঠিত হয়। শম্বৰ ৰজ্জুৰে দেৱাল-মধ্যত অধিদেৱতাৰ স্থান নিৰ্ণয়, ধৰ্মাদি তত্ত্ব কোণৰ পৰা কোণলৈ বিভাজন। ধ্যানত ব্ৰহ্মা ঊৰ্ধ্বে আৰু মহেশ্বৰ সৰ্বব্যাপী; ব্যোমপ্ৰাসাদত আধান। বলি আৰু অস্ত্ৰমন্ত্রে বিঘ্ননাশ কৰি কেন্দ্ৰত পূৰ্ণশিলা স্থাপন; শেষত ব্যোমধ্যান, তত্ত্বত্রয় ন্যাস, প্ৰায়শ্চিত্ত আহুতি আৰু যাগবিসৰ্জন।
Shlokas
Verse 2
इत्य् आदिमहपुराणे आग्नेये वास्तुपूजाकथनं नाम त्रिनवतितमो ऽध्यायः अथ चतुर्णवतितमो ऽध्यायः शिलाविन्यासविधानं ईश्वर उवाच ईशादिषु चरक्याद्याः पूर्ववत् पूजयेद्वहिः आहुतित्रितयं दद्यात् प्रतिदेवमनुक्रमात्
এইদৰে আদিমহাপুৰাণৰ আগ্নেয় (অগ্নি) পুৰাণত ‘বাস্তুপূজা-কথন’ নামৰ ত্ৰিনৱতিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া চতুৰ্ণৱতিতম অধ্যায় ‘শিলা-বিন্যাস-বিধান’ আৰম্ভ। ঈশ্বৰে ক’লে—ঈশ আদি দেৱতাসকলৰ বাবে, চৰক্যাদি পৰা আৰম্ভ কৰি, পূৰ্ববৎ বাহিৰত পূজা কৰিব আৰু ক্ৰম অনুসাৰে প্ৰতিটো দেৱতালৈ তিনিটাকৈ আহুতি দিব।
Verse 3
दत्वा भूतबलिं लग्ने शिलान्यासमनुक्रमात् मध्यसूत्रे न्यसेच्छक्तिं कुम्भञ्चानन्तमुत्तमं
শুভ লগ্নত ভূতবলি দান কৰি ক্ৰম অনুসাৰে শিলান্যাস কৰিব। মধ্যসূত্ৰত শক্তি ন্যাস কৰি উত্তম কুম্ভ (কলস) আৰু অনন্তকো স্থাপন কৰিব।
Verse 4
नकारारूढमूलेन कुम्भे ऽस्मिन् धारयेच्छिलां कुम्भानष्टौ सभद्रादीन् दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात्
‘ন’কাৰাৰূঢ় মূলমন্ত্ৰে এই কুম্ভত শিলা স্থিৰ কৰিব। তাৰ পাছত সভদ্ৰা আদি আঠটা কুম্ভ পূৰ্বাদি দিশসমূহত ক্ৰমে স্থাপন কৰিব।
Verse 5
लोकपालाणुभिर्न्यस्य श्वभ्रेषु न्यस्तशक्तिषु ब्रह्माद्या इति ग मध्ये श्वभ्र इति घ कुम्भञ्चानन्तमन्तिकमिति घ , छ च कुम्भञ्चानन्तमन्तिममिति ङ लोकपालात्मभिर्न्यस्येदिति ख , छ च लोकपालाणुभिर्न्यस्येदिति ङ सूत्रेष्विति क कुम्भेष्विति ग शिलास्तेष्वथ नन्दाद्याः क्रमेण विनियोजयेत्
লোকপালসকলৰ সূক্ষ্ম অংশেৰে ন্যাস কৰি প্ৰস্তুত গৰ্তসমূহত শক্তিসকলক স্থাপন কৰিব। কুম্ভৰ ওচৰত (বা শেষত) অনন্তক নিয়োজিত কৰিব—পাঠান্তৰ মতে ন্যাস সূত্ৰত বা কুম্ভত বুলিও কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত সেই শিলাসকলৰ ওপৰত নন্দা আদি ক্ৰমে বিনিয়োগ কৰিব।
Verse 6
शम्बरैर् मूर्तिनाथानां यथा स्युर्भित्तिमध्यतः तासु धर्मादिकानष्टौ कोणात् कोणं विभागशः
শম্বৰ (মাপদৰি) ব্যৱহাৰ কৰি মূর্তিনাথসকলৰ বিন্যাস এনেদৰে কৰিব যাতে সিহঁত ভিত্তি-বিভাগৰ মধ্যভাগত পৰে। সেই বিভাগসমূহত ধৰ্ম আদি আঠ তত্ত্বক কোণৰ পৰা কোণলৈ ক্ৰমবদ্ধভাৱে বিভাগশঃ স্থাপন কৰিব।
Verse 7
सुभद्रादिषु नन्दाद्याश् चतस्रो ऽग्न्यादिकोणगाः अजिताद्याश् च पूर्वादिजयादिष्वथ विन्यसेत्
সুভদ্ৰা আদি দেৱীসকলৰ মাজত নন্দা আদি চাৰিগৰাকীক আগ্নেয় কোণৰ পৰা আৰম্ভ কৰি কোণ-দিশসমূহত স্থাপন কৰিব। তদ্ৰূপ অজিতা আদি দেৱীসকলক পূৰ্বাদি দিশসমূহত, জয়া আদি স্থানত বিন্যস্ত কৰিব।
Verse 8
ब्रह्माणं चोपरि मस्य व्यापकं च महेश्वरं चिन्तयेदेषु चाधानं व्योमप्रसादमध्यगं
নিজৰ ওপৰত ব্ৰহ্মাক ধ্যান কৰিব আৰু সৰ্বব্যাপী মহেশ্বৰক চিন্তা কৰিব; আৰু এই স্থানসমূহত আধান (ন্যাস) সম্পাদন কৰি, ব্যোম-প্ৰাসাদৰ মধ্যভাগত স্থাপন কৰিব।
Verse 9
बलिन्दत्त्वा जपेदस्त्रं विघ्नदोषनिवारणं शिलापञ्चकपक्षे ऽपि मनागुद्दिश्यते यथा
বলি অৰ্পণ কৰি বিঘ্ন-দোষ নিবারণকাৰী অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ জপ কৰিব; ‘শিলা-পঞ্চক-পক্ষ’ সময়তো ই যথোচিত বিধিত, সামান্য নিৰ্দেশসহ, বিধেয় বুলি কোৱা হয়।
Verse 10
मध्ये पूर्णशिलान्यासः सुभद्रकलशे ऽर्धतः पद्मादिषु च नन्दाद्याः कोणेष्वग्न्यादिषु क्रमात्
মধ্যভাগত পূৰ্ণ-শিলা-ন্যাস কৰিব; তাৰ অর্ধাংশ সুভদ্ৰা-কলশত স্থাপন কৰিব। পদ্ম-আদি যন্ত্ৰত নন্দা আদি শক্তিদেৱীসকলক অগ্নি-কোণ আদি কোণসমূহত ক্ৰমে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।
Verse 11
मध्यभावे चतस्रो ऽपि मातृवद्भावसम्मताः ॐ पूर्णे त्वं महाविश्वे सर्वसन्दोहलक्षणे
মধ্যভাব-ন্যাসত সেই চাৰিও শক্তিক মাতৃসদৃশ ভাবসম্পন্ন বুলি মান্য কৰিব। ॐ—হে পূৰ্ণে! তুমি মহাবিশ্ব, সৰ্বসন্দোহ (সমস্ত সমষ্টি) লক্ষণযুক্ত।
Verse 12
सर्वसम्पूर्णमेवात्र कुरुष्वाङ्गिरसः सुते ॐ नन्दे त्वं नन्दिनी पुंसां त्वामत्र स्थापयाम्यहं
হে আঙ্গিৰস-পুত্ৰ! ইয়াত সকলো সম্পূৰ্ণৰূপে সম্পন্ন কৰ। ॐ—হে নন্দে! তুমি পুৰুষসকলক আনন্দ দানকাৰিণী; মই তোমাক ইয়াত প্ৰতিষ্ঠা কৰিছোঁ।
Verse 13
प्रासादे तिष्ठ सन्तृप्ता यावच्चन्द्रार्कतारकं आयुः कामं श्रियन्नन्दे देहि वासिष्ठ देहिनां
হে নন্দা, চন্দ্ৰ‑সূৰ্য‑তাৰাৰ স্থিতি যিমানদিন, সিমানদিন এই প্ৰাসাদত সন্তুষ্ট হৈ থাক। হে বাসিষ্ঠী, দেহধাৰীসকলক দীঘল আয়ু, কামসিদ্ধি আৰু শ্ৰী‑সমৃদ্ধি দান কৰা।
Verse 14
उ चेति ग ब्रह्माणं चोपविन्यस्येति ख , घ , ङ , छ , च विघ्नदोषनिवारकमिति ग पूर्वशिलान्यास इति घ मध्याभावे इति ख , ग च महाभागे इति ग देहि मामिति ख , छ च देहि न इति घ अस्मिन् रक्षा सदा कार्या प्रासादे यत्नतस्त्वया ॐ भद्रे त्वं सर्वदा भद्रं लोकानां कुरु काश्यपि
এই প্ৰাসাদত তুমি যত্নসহকাৰে সদায় ৰক্ষা‑কৰ্ম কৰিব লাগিব। ॐ ভদ্রে, তুমি সদা মঙ্গলময়ী; হে কাশ্যপী, লোকসমূহক মঙ্গলময় কৰা। (পূৰ্বৱৰ্তী শব্দগুচ্ছসমূহ পাণ্ডুলিপি‑পাঠান্তৰ/ন্যাস‑বিধি আৰু বিঘ্ন‑দোষ নিবারণৰ টীকা।)
Verse 15
आयुर्दा कामदा देवि श्रीप्रदा च सदा भव ॐ जये ऽत्र सर्वदा देवि श्रीदाअयुर्दा च सदा भव
হে দেবী, তুমি সদা আয়ু‑দাত্রী, কামনা‑পূৰিণী আৰু শ্ৰী‑দাত্রী হোৱা। ॐ—ইয়াত জয় হওক; হে দেবী, তুমি ইয়াত সদায় শ্ৰীদায়িনী আৰু আয়ুদায়িনী হৈ থাকক।
Verse 16
ॐ जये ऽत्र सर्वदा देवि तिष्ठ त्वं स्थापिता मय नित्यञ्जयाय भूत्यै च स्वामिनी भव भार्गवि
ॐ। হে জয়া দেবী, ইয়াত সদায় থাকক; তোমাক মই প্রতিষ্ঠা কৰিছোঁ। নিত্য জয় আৰু সমৃদ্ধিৰ বাবে, হে ভার্গবী, আমাৰ স্বামিনী হওক।
Verse 17
ॐ रिक्ते ऽतिरिक्तदोषघ्ने सिद्धिमुक्तिप्रदे शुभं सर्वदा सर्वदेशस्थे तिष्ठास्मिन् विश्वरूपिणि
ॐ। হে ৰিক্তে, হীনতা‑অতিৰিক্ততাৰ দোষ নাশিনী, সিদ্ধি আৰু মুক্তিদাত্রী, শুভময়ী—যি সদায় সকলো দেশত অৱস্থিত—হে বিশ্বৰূপিণী, ইয়াত থাকক।
Verse 18
गगनायतनन्ध्यात्वा तत्र तत्त्वत्रयं न्यसेत् प्रायश्चित्तन्ततो हुत्वा विधिना विसृजेन्मखं
আকাশক সূক্ষ্ম আশ্ৰয় বুলি ধ্যান কৰি তাত তত্ত্বত্রয়ৰ ন্যাস স্থাপন কৰিব। তাৰ পাছত বিধিমতে প্ৰায়শ্চিত্ত আহুতি দান কৰি যজ্ঞ (মখ) যথাবিধি সমাপ্ত কৰি বিসৰ্জন কৰিব।
Frequently Asked Questions
Directional and geometric precision: the madhya-sūtra (central cord-line), eight directionally placed kumbhas, Lokapāla-nyāsa in pits, and measured placement of presiding deities at wall-centers using śambara-cords.
It sacralizes construction as sādhana: bhūta-bali, nyāsa, visualization of Brahmā and all-pervading Maheśvara, and obstacle-removing mantras convert architectural acts into dharmic alignment, supporting both worldly stability (bhukti) and inner purification oriented to mukti.
Śakti at the madhya-sūtra, Ananta associated with the kumbha, Lokapālas via nyāsa, and Śakti-deities such as Nandā, Bhadrā, Jayā, and Rikta through installation formulas; Dharma and allied principles are distributed within the measured divisions.
It is recited after offering bali to remove vighna (obstacles) and doṣa (ritual/structural faults), ensuring the foundation rite is protected and ritually faultless.