Adhyaya 76
Chapter 76 — चण्डपूजाकथनम् (Narration of the Worship of Caṇḍa/Caṇḍeśa)
এই অধ্যায়ত ঈশান-কল্প অনুসৰি শৈৱ-আগমিক পৰিসৰত চণ্ড/চণ্ডেশৰ পূজা-বিধি বৰ্ণিত। সাধকে শিৱক সমীপ কৰি পূজা আৰু হোম সম্পন্ন কৰি কৰ্মফল গ্ৰহণৰ প্ৰাৰ্থনা জনায়। উদ্ভৱ-মুদ্ৰাৰে অৰ্ঘ্যদান, হৃদ্-বীজক মূল-মন্ত্ৰৰ আগতে স্থাপন কৰা মন্ত্ৰক্ৰম, স্তৱ-প্ৰণাম, আৰু পিঠি ঘূৰাই ক্ষমাযাচনাসহ বিশেষ অৰ্ঘ্য—বিনয় আৰু দোষস্বীকাৰৰ চিহ্ন—উল্লেখ আছে। তাৰ পিছত নাৰাচ-মুদ্ৰাসহ ফট্-অন্ত অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে অন্তঃশক্তি প্ৰত্যাহাৰ, আৰু মূৰ্তি-মন্ত্ৰে লিঙ্গৰ শক্তিসংস্কাৰ কৰা হয়। চণ্ডৰ আৱাহন, হৃদয়-শিৰঃ-শিখা-কৱচ-অস্ত্ৰ অঙ্গ/ন্যাস মন্ত্ৰ, আৰু ধ্যানত তেওঁৰ ৰূপ—ৰুদ্ৰ-অগ্নি-সম্ভৱ, কৃষ্ণবৰ্ণ, ত্ৰিশূল-টঙ্কধাৰী, জপমালা আৰু কমণ্ডলুসহ—বৰ্ণনা কৰা হৈছে। মুখ্য মন্ত্ৰপাঠৰ পাণ্ডুলিপি-ভেদ, জপৰ অনুপাত (অঙ্গসমূহৰ দশমাংশ), কিছুমান দ্ৰব্যদানৰ নিষেধ, আৰু শিৱাজ্ঞাৰে নিৰ্মাল্য আৰু ভুক্তশেষ নিবেদনলৈ দিশা দিয়া হৈছে। শেষত সংহাৰ-মুদ্ৰা আৰু সংহাৰ-মন্ত্ৰে বিসৰ্জন, গোবৰজলে নিক্ষেপস্থান শুদ্ধি, অৱশেষ নিক্ষেপ, আচমন আৰু বাকী ক্ৰিয়াৰ ধাৰাবাহিকতা কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
हः गणेभ्य उ इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हां ऋपिभ्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वायव्यामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नैरृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ षट्सप्ततितमो ऽध्यायः चण्दपूजाकथनं ईश्वर उवाच ततः शिवान्तिकङ्गत्वा पूजाहोमादिकं मम गृहाण भगवन् पुण्यफलमित्यभिधाय च
“হঃ—গণেভ্যঃ” বুলি এটা চিহ্নিত পাঠ; “হাঁ—ঋষিভ্যঃ” বুলি আন এটা। “বায়ব্যাম্ (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশাত” বুলি এটা পাঠ; “নৈঋতে (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশাত” বুলি আন এটা। এতিয়া ছিয়াত্তৰতম অধ্যায়—চণ্ডপূজাৰ কথন। ঈশ্বৰ ক’লে: “তাৰ পাছত শিৱৰ ওচৰলৈ গৈ, পূজা, হোম আদি কৰি কোৱা—‘হে ভগৱান, মোৰ পূজা-হোমাদি গ্ৰহণ কৰক; ই পুণ্যফল,’”—এমনি কৈ…
Verse 2
अर्घ्योदकेन देवाय मुद्रयोद्भवसञ्ज्ञया हृद्वीजपूर्वमूलेन स्थिरचित्तो निवेदयेत्
অৰ্ঘ্য-জলেৰে দেৱতাক অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰিব, “উদ্ভৱ” নামে পৰিচিত মুদ্ৰা প্ৰয়োগ কৰি; আৰু হৃদ্-বীজ-পূৰ্বক মূলমন্ত্র উচ্চাৰণ কৰি মন স্থিৰ ৰাখিব।
Verse 3
ततः पूर्ववदभ्यर्च्य स्तुत्वा स्तोत्रैः प्रणम्य च अर्घ्यं पराङ्मुखं दत्वा क्षमस्वेत्यभिधाय च
তাৰ পাছত পূৰ্ববৎ পূজা কৰি, স্তোত্ৰেৰে স্তৱ কৰি, প্ৰণাম কৰি; মুখ ঘূৰাই অৰ্ঘ্য দি “ক্ষমস্ব” (ক্ষমা কৰক) বুলি ক’ব।
Verse 4
नाराचमुद्रयास्त्रेण फडन्तेनात्मसञ्चयं संहृत्य दिव्यया लिङ्गं मूर्तिमन्त्रेण योजयेत्
নাৰাচ-মুদ্ৰাযুক্ত ‘ফট্’ অন্ত অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে অন্তৰত সঞ্চিত প্ৰাণশক্তি সংহৃত কৰি, দিব্য মূৰ্তি-মন্ত্ৰে লিঙ্গক যোজন/সংস্কাৰ কৰিব লাগে।
Verse 5
स्थण्डिले त्वर्चिते देवे मन्त्रसङ्घातमात्मनि नियोज्य विधिनोक्तेन विदध्याच्चण्डपूजनं
প্ৰস্তুত স্থণ্ডিলত দেৱতাৰ পূজা সম্পন্ন হ’লে, মন্ত্ৰসমষ্টিক নিজৰ ভিতৰত নিয়োজিত/ন্যাস কৰি, বিধি অনুসাৰে চণ্ডা (উগ্ৰ দেৱীৰূপ) পূজা কৰিব লাগে।
Verse 6
ॐ चण्डेशानाय नमो मध्यतश् चण्डमूर्तये ॐ धूलिचण्डेश्वराय हूं फट् स्वाहा तमाह्णयेत्
“ওঁ চণ্ডেশানায় নমঃ; মধ্যত চণ্ডমূর্তয়ে। ওঁ ধূলি-চণ্ডেশ্বৰায় হুঁ ফট্ স্বাহা।” এইদৰে তেওঁক আহ্বান কৰিব লাগে।
Verse 7
चण्डहृदयाय हूं फट् ॐ चण्डशिरसे तथा ॐ चण्डशिखायै हूं फट् चण्डायुः कवचाय च
“চণ্ডৰ হৃদয়লৈ—হুঁ ফট্; তদ্ৰূপ চণ্ডৰ শিৰলৈ—ওঁ; চণ্ডৰ শিখালৈ—ওঁ হুঁ ফট্; আৰু চণ্ডৰ আয়ুঃ-কৱচ মন্ত্ৰও।”
Verse 8
चण्डस्त्राय तथा हूं फट् चण्डं रुद्राग्निजं स्मरेत् शूलटङ्कधरं कृष्णं साक्षसूत्रकण्डलुं
“চণ্ডাস্ত্ৰায়—হুঁ ফট্” এই মন্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰি, ৰুদ্ৰ-অগ্নিজ চণ্ডক ধ্যান কৰিব লাগে—কৃষ্ণবৰ্ণ, শূল আৰু টঙ্ক ধাৰণকাৰী, আৰু অক্ষসূত্ৰ ও কমণ্ডলু ধাৰণকাৰী।
Verse 9
टङ्काकरे ऽर्धचन्द्रे वा चतुर्वक्त्रं प्रपूजयेत् लिचण्डेश्वराय इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः क्रूं फडिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हूं चण्डशिरसे स्वाहेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हूं फट् चण्दत इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः टङ्कारेणार्धचन्द्रे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यथाशक्ति जपं कुर्यादङ्गानान्तु दशांशतः
টংক (ছেনি/কুঠাৰ) আকৃতিত বা অৰ্ধচন্দ্ৰ ৰূপত চতুৰ্মুখ দেৱতাক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব লাগে। কিছুমান পাঠভেদত মন্ত্ৰভেদ আছে—“লি চণ্ডেশ্বৰায়”, “ক্ৰূঁ ফড়্”, “হূঁ চণ্ডশিৰসে স্বাহা”, “হূঁ ফট্ চণ্ডায়” আদি। তাৰ পাছত যথাশক্তি জপ কৰিব; আৰু অঙ্গ-মন্ত্ৰৰ সংখ্যা মূল জপৰ দশমাংশ হ’ব।
Verse 10
गोभूहिरण्यवस्त्रादिमणिहेमादिभूषणं विहाय शेसनिर्माल्यं चण्डेशाय निवेदयेत्
গৰু, ভূমি, সোণ, বস্ত্ৰ, মণি আৰু সোণৰ অলংকাৰ আদি দান তেওঁলৈ নেদি, অৱশিষ্ট নিৰ্মাল্য (পূজাৰ পবিত্ৰ অৱশেষ) চণ্ডেশলৈ নিবেদন কৰিব লাগে।
Verse 11
लेह्यचोष्याद्यनुवरं ताम्बूलं स्रग्विलेपनं निर्माल्यं भोजनं तुभ्यं प्रदत्तन्तु शिवाज्ञया
লেহ্য-চোষ্য আদি ভক্ষ্য, অনুবৰ, তাম্বূল, মালা আৰু লেপন, নিৰ্মাল্য আৰু ভোজন—এই সকলো শিৱৰ আজ্ঞাৰে তোমালৈ প্ৰদত্ত।
Verse 12
सर्वमेतत् क्रियाकाण्डं मया चण्ड तवाज्ञया न्यूनाधिकं कृतं मोहात् परिपूर्णं सदास्तु मे
হে চণ্ড! তোমাৰ আজ্ঞাৰে মই এই সমগ্ৰ ক্ৰিয়াকাণ্ড সম্পন্ন কৰিছোঁ। মোহবশত যদি কিবা কম-বেছি হৈ থাকে, তেন্তে সেয়া মোৰ বাবে সদায় পৰিপূৰ্ণ হওক।
Verse 13
इति विज्ञाप्य देवेशं दत्वार्घ्यं तस्य संस्मरन् संहारमूर्तिमन्त्रेण शनैः संहारमुद्रया
এইদৰে দেৱেশক বিজ্ঞাপন কৰি, তেওঁলৈ অৰ্ঘ্য দান কৰি আৰু তেওঁক স্মৰণ কৰি, সংহাৰ-মূৰ্তিৰ মন্ত্ৰে আৰু সংহাৰ-মুদ্ৰাসহ ধীৰে ধীৰে সংহাৰ-বিধি সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 14
पूरकान्वितमूलेन मन्त्रानात्मनि योजयेत् निर्माल्यापनयस्थानं लिम्पेद्गोमयवारिणा प्रोक्ष्यार्घ्यादि विसृज्याथ आचान्तो ऽन्यत्समाचरेत्
পূৰকসহ মূল-মন্ত্ৰেৰে সাধকে মন্ত্ৰসমূহক নিজৰ অন্তৰত যোজনা কৰিব। য’ত নিৰ্মাল্য অপসাৰণ কৰা হয় সেই স্থান গোময়-মিশ্ৰিত জলেৰে লেপন কৰিব; তাৰ পাছত প্ৰোক্ষণ কৰি অৰ্ঘ্যাদি অৱশিষ্ট বস্তু বিসৰ্জন দিব। আচমন কৰি বাকী বিধি সম্পন্ন কৰিব।
Frequently Asked Questions
Precise mantra–mudrā coordination (udbhava for arghya; Nārāca with astra-mantra ending in phaṭ; saṃhāra-mudrā for dissolution), proportional japa rules (aṅga-mantras at one-tenth), and explicit nirmālya handling/purification protocols—along with recorded pāṭhabheda (manuscript variants) for mantra readings.
By framing ritual exactness, humility (explicit kṣamā/forgiveness), internalization of mantras (antar-nyāsa), and controlled dissolution (saṃhāra) as disciplines that purify agency and align the practitioner’s body–speech–mind with Śaiva order, supporting both ritual efficacy and inner steadiness.