Raja-dharma
Governance & Royal Duty
The duties of kings and rulers -- statecraft, justice, taxation, diplomacy, and the dharmic foundation of governance.
Adhyayas in Raja-dharma
Adhyaya 218
Rājābhiṣeka-kathana (Account of the Royal Consecration)
পুষ্কৰে ৰামক সোধা প্ৰশ্নৰ প্ৰেৰণা লৈ অগ্নি ৰাজধৰ্মৰ আলোচনা পুনৰ আৰম্ভ কৰি বসিষ্ঠক ৰাজাভিষেকৰ ধাপেধাপে বিধান জনায়। প্ৰথমে ৰাজত্বৰ লক্ষণ—শত্ৰু-দমন, প্ৰজা-ৰক্ষা আৰু দণ্ডৰ মিত ব্যৱহাৰ—নিৰূপিত; তাৰ পিছত এক বছৰলৈ পুৰোহিত নিযুক্তি, যোগ্য মন্ত্ৰী নিৰ্বাচন, উত্তৰাধিকাৰৰ সময়-নিয়ম আৰু ৰজাৰ মৃত্যু হ’লে শীঘ্ৰ অভিষেকৰ বিধি কোৱা হৈছে। অভিষেকৰ আগতে ঐন্দ্ৰী-শান্তি, উপবাস আৰু বৈষ্ণৱ, ঐন্দ্ৰ, সাবিত্ৰী, বৈশ্বদেৱ, সৌম্য, স্বস্ত্যয়ন মন্ত্রশ্ৰেণীৰে কল্যাণ, দীঘলীয়া আয়ু আৰু নিৰ্ভয়তাৰ বাবে হোম নিৰ্দিষ্ট। অপৰাজিতা কলহ, সোণৰ পাত্ৰ, শতচ্ছিদ্ৰ সিঞ্চনপাত্ৰ, অগ্নিৰ শুভ লক্ষণ-অপশকুন আৰু উইঢিবি, মন্দিৰ, নদীতীৰ, ৰাজআঙণ আদি প্ৰতীকধৰ্মী স্থানৰ মাটিৰে মৃদ্-শোধনৰ বিশেষ বিধান বিস্তাৰে আছে। শেষত চাৰিবৰ্ণৰ মন্ত্ৰীসকলে ভিন্ন পাত্ৰে সিঞ্চন কৰি অভিষেক, ব্ৰাহ্মণ পাঠ, সভা-ৰক্ষা, ব্ৰাহ্মণ-দান, দৰ্পণ-দৰ্শন, শিৰোবন্ধ/মুকুটবন্ধন, পশুচৰ্মত আসন, প্ৰদক্ষিণা, অশ্ব-গজ যাত্ৰা, নগৰপ্ৰৱেশ, দান আৰু বিসৰ্জন—ইয়াৰ দ্বাৰা অভিষেকক ৰাজনৈতিক নিযুক্তি আৰু ধৰ্মযজ্ঞ দুয়ো ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে।
Adhyaya 219
Abhiṣeka-mantrāḥ (Consecration Mantras)
এই অধ্যায়টো ৰাজাভিষেকৰ মন্ত্রবিধিৰ এক পৱিত্ৰ পথপ্ৰদৰ্শক। পুষ্কৰে কুশাৰে পবিত্ৰ কৰা কলশজল প্ৰোক্ষণ কৰি জপ কৰিবলগীয়া পাপহৰ মন্ত্র দিছে আৰু কয় যে এই বিধিয়ে সৰ্বসিদ্ধি আৰু সমগ্ৰ সফলতা আনে। তাৰ পিছত ই ৰক্ষা আৰু জয়-প্ৰয়োগৰ বিশ্বকোষীয় তালিকালৈ বিস্তাৰিত হয়—ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-মহেশ্বৰ, বাসুদেৱ-ব্যূহ, দিক্পাল, ঋষি-প্ৰজাপতি, পিতৃবৰ্গ, পৱিত্ৰ অগ্নি, দেবপত্নী আৰু ৰক্ষাশক্তি; লগতে কালৰ বিন্যাস—কল্প, মন্বন্তৰ, যুগ, ঋতু, মাস, তিথি, মুহূর্ত। তাৰপিছত মনু, গ্ৰহ, মৰুত, গন্ধৰ্ব-অপ্সৰা, দানৱ-ৰাক্ষস, যক্ষ-পিশাচ, নাগ, দিব্য বাহন-আয়ুধ, আদৰ্শ ঋষি আৰু ৰজা, বাস্তুদেৱতা, লোক-দ্বীপ-বৰ্ষ-পৰ্বত, তীৰ্থ আৰু পৱিত্ৰ নদী—শেষত অভিষেক-ৰক্ষা মন্ত্রে সমাপ্তি। সমগ্ৰ বিশ্ব-শৃঙ্খলাৰ আহ্বানেৰে ৰাজত্বক ধৰ্মাধিষ্ঠিত আৰু স্থিৰ কৰা হয়।
Adhyaya 220
Sahāya-sampattiḥ (Securing Support/Allies): Royal Appointments, Court Offices, Spies, and Personnel Ethics
অভিষেক-মন্ত্ৰৰ পাছত এই অধ্যায়ত ‘সহায়-সম্পত্তি’ৰ কথা কোৱা হৈছে—অভিষিক্ত ৰজাই দক্ষ মানৱ-ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে বিজয় কেনেকৈ সুদৃঢ় কৰে। ইয়াত সেনাপতি, প্ৰতীহাৰ, দূত, ষাড্গুণ্য-বিদ্ সন্ধি-বিগ্ৰহিক, ৰক্ষক আৰু সাৰথি, ৰসদ-প্ৰধান, সভাসদ, লেখক, দ্বাৰাধিকারী, কোষাধ্যক্ষ, বৈদ্য, গজ-অশ্বাধ্যক্ষ, দুৰ্গপাল আৰু বাস্তুজ্ঞ স্থপতি আদি পদত নিযুক্তিৰ ৰূপৰেখা দিয়া হৈছে। অন্তঃপুৰত বয়স-অনুযায়ী কৰ্মী নিয়োগ, অস্ত্ৰাগাৰত সতৰ্কতা, পৰীক্ষিত চৰিত্ৰ আৰু উত্তম/মধ্যম/অধম সক্ষমতা অনুসাৰে কাম-বিভাগ, আৰু প্ৰমাণিত দক্ষতাৰ সৈতে দায়িত্ব মিলাই দিয়া—এই নীতি বৰ্ণিত। প্ৰয়োজনে দুষ্টৰ সঙ্গো গ্ৰহণযোগ্য, কিন্তু বিশ্বাস নহয়; গুপ্তচৰ ৰজাৰ চকু—এই মতও আছে। শেষত বহু উৎসৰ পৰামৰ্শ, আনুগত্য-বিদ্বেষৰ মনস্তাত্ত্বিক বুজ, আৰু প্ৰজাপ্ৰীতি জগোৱা শাসনে সমৃদ্ধি আনি সত্য সার্বভৌমত্ব লাভৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 222
Adhyaya 222 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ): Duties of Kings (Administrative Order, Protection, and Revenue Ethics)
এই অধ্যায়ত প্ৰশাসনৰ স্তৰভিত্তিক গাঁথনি কোৱা হৈছে—গাঁওমুখীয়া, দহ গাঁৱৰ তত্ত্বাৱধায়ক, এশ গাঁৱৰ অধিকাৰী আৰু জনপদ/জিলা শাসক। বেতন কৰ্মফল অনুসাৰে হ’ব আৰু আচৰণৰ নিৰন্তৰ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষণ পৰিদৰ্শনেৰে কৰিব লাগিব। শাসনৰ মূল ‘ৰক্ষা’—ৰক্ষিত ৰাজ্যৰ পৰাই ৰজাৰ সমৃদ্ধি; ৰক্ষা নকৰিলে ৰাজধৰ্মো ভণ্ডামি হয়। অৰ্থক ধৰ্ম আৰু কামৰ কাৰ্যকৰী আধাৰ ধৰা হৈছে, কিন্তু শাস্ত্ৰোক্ত কৰব্যৱস্থা আৰু দুষ্টনিগ্ৰহেৰে হে অৰ্জনীয়। মিছা সাক্ষ্য আদিত দণ্ড, মালিকবিহীন সম্পত্তি তিন বছৰ জমা ৰখা, মালিকানা প্ৰমাণৰ মানদণ্ড, আৰু নাবালক, কন্যা, বিধবা, দুৰ্বল নাৰীৰ অভিভাৱকত্ব—আত্মীয়ৰ অবৈধ দখল ৰোধ—বৰ্ণিত। সাধাৰণ চুৰিত ৰজাই ক্ষতিপূৰণ দিব; চুৰি-নিবাৰক কৰ্মচাৰীৰ অবহেলা থাকিলে তেওঁলোকৰ পৰা আদায় কৰিব পাৰি; ঘৰৰ ভিতৰৰ চুৰিত দায় সীমিত। ৰাজস্বনীতিত শুল্ক এনেকুৱা যে বণিকে ন্যায়সঙ্গত লাভ পায়; ঘাট/ফেৰীত নাৰী আৰু সন্ন্যাসীৰ ৰেহাই; শস্য, বনউৎপাদ, পশুধন, সোণ আৰু সামগ্ৰীত নিৰ্দিষ্ট অংশ। কল্যাণবিধান: ভোকাতুৰ শ্ৰোত্ৰিয়ৰ ওপৰত কৰ নলগাই, জীৱিকাৰ সহায় দিয়া—তেওঁলোকৰ মঙ্গল ৰাজ্যৰ স্বাস্থ্যৰ সৈতে জড়িত।
Adhyaya 223
Adhyaya 223 — Rājadharmāḥ (Royal Duties: Inner Palace Governance, Trivarga Protection, Courtly Conduct, and Aromatic/Hygienic Sciences)
এই অধ্যায়ত ৰাজধৰ্মক ‘অন্তঃপুৰ-চিন্তা’লৈ বিস্তাৰ কৰি অন্তঃপুৰৰ শাসন-ব্যৱস্থা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম—এই ত্ৰয়ী পুৰুষাৰ্থ পৰস্পৰ-ৰক্ষা আৰু যথোচিত সেৱা-ব্যৱস্থাৰে সুৰক্ষিত থাকে বুলি কোৱা হৈছে। ত্ৰিবৰ্গক বৃক্ষ-উপমাৰে দেখুওৱা হৈছে—ধৰ্ম মূল, অৰ্থ শাখা, আৰু কৰ্মফল ফল; এই বৃক্ষ ৰক্ষা কৰিলে ন্যায্য ফলভাগ লাভ হয়। তাৰ পাছত আহাৰ, নিদ্ৰা আৰু মৈথুনত সংযম, লগতে অন্তঃপুৰ-সম্পৰ্কত স্নেহ/বৈৰাগ্য, লাজ বা ভ্ৰষ্টতাৰ লক্ষণ চিনাক্ত কৰি কলহ আৰু ষড়যন্ত্ৰ ৰোধৰ নীতি দিয়া হৈছে। উত্তৰাংশত অষ্টবিধ ‘অন্তঃপুৰ-বিজ্ঞান’—শৌচ, আচমন, বিৰেচন, মৰ্দন/ভাবনা, পাক, উত্তেজন, ধূপন আৰু সুগন্ধিকৰণ—উপস্থাপিত। ধূপদ্ৰব্য, স্নান-সুগন্ধি, সুগন্ধিত তেল, মুখবাস, গুটি/বটি প্ৰস্তুতি আৰু স্বাস্থ্যবিধিৰ তালিকা আছে। শেষত ৰজাক বিশ্বাস আৰু ৰাত্ৰিচৰ্যাত সাৱধানতা তথা সুৰক্ষাক ধৰ্মসম্মত ৰাজশাসনৰ অংগ বুলি জোৰ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 224
Rāja-dharma (राजधर्माः) — Protection of the Heir, Discipline, Counsel, and the Seven Limbs of the State
এই অধ্যায়ত ৰাজধৰ্ম আৰু নীতিশাস্ত্ৰৰ ধাৰাত পুষ্কৰে কয়—ৰাজ্যৰক্ষা কৰিবলৈ প্ৰথমে যুবৰাজক ৰক্ষা কৰিব লাগে। ৰাজপুত্ৰক ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম আৰু ধনুৰ্বেদত শিক্ষিত কৰি, বিনীত আৰু সংযমী লোকৰ সান্নিধ্যত ৰাখি দুষিত সঙ্গৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিবলৈ কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত ব্যক্তিগত শৃঙ্খলাৰ পৰা প্ৰাতিষ্ঠানিক শৃঙ্খলা—বিনীত লোকক পদত নিযুক্তি, শিকার, মদ্যপান, পাশা/জুৱা আদি ব্যসন ত্যাগ, কঠোৰ বাক্য, অপবাদ, নিন্দা আৰু ধনদূষণ/দুৰ্নীতি পৰিহাৰ। অযোগ্য দেশ-কাল-পাত্ৰত দান দোষজনক বুলি সতৰ্ক কৰি, জয়ৰ ক্ৰম—প্ৰথমে সেৱকক শাসন, তাৰ পাছত নগৰ-জনপদ বশ, আৰু তাৰ পিছত পৰিখা আদি বাহ্য ৰক্ষা ব্যৱস্থা। মিত্ৰৰ ত্ৰিবিধ ভেদ আৰু সপ্তাঙ্গ ৰাজ্যতত্ত্বত ৰজাক মূল বুলি সৰ্বাধিক ৰক্ষাৰ কথা, আৰু দণ্ড দেশ-কাল অনুসাৰে। মন্ত্ৰনীতিত অঙ্গভঙ্গীৰে স্বভাৱ চিনা, পৰামৰ্শ গোপন ৰখা, বাছনি কৰা মন্ত্ৰীৰ সৈতে পৃথক পৃথক আলোচনা আৰু গোপন ফাঁস ৰোধৰ নিৰ্দেশ আছে। ৰজাৰ শিক্ষা—আন্বীক্ষিকী, অৰ্থবিদ্যা, বাৰ্তা; ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহই আধাৰ। শেষত দুৰ্বলৰ পালন, সাৱধান বিশ্বাস, পশু-উপমাৰে ৰাজাচৰণ আৰু প্ৰজাপ্ৰীতিৰ পৰা ৰাজসমৃদ্ধি জন্মে বুলি সিদ্ধান্ত।
Adhyaya 225
Chapter 225 — राजधर्माः (The Duties of Kings): Daiva and Pौरुष (Effort), Upāyas of Statecraft, and Daṇḍa (Punitive Authority)
এই অধ্যায়ত ‘দৈৱ’ক পূৰ্বকৰ্মৰ অৱশিষ্ট ফল বুলি পুনৰ্ব্যাখ্যা কৰি, ৰাজকাৰ্যত পৌৰুষ (মানৱ প্ৰচেষ্টা)ক সাফল্যৰ নিৰ্ণায়ক উপায় বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। তথাপি বাস্তৱসম্মত সমন্বয় হিচাপে কোৱা হৈছে—অনুকূল পৰিস্থিতিৰ সহায়ত প্ৰচেষ্টা সময়মতে ফল দিয়ে, যেনেকৈ বৰষুণৰ সহায়ত খেতি সফল হয়। নীতিশাস্ত্ৰত ৰজাৰ উপায়—সাম, দান, ভেদ, দণ্ড—আৰু লগতে মায়া (কৌশলী ছল), উপেক্ষা (হিচাপি উদাসীনতা), ইন্দ্ৰজাল (মোহ/কূটকৌশল) মিলাই সাত প্ৰয়োগ বৰ্ণিত। পৰস্পৰ বৈৰী দলসমূহৰ মাজত ভেদ ঘটোৱা, আৰু শত্রুক সন্মুখীন হোৱাৰ আগতে মিত্ৰ, মন্ত্ৰী, ৰাজবংশীয়, কোষাগাৰ আদি অন্তঃবাহ্য সম্পদ সুসংগঠিত কৰাৰ উপদেশ দিয়া হৈছে। দানক প্ৰভাৱ বিস্তাৰৰ শ্ৰেষ্ঠ সাধন বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে; দণ্ডক লোকধৰ্ম আৰু সামাজিক শৃঙ্খলাৰ স্তম্ভ বুলি কৈ, ন্যায়সঙ্গত আৰু সূক্ষ্ম প্ৰয়োগ আবশ্যক বুলি জনোৱা হৈছে। শেষত ৰজাক সূৰ্য-চন্দ্ৰৰ মহিমা আৰু সুলভতা, বায়ুৰ দৰে গুপ্তচৰ-বুদ্ধি, আৰু যমৰ দৰে দোষনিগ্ৰহৰ সৈতে তুলনা কৰি, ৰাজ্যনীতিৰ ধাৰ্মিক বিশ্বব্যৱস্থাৰ সৈতে সংযোগ দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 226
Chapter 226 — राजधर्माः (Rājadharma: Royal Duties and Daṇḍanīti)
এই অধ্যায়ত ৰাজধৰ্মৰ অন্তৰ্গত দণ্ডনীতি এক শাস্ত্ৰীয় নিয়মাৱলীৰূপে বৰ্ণিত। প্ৰথমে কৃষ্ণল, ত্ৰিযৱ, সুবৰ্ণ, নিষ্ক, ধৰণ, কাৰ্ষাপণ/পণ আদি ওজন‑মুদ্ৰাৰ মান নিৰ্ধাৰণ কৰি সেই মান অনুসাৰে জৰিমানা আৰু দণ্ড স্থিৰ কৰা হৈছে; বিশেষকৈ সাহসৰ তিনিটা স্তৰ—প্ৰথম, মধ্যম, উত্তম—ৰ ক্ৰমবদ্ধ দণ্ড। তাৰ পিছত মিছা চুৰিৰ অভিযোগ, ৰাজৰক্ষক/বিচাৰকৰ সন্মুখত অসত্য বক্তব্য, কূটসাক্ষ্য, আৰু নিক্ষেপ (জমা) আত্মসাৎ বা নষ্ট কৰাৰ শাস্তি উল্লেখ আছে। বাণিজ্য‑শ্ৰম বিবাদত অন্যৰ সম্পত্তি বিক্ৰী, মূল্য লৈ বস্তু নেদিয়া, কাম নকৰাকৈ মজুৰি লোৱা, আৰু দহ দিনৰ ভিতৰত বিক্ৰী বাতিল কৰাৰ নিয়ম দিয়া হৈছে। বিবাহ‑প্ৰতারণা, আগতে দিয়া কন্যাৰ পুনৰ্বিবাহ, আৰু অভিভাৱক/পহৰাদাৰৰ অৱহেলাও বৰ্ণিত। গাঁও‑সীমা মাপ, প্ৰাচীৰ আদি নগৰসুৰক্ষা, সীমালংঘন, চুৰিৰ স্তৰভেদ আৰু মহাচুৰি‑অপহৰণত প্ৰাণদণ্ডলৈকে বিধান আছে। অপমান‑দুৰাচাৰত বৰ্ণানুসাৰে দণ্ড, গম্ভীৰত অঙ্গচ্ছেদ; ব্ৰাহ্মণৰ ক্ষেত্ৰত দেহদণ্ডৰ সলনি নিৰ্বাসন প্ৰধান। ভ্ৰষ্ট পহৰাদাৰ‑মন্ত্ৰী‑বিচাৰকৰ সম্পত্তি জব্দ আৰু নিৰ্বাসন। শেষত অগ্নিসংযোগ, বিষপ্ৰয়োগ, পৰস্ত্ৰীগমন, আক্রমণ, বজাৰ‑প্ৰতারণা (ভেজাল/নকল মুদ্ৰা), অশৌচ, অনুচিত সমন আৰু হেফাজতৰ পৰা পলায়ন—ইয়াৰ বিৰুদ্ধে ধৰ্মৰক্ষাৰ্থ সত্যকেন্দ্ৰিত দণ্ডব্যৱস্থা প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 227
युद्धयात्रा (Yuddhayātrā) — The War-Expedition
এই অধ্যায়ত দণ্ডপ্ৰণয়নৰ পাছত ৰজাৰ পৰৱৰ্তী কৰ্তব্য—যাত্ৰা (সৈন্য অভিযান) কেতিয়া আৰু কেনেকৈ কৰিব—তাৰ সিদ্ধান্ত বৰ্ণিত। পুষ্কৰে ৰাজধৰ্ম আৰু নীতিশাস্ত্ৰৰ আধাৰত মানদণ্ড দিয়ে: শক্তিশালী শত্রুৰ ভাবুকি থাকিলে, বিশেষকৈ পিছফালৰ পৰা আঘাত কৰা পাৰ্ষ্ণিগ্ৰাহ লাভত আহিলে ৰজাই কুচ কৰিব; কিন্তু আগতে প্ৰস্তুতি পৰীক্ষা—সজ্জ যোদ্ধা, সহায়ক-পরিচাৰক, পৰ্যাপ্ত ৰসদ, আৰু ৰাজধানী/আধাৰস্থানৰ দৃঢ় সুৰক্ষা। তাৰ পিছত নিমিত্তশাস্ত্ৰে সময় নিৰ্ণয়—শত্রুপক্ষত দুৰ্যোগ, ভূমিকম্পৰ দিশ, কেতু-দোষ আদি সূচক। দেহ-স্ফুৰণ, স্বপ্নলক্ষণ আৰু শকুন-অপশকুন দেখি দুৰ্গৰ দিশে আগবঢ়া আৰু বিজয়ৰ পাছত উভতি অহা নিৰ্দেশিত। ঋতুভেদে বাহিনীৰ বিন্যাস—বৰষাত পদাতিক-গজবল প্ৰধান, আৰু শীত/বসন্ত/আৰম্ভিক শৰদত ৰথ-অশ্ববল অধিক; নিমিত্ত ডাহ-বা আৰু নাৰী-পুরুষ ভেদে বিচাৰ্য।
Adhyaya 228
Chapter 228 — स्वप्नाध्यायः (Svapnādhāyaḥ / Chapter on Dreams)
পুষ্কৰে ৰাজধৰ্ম–নীতিশাস্ত্ৰৰ পৰিসৰত সুসংগঠিত স্বপ্নশাস্ত্ৰ উপদেশ দিয়ে। স্বপ্নক শুভ, অশুভ আৰু শোকনাশক—এই তিন ভাগত বিভক্ত কৰি দেহ আৰু সমাজ-সম্পৰ্কীয় দৃশ্যক ‘নিমিত্ত’ বুলি ধৰা হৈছে। মূৰত ধূলি/ভস্ম, মুণ্ডন, নগ্নতা, মলিন বস্ত্ৰ, কাদা লেপন, উচ্চস্থানৰ পৰা পতন; গ্ৰহণ, ইন্দ্ৰধ্বজ পতন, গৰ্ভত পুনঃপ্ৰৱেশ, চিতাৰোহণ, ৰোগ, পৰাজয়, গৃহধ্বংস আৰু সীমালঙ্ঘনকাৰী কৰ্ম আদি অশুভ লক্ষণ বুলি কোৱা হৈছে আৰু শুদ্ধি তথা শৃঙ্খলা পুনঃস্থাপনৰ প্ৰতিকার বিধান দিয়া হৈছে। পাঠভেদ উল্লেখ কৰি কোৱা হয়—ঘিঁউ/তেল পান বা তাত স্নান, ৰঙা মালা, অভ্যংগ আদি শুভ স্বপ্ন বিশেষকৈ নক’লে অধিক ফলদায়ক। তাৰ পিছত স্নান, ব্ৰাহ্মণ আৰু গুৰুৰ সন্মান, তিল-হোম, হৰি–ব্ৰহ্মা–শিৱ–সূৰ্য–গণ পূজা, স্তোত্ৰপাঠ আৰু পুৰুষসূক্ত জপৰ বিধান আছে। স্বপ্নৰ সময় অনুসাৰে ফল—প্ৰথম প্ৰহৰত এক বছৰ, তাৰ পিছত ছয় মাহ, তিন মাহ, পখৱাড়া, আৰু ভোৰৰ ওচৰত দহ দিনৰ ভিতৰত—বুলি; শুভ স্বপ্নৰ পিছত পুনৰ নুশুৱাৰ উপদেশ। স্বপ্নশেষত ৰজা/হাতী/ঘোঁৰা/সোণ, বগা বস্ত্ৰ, পৰিষ্কাৰ জল, ফলধাৰী গছ, নিৰ্মল আকাশ দেখা সমৃদ্ধিৰ নিমিত্ত; নিমিত্ত ভাগ্যবাদ নহয়, ধৰ্মসম্মত সংশোধনৰ আহ্বান বুলি দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 229
Chapter 229 — शकुनानि (Śakuna: Omens)
এই অধ্যায়ত স্বপ্ন-অধ্যায়ৰ পাছতেই ‘শকুন’—সাৰ্বজনীন অমঙ্গল-লক্ষণ আৰু সাক্ষাৎ-সংকেত—ৰাজধৰ্ম আৰু গৃহস্থৰ সিদ্ধান্তত প্ৰযোজ্য বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। পুষ্কৰে অশুভ দৰ্শন/বস্তু/ব্যক্তিৰ শ্ৰেণী কয়—কয়লা, কাদঁ, চামৰা-চুলি আদি, কিছুমান তিৰস্কৃত/অশুচি বুলি ধৰা লোক, ভঙা পাত্ৰ, খুলি-হাড়—আৰু বেসুৰ বাদ্য, কৰ্কশ কোলাহল আদি অশুভ শব্দ-শকুন। দিশ আৰু অৱস্থান অনুসৰি ‘আহা’ ‘যোৱা’ আদি কথাৰ শুভ-অশুভতা, সন্মুখত নে পিছফালে থকা ব্যক্তিক ক’লে হোৱা ভেদ, লগতে ‘ক’লৈ যাইছা? ৰ’হ, নাযাবি’ ধৰণৰ মৃত্যুসূচক বাক্যও উল্লেখ আছে। বাহন হোঁচট খোৱা, অস্ত্ৰ ভঙা, মূৰত আঘাত, জোৰা/ফিটিং খহি পৰা আদি ঘটনাও অমঙ্গল। ধৰ্মীয় প্ৰতিকাৰ হিচাপে হৰি (বিষ্ণু)ৰ পূজা-স্তৱে অশুভতা নাশ কৰি, তাৰ পাছত দ্বিতীয় নিশ্চিতকাৰী লক্ষণ দেখি, বিপৰীত/নিবাৰক কৰ্ম কৰি প্ৰৱেশ কৰিবলৈ বিধান দিছে। শেষত বগা বস্তু, ফুল, পূৰ্ণ কলহ, গাই, অগ্নি, সোণ-ৰূপ-ৰত্ন, ঘিউ-দৈ-গাখীৰ, শঙ্খ, আখ, শুভ বাক্য আৰু ভক্তিগীত—এইবোৰ শুভ শকুন বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 230
Chapter 230: शकुनानि (Śakunāni) — Omens
এই অধ্যায়ত পুষ্কৰে শকুনশাস্ত্ৰক শৃঙ্খলাবদ্ধভাৱে ব্যাখ্যা কৰিছে—স্থিৰ হৈ থকা, যাত্ৰা আৰম্ভ কৰা আৰু প্ৰশ্ন কৰাৰ সময়ত শকুনৰ দ্বাৰা ফল নিৰ্ণয়, লগতে দেশ-নগৰৰ ফলাফল অনুমান। শকুন দুবিধ: দীপ্ত/উগ্ৰ আৰু শান্ত; দীপ্ত শকুন পাপ/অশুভ ফললৈ, শান্ত শকুন শুভ ফললৈ ধাৱিত কৰে বুলি কোৱা হৈছে। সময়, দিশ, স্থান, কৰণ (জ্যোতিষীয় উপাদান), শব্দ/ক্ৰন্দন আৰু জাতি—এই ছয় ভেদে ব্যাখ্যা, আৰু আগৰ ভেদসমূহ অধিক বলৱান। দিশ-স্থান-আচাৰ-শব্দ-আহাৰ আদিত দীপ্ত লক্ষণ, আৰু গাঁওচৰ, বনচৰ, নিশাচৰ, দিবাচৰ আৰু উভয়চৰ জীৱৰ তালিকা দিয়া হৈছে। সেনা গমনত আগ/পিছ বিন্যাস, সোঁ/বাঁও অৱস্থান, প্ৰস্থানকালত সাক্ষাৎ-সংকেত, সীমাৰ ভিতৰ/বাহিৰ শুনা ডাক আৰু ডাকৰ সংখ্যাভেদে ফল—এই নিয়মসমূহ উল্লেখ আছে। বছৰত সাৰঙ্গৰ প্ৰথম দৰ্শন বাৰ্ষিক ফলসূচক বুলি বিশেষকৈ কোৱা হৈছে; ৰাজ্যনীতিত অন্ধবিশ্বাস নহয়, শাস্ত্ৰসম্মত বিচাৰেই মুখ্য বুলি জোৰ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 231
Chapter 231 — शकुनानि (Śakunāni) | Omens in Governance, Travel, and War
এই অধ্যায়ত শকুন-শাস্ত্ৰক ৰাজধৰ্ম আৰু নীতিশাস্ত্ৰৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি কোৱা হৈছে যে লক্ষণ-সংকেত ৰজা, সেনাপতি আৰু যাত্ৰীসকলৰ বাবে কাৰ্যোপযোগী ‘তথ্য’ স্বৰূপ। আৰম্ভণিতে কাক-শকুনৰ দ্বাৰা অবৰোধ, নগৰ দখল আদি যুদ্ধকাৰ্যৰ ইঙ্গিত দিয়া হৈছে; তাৰ পিছত শিবিৰ আৰু যাত্ৰাত বাঁও-সোঁ অৱস্থান, সন্মুখত আহি পৰোৱা, আৰু ডাক/ধ্বনি-ভেদে শুভাশুভ নিৰ্ণয় বৰ্ণিত। দুৱাৰৰ ওচৰত ‘কাকৰ দৰে’ সন্দেহজনক চলাচলক অগ্নিসংযোগ বা প্ৰতাৰণাৰ লক্ষণ ধৰি সামাজিক সাৱধানতা দিয়া হৈছে, লগতে চিহ্ন/টোকেন, সম্পত্তিৰ লাভ-ক্ষতি আদি ক্ষেত্ৰত প্ৰমাণ-সহ ব্যৱহাৰৰ বিধিও আছে। পাছত কুকুৰৰ ভুকা, হাউলি উঠা, ঘ্ৰাণ লৈ বাঁও-সোঁ ফাললৈ ঘূৰা আদি শকুন, আৰু দেহ-আচৰণৰ লক্ষণ—কঁপনি, ৰক্তস্ৰাৱ, নিদ্ৰা/স্বপ্নৰ সংকেত—বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ষাঁড়, ঘোঁৰা, হাতী (বিশেষকৈ মদাৱস্থা, মিলন, প্ৰসবোত্তৰ অৱস্থা)ৰ দ্বাৰা ৰাজভাগ্য সূচিত। যুদ্ধ আৰু অভিযানৰ ফল দিশা, বতাহ, গ্ৰহস্থিতি, ছাতি পৰি যোৱা আদি বিঘ্নৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। শেষত আনন্দিত সৈন্য আৰু শুভ গ্ৰহগতি বিজয়ৰ লক্ষণ, আৰু শৱভোজী পক্ষী-কাকৰ আধিক্য ৰাজ্যক্ষয়ৰ অমঙ্গল—এইদৰে শকুন-বিচাৰক ধৰ্মসম্মত কৌশলত স্থাপন কৰা হৈছে।
Adhyaya 232
Yātrā-Maṇḍala-Cintā and Rājya-Rakṣaṇa: Auspicious Travel Rules and the Twelve-King Mandala
এই অধ্যায়ত ৰাজযাত্ৰা (যাত্ৰা)ক ৰাজধৰ্মৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি ৰজা আৰু সেনাৰ গমনক ধৰ্মকাৰ্য বুলি মানি জ্যোতিষ-নিৰ্ণয় আৰু শকুন-বিচাৰ আৱশ্যক বুলি কোৱা হৈছে। গ্ৰহদৌৰ্বল্য, বিপৰীত গতি, পীড়া, শত্রু ৰাশি, অশুভ যোগ (বৈধৃতি, ব্যতীপাত), কৰণদোষ, নক্ষত্র-ভয় (জন্ম, গণ্ড) আৰু ৰিক্ত তিথিত যাত্ৰা বর্জনীয় বুলি নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। দিশা-ব্যৱস্থা উত্তৰ–পূৰ্ব আৰু পশ্চিম–দক্ষিণৰ যুগ্ম-সহায়, নক্ষত্র-থেকে-দিশা মানচিত্ৰ, আৰু বাৰ/গ্ৰহ অনুসাৰে ছায়ামান (গ্নোমোনিক) গণনাৰে সুশৃঙ্খল কৰা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা নীতিত জ্যোতিষশাস্ত্ৰৰ সমন্বয় দেখা যায়। শুভ লক্ষণ থাকিলে ৰজা হৰিক স্মৰণ কৰি বিজয়ৰ বাবে প্ৰস্থান কৰে; তাৰ পিছত ৰাজ্যৰক্ষাত সপ্তাঙ্গ তত্ত্ব আৰু মণ্ডলনীতি ব্যাখ্যা কৰা হয়। দ্বাদশ-ৰাজা মণ্ডল, শত্রুৰ প্ৰকাৰ, পিছফালৰ হুমকি পাৰ্ষ্ণিগ্ৰাহ, আক্রন্দ–আসাৰ আদি কৌশল, আৰু দণ্ড-অনুগ্ৰহ দুয়োটাত সমদৰ্শী শক্তিশালী শাসকৰ আদৰ্শ বৰ্ণিত। শেষত ধৰ্মসম্মত বিজয়নীতি—অশত্রুক ভয় নেদিয়া, জনবিশ্বাস ৰক্ষা কৰা, আৰু ধৰ্মবিজয়ে আনুগত্য লাভ—বুলি উপসংহাৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 233
Chapter 233 — Ṣāḍguṇya (The Six Measures of Royal Policy) and Foreign Daṇḍa
এই অধ্যায়ত অন্তৰ্দণ্ডৰ পৰা পৰৰাষ্ট্ৰ নীতিলৈ গতি কৰি পুষ্কৰে বাহ্য শত্রুৰ ওপৰত দমন-উপায় বৰ্ণনা কৰি ৰাজনীতিত ‘ষাড্গুণ্য’ স্পষ্ট কৰে। দণ্ড দুবিধ—প্ৰকাশ্য আৰু গূঢ়; লুণ্ঠন, গাঁও আৰু শস্যক্ষেত্ৰ ধ্বংস, অগ্নিসংযোগ, বিষপ্ৰয়োগ, লক্ষ্যিত বধ, অপবাদ/নিন্দা, জলদূষণ আদি দ্বাৰা শত্রুৰ সমৰ্থনৰ ভিত্তি ছিন্ন কৰাৰ কথা কোৱা হৈছে। সংঘৰ্ষ লাভজনক নহ’লে বা সম্পদক্ষয় ঘটিলে ‘উপেক্ষা’ক গণিতপূৰ্বক নীতি-অৱস্থা হিচাপে গ্ৰহণ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে। তাৰ পিছত মায়োপায়—কৃত্ৰিম নিমিত্ত-লক্ষণ, শকুনৰ হেৰফেৰ (উল্কাসদৃশ অগ্নিযন্ত্ৰসহ), প্ৰচাৰ, যুদ্ধনাদ, ‘ইন্দ্ৰজাল’ যুদ্ধমায়া—শত্রুৰ মনোবল ভাঙি স্বপক্ষ দৃঢ় কৰিবলৈ উদ্দেশ্যিত। শেষত সন্ধি, বিগ্ৰহ, যান, আসন, দ্বৈধীভাব আৰু সংश्रয়/সম্শয়—এই ছয় উপায় সংহিতাবদ্ধ কৰি সমান বা অধিক শক্তিশালীৰ সৈতে মিত্ৰতা, আৰু পৰিস্থিতি অনুসাৰে কেতিয়া স্থিৰ থাকা, কেতিয়া অভিযান, কেতিয়া দ্বৈতনীতি, কেতিয়া শ্ৰেষ্ঠ শক্তিৰ আশ্ৰয় ল’ব লাগে সেয়া নিৰ্দেশ কৰা হৈছে।
Adhyaya 234
Prātyahika-Rāja-Karma (Daily Duties of a King)
এই অধ্যায়ত ৰজাৰ দৈনন্দিন আদৰ্শ কৰ্মসূচী বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰজা ভোৰতে উঠি বাদ্যধ্বনিৰ মাজত লুকাই থকা বা ছদ্মবেশী লোকক পৰীক্ষা কৰে, তাৰ পিছত আয়-ব্যয়ৰ হিচাপ চাই শাসনৰ আৰম্ভণিতেই আৰ্থিক জবাবদিহি স্থাপন কৰে। শৌচ-স্নানৰ পাছত সন্ধ্যা, জপ, বাসুদেৱ-পূজা, হোম আৰু পিতৃতৰ্পণ কৰি ব্ৰাহ্মণক দান দিয়ে—ইয়াৰ দ্বাৰা ৰাজক্ষমতা যজ্ঞ-দানধৰ্মত প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তাৰপিছত চিকিৎসকে দিয়া ঔষধ সেৱন কৰি, গুৰুৰ আশীৰ্বাদ লৈ সভাত প্ৰৱেশ কৰি ব্ৰাহ্মণ, মন্ত্ৰী আৰু প্ৰধান লোকৰ সৈতে পূৰ্বনজিৰ আৰু পৰামৰ্শে বিচাৰ-কাৰ্য নিৰ্ণয় কৰে। মন্ত্ৰৰক্ষা বিশেষকৈ কোৱা হৈছে—একা বা অতি প্ৰকাশ্যভাৱে নাথাকিব; আকাৰ-ইঙ্গিতৰ পৰা গোপন কৌশল ফাঁস হোৱাৰ সম্ভাৱনা বুজিব। দিনত সেনা পৰিদৰ্শন, বাহন-অস্ত্ৰ অনুশীলন, খাদ্য-সুৰক্ষা; সন্ধিয়াত পুনৰ উপাসনা, আলোচনা, গুপ্তচৰ নিয়োগ আৰু অন্তঃপুৰতো সাৱধান গতি—ধৰ্মনিয়ন্ত্রিত নিৰন্তৰ সতৰ্কতাই ৰাজধৰ্ম বুলি দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 235
Raṇadīkṣā (War-Consecration) — Agni Purāṇa Adhyāya 235
এই অধ্যায়ত সাত দিনৰ ভিতৰত অভিযান আৰম্ভ কৰিবলৈ ৰজাৰ ‘ৰণদীক্ষা’ৰ ক্ৰমবদ্ধ বিধান দিয়া হৈছে; যুদ্ধক ধৰ্মকাৰ্য বুলি ধৰি শুচিতা, দেৱানুগ্ৰহ আৰু নীতিপালন অনিবাৰ্য বুলি কোৱা হৈছে। প্ৰথমে বিষ্ণু-শিৱ-গণেশ পূজা; তাৰ পাছত দিনক্ৰমে দিকপাল, ৰুদ্ৰ, গ্ৰহ আৰু অশ্বিনীকুমাৰৰ শান্তি, পথত লগ পোৱা দেৱতালৈ অৰ্ঘ্য-অৰ্পণ, আৰু ৰাতি ভূতাদিলৈ নিবেদন। মন্ত্ৰপ্ৰধান স্বপ্নবিধিৰে শুভ-অশুভ নিমিত্ত পৰীক্ষা কৰা হয়; ষষ্ঠ দিন বিজয়-স্নান আৰু অভিষেক, সপ্তম দিন ত্ৰিবিক্ৰম পূজা, অস্ত্ৰ-যানবাহনৰ নীৰাজন-সংস্কাৰ আৰু ৰক্ষাপাঠ কৰি ৰজা হাতী, ৰথ, ঘোঁৰা আৰু ধুৰ্য পশুত আৰোহণ কৰোঁতে পিছলৈ নাচাব। দ্বিতীয় অংশত ধনুৰ্বেদ আৰু ৰাজনীতি: কূটকৌশল, ব্যূহৰ শ্ৰেণীবিভাগ (পশু/অঙ্গ-আকাৰ আৰু বস্তু-আকাৰ), গৰুড়, মকৰ, চক্ৰ, শ্যেন, অৰ্ধচন্দ্ৰ, বজ্ৰ, শকট, মণ্ডল, সৰ্বতোভদ্ৰ, সূচী আদি ৰচনা আৰু পাঁচবিধ সেনাবিভাগ। ৰসদপথ ভাঙিলে বিপদ, ৰজাই নিজে যুদ্ধ নকৰা, শাৰী-অন্তৰ, ভেদন-তন্ত্ৰ, ঢালধাৰী-ধনুৰ্ধৰ-ৰথিকৰ ভূমিকা, ভূভাগ অনুসৰি দলে নিয়োগ, মনোবল বঢ়োৱা পুৰস্কাৰ আৰু বীৰমৰণৰ ধৰ্মতত্ত্ব বৰ্ণিত। শেষত সংযমনীতি: পলায়নকাৰী, নিৰায়ুধ, অসৈনিক, শৰণাগতক হত্যা নকৰা; নাৰীৰক্ষা; বিজয়ৰ পাছত স্থানীয় আচাৰ মানা, লাভ ন্যায়ে বণ্টন, আৰু সৈনিকৰ পৰিয়াল সুৰক্ষা—ইয়েই ধৰ্মবান ৰজাৰ বিজয় নিশ্চিত কৰা ৰণদীক্ষা।
Adhyaya 236
Adhyaya 236 — श्रीस्तोत्रम् (Śrī-stotra) / Hymn to Śrī (Lakṣmī) for Royal Stability and Victory
এই অধ্যায়ত পূৰ্বাংশৰ ভিন্ন কলফনৰ উল্লেখ কৰি ৰাজধৰ্মত ভক্তিৰ প্ৰয়োগ দেখুওৱা হৈছে। পুষ্কৰ কয়—ৰাজ্যলক্ষ্মীৰ স্থিৰতা আৰু বিজয়ৰ বাবে ৰজাই ইন্দ্ৰে এক সময়ত শ্ৰী (লক্ষ্মী)ক স্তৱ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা শ্ৰীস্তোত্ৰ জপ কৰিব লাগে। ইন্দ্ৰস্তোত্ৰত লক্ষ্মীক জগন্মাতা, বিষ্ণুৰ অবিনাভাৱিনী শক্তি, মঙ্গল-সমৃদ্ধি আৰু সভ্যতা ধাৰণৰ মূল কাৰণ বুলি কীৰ্তন কৰা হৈছে; তেওঁ কেৱল ধন নহয়, শাসনৰ স্তম্ভস্বৰূপ বিদ্যা—আন্বীক্ষিকী, ত্ৰয়ী, বাৰ্তা আৰু দণ্ডনীতি—ইয়াৰ মূৰ্ত প্ৰতীকো, যাৰ দ্বাৰা ৰাজনৈতিক শৃঙ্খলা দেৱীশক্তিৰ সৈতে যুক্ত হয়। শিক্ষা এই যে—শ্ৰী আঁতৰি গ’লে লোকপতন আৰু গুণ-ধৰ্মৰ ক্ষয় হয়; আৰু তেওঁৰ কৃপাদৃষ্টিত অযোগ্যেও গুণ, বংশমৰ্যাদা আৰু সফলতা লাভ কৰে। শেষত কোৱা হৈছে যে এই স্তোত্ৰৰ পাঠ-শ্ৰৱণত ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো মেলে, আৰু শ্ৰীপতি ইন্দ্ৰক স্থিৰ ৰাজ্য আৰু ৰণবিজয়ৰ বৰ দিয়ে।
Adhyaya 237
Chapter 237 — Rāma’s Teaching on Nīti (रामोक्तनीतिः)
ভগৱান অগ্নিয়ে লক্ষ্মণক ৰামোক্ত নীতিশিক্ষা বৰ্ণনা কৰে—বিজয়মুখী হলেও ধৰ্মসম্মত আচৰণ। ৰাজধৰ্মক শাস্ত্ৰনিষ্ঠ আৰু আত্মসংযমমূলক প্ৰয়োগবিজ্ঞান হিচাপে দেখুওৱা হৈছে। ৰজাৰ চাৰিধৰণৰ অৰ্থ-নৈতিক কৰ্তব্য: ধৰ্মপূৰ্বক ধনাৰ্জন, তাৰ বৃদ্ধি, ৰক্ষা, আৰু যোগ্য পাত্ৰত যথাযথ বণ্টন। শাসননীতি (নয়)ৰ মূল বিনয়—শাস্ত্ৰনিশ্চয়জাত ইন্দ্ৰিয়জয়। বুদ্ধি, স্থৈৰ্য, দক্ষতা, উদ্যোগ, অধ্যবসায়, বাক্পটুতা, দানশীলতা, আপদসহিষ্ণুতা আদি ৰাজগুণ; শৌচ, মৈত্ৰী, সত্য, কৃতজ্ঞতা, সমতা আদি সমৃদ্ধিদায়ক গুণ কোৱা হৈছে। বিষয়বনত ঘূৰি ফুৰা ‘ইন্দ্ৰিয়-হাতী’ৰ উপমাৰে জ্ঞানক অঙ্কুশ কৰি সংযমৰ উপদেশ দিয়া হয় আৰু কাম, ক্ৰোধ, লোভ, হর্ষ, মান, মদ—এই ছয় অন্তঃশত্ৰু ত্যাগ কৰিবলৈ কোৱা হয়। আন্বীক্ষিকী, ত্ৰয়ী, বাৰ্তা, দণ্ডনীতি—এই চাৰিবিধ বিদ্যাৰ ক্ষেত্ৰ ক্ৰমে হিত, ধৰ্ম, লাভ-ক্ষতি আৰু ন্যায়-অন্যায় নীতি বুলি স্পষ্ট কৰা হৈছে। সাৰ্বধৰ্ম: অহিংসা, সত্য-মধুৰ বাক্য, পবিত্ৰতা, দয়া, ক্ষমা; ৰজাই দুৰ্বলক ৰক্ষা কৰিব, দমন নকৰিব, শত্রুকো প্ৰিয় কথা ক’ব, গুৰু-বৃদ্ধক সন্মান কৰিব, বিশ্বস্ত মৈত্ৰী পোষণ কৰিব, অহংকাৰবিহীন দান কৰিব আৰু সদায় ঔচিত্যৰে চলিব—ইয়াই মহাত্মাৰ লক্ষণ।
Adhyaya 238
Chapter 238 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ) | Duties of Kings
এই অধ্যায়ত ৰামে অগ্নিপুৰাণৰ নীতিশাস্ত্ৰধাৰাত সংক্ষিপ্তভাৱে ৰাজধৰ্ম বৰ্ণনা কৰিছে। ৰাজ্যৰ সপ্তাঙ্গ—স্বামী (ৰাজা), অমাত্য (মন্ত্ৰী), ৰাষ্ট্ৰ (ভূমি-প্ৰজা), দুৰ্গ, কোষ, বল (সেনা) আৰু সুহৃত (মিত্ৰ)—পৰস্পৰ সহায়ক অংগ হিচাপে কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত ৰজা-মন্ত্ৰীৰ গুণ—সত্যবাদিতা, জ্যেষ্ঠসেৱা, কৃতজ্ঞতা, বুদ্ধি, শুচিতা, নিষ্ঠা, দূৰদৰ্শিতা—আৰু লোভ, দম্ভ, চঞ্চলতা আদি দোষবর্জন, মন্ত্ৰগুপ্তি আৰু সন্ধি-বিগ্ৰহত দক্ষতাৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হৈছে। সমৃদ্ধ দেশৰ লক্ষণ, নগৰ স্থাপনৰ মানদণ্ড, দুৰ্গৰ প্ৰকাৰ আৰু যোগান, ধৰ্মসম্মত কোষবৃদ্ধি, সেনাৰ শৃঙ্খলা আৰু দণ্ডনীতি বৰ্ণিত। মিত্ৰ নিৰ্বাচন আৰু মিত্ৰতা গঢ়াৰ ত্ৰিবিধ উপায়—নিকটগমন, মধুৰ-স্পষ্ট বাক্য, সন্মানিত দান—সহ ভৃত্যাচাৰ, অধিকাৰী নিয়োগ, ৰাজস্ব ব্যৱস্থা, প্ৰজাভয়ৰ কাৰণ আৰু আত্ম-ৰাষ্ট্ৰ ৰক্ষাত ৰজাৰ সতৰ্কতা উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 239
Ṣāḍguṇya — The Six Measures of Foreign Policy (with Rāja-maṇḍala Theory)
এই অধ্যায়ত ৰামে নীতিশাস্ত্ৰক ৰাজ্যৰ ৰক্ষা আৰু বিস্তাৰৰ বাবে শৃঙ্খলাবদ্ধ বিদ্যা বুলি বৰ্ণনা কৰে; ইয়াৰ আধাৰ হৈছে ৰাজ-মণ্ডলৰ যথাৰ্থ জ্ঞান। বিজিগীষু ৰজাৰ চাৰিওফালে দ্বাদশবিধ ৰাজচক্ৰ—অৰি (শত্ৰু), মিত্ৰ, তেওঁলোকৰ ক্ৰমাগত মিত্ৰসকল, আৰু পাৰ্ষ্ণিগ্ৰাহ (পিছফালৰ ভাবুকি) আক্রন্দ (উপদ্ৰৱকাৰী) আদি বিশেষ অৱস্থানগত পাত্ৰ—উল্লেখ কৰা হৈছে। মধ্যম ৰজা (শত্ৰু আৰু বিজিগীষুৰ মাজত থকা) আৰু উদাসীন (বাহ্য, প্ৰায়ে অধিক শক্তিশালী নিৰপেক্ষ শক্তি)ৰ ভূমিকা বুজাই কোৱা হৈছে—একত্ৰিতক অনুকূল কৰা, বিভক্তক সংযত কৰা। সন্ধি, বিগ্ৰহ, যান, আসন আদি উপায়, সিহঁতৰ উপভেদ, আৰু অবিশ্বাসযোগ্য লোকৰ সৈতে সন্ধি নকৰাৰ কাৰণ দিয়া হৈছে। যুদ্ধৰ আগতে তৎক্ষণাৎ আৰু ভৱিষ্যৎ ফল বিচাৰ, বৈৰৰ মূল চিনাক্তকৰণ, দ্বৈধীভাব আৰু প্ৰয়োজনত শক্তিশালীৰ আশ্ৰয় গ্ৰহণৰ উপদেশ আছে। শেষত অতিকষ্টত ধৰ্মনিষ্ঠ মহান ৰক্ষকৰ শৰণ লৈ নিষ্ঠাৰে আচৰণ—ৰাজনৈতিক বাস্তৱতাক ধৰ্মীয় সংযমৰ সৈতে সংযোগ কৰে।
Adhyaya 240
Mantra-śakti, Dūta-Carā (Envoys & Spies), Vyasana (Calamities), and the Sapta-Upāya of Nīti
এই অধ্যায়ত ৰামে মন্ত্ৰ-শক্তি (কৌশলগত পৰামৰ্শ)ক কেৱল ব্যক্তিগত পৰাক্ৰমতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি কৈ, শাসনক বিবেক-আধাৰিত শাস্ত্ৰ-প্ৰয়োগ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। জ্ঞানক সংজ্ঞা, নিশ্চিতকৰণ, সন্দেহ-নিবৃত্তি আৰু অৱশিষ্ট সিদ্ধান্ত বুলি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে; ‘মন্ত্ৰ’ক পঞ্চাঙ্গ পৰামৰ্শ—মিত্ৰ, উপায়, দেশ-কাল বিচাৰ, আৰু বিপদত প্ৰতিকাৰ—বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে; সফলতাৰ লক্ষণ মনৰ স্পষ্টতা, শ্ৰদ্ধা, কাৰ্যকৌশল আৰু সহায়ক সমৃদ্ধি। মদ, প্ৰমাদ, কাম আৰু অসাৱধান বাক্যই পৰামৰ্শ নষ্ট কৰে বুলি সতৰ্ক কৰা হৈছে। তাৰ পিছত আদৰ্শ দূতৰ গুণ, দূতৰ তিনিটা স্তৰ, শত্রুদেশত প্ৰৱেশৰ শিষ্টাচাৰ আৰু শত্রুৰ অভিপ্ৰায় পঢ়াৰ পদ্ধতি বৰ্ণিত। গুপ্তচৰ নীতিত প্ৰকাশ্য এজেণ্ট আৰু পেশাগত ছদ্মবেশধাৰী গূঢ়চৰসকলৰ উল্লেখ আছে। ব্যসন/আপদা দেৱীয় আৰু মানৱীয় বুলি ভাগ কৰি শান্তি আৰু নীতি-প্ৰতিকাৰ দিয়া হৈছে; ৰাজ্যৰ মূল বিষয়—আয়-ব্যয়, দণ্ডনীতি, শত্রুনিবাৰণ, দুৰ্যোগ-প্ৰতিক্ৰিয়া, আৰু ৰজা-ৰাষ্ট্ৰ ৰক্ষা। মন্ত্ৰী, কোষ, দুৰ্গ আৰু ৰজাৰ ব্যসন/দোষৰ ব্যৰ্থতা বিশ্লেষণ, শিবিৰ-সুৰক্ষা, আৰু শেষত সাত উপায়—সাম, দান, ভেদ, দণ্ড, উপেক্ষা, ইন্দ্ৰজাল, মায়া—উপভেদ আৰু ধৰ্মসীমাসহ; ব্ৰাহ্মণসকলৰ প্ৰতি সংযম আৰু শত্রুৰ মনোবল ভাঙিবলৈ মায়াৰ কৌশলী ব্যৱহাৰো কোৱা হৈছে।
Adhyaya 241
Rājanīti (Statecraft): Ṣaḍvidha-bala, Vyūha-vidhāna, and Strategic Warfare
এই অধ্যায়ে ৰাজনীতি-প্ৰকৰণৰ আৰম্ভণি। মন্ত্র (পৰামৰ্শ), কোষ (ৰাজভাণ্ডাৰ) আৰু চতুৰঙ্গ সেনাৰ শৃঙ্খলিত সমন্বয়ে ৰাজবল নিৰূপিত। ৰাম ক’লে—যুদ্ধ দেৱপূজাৰে আৰম্ভ হ’ব, আৰু ষড়্বিধ বলৰ জ্ঞান থাকিব: স্থায়ী সেনা, আহূত/উঠতি দল, মিত্ৰবাহিনী, দ্ৰোহী/শত্ৰু-তত্ত্ব, আৰু বন/আটৱিক-জনজাতীয় দল—ইহঁতৰ গুৰুত্ব আৰু দুৰ্বলতা ক্ৰমে বিচাৰ কৰি। দুৰ্গম ভূভাগত সেনাপতিৰ গতি, ৰাজগৃহ আৰু কোষৰ ৰক্ষা, আৰু অশ্ব–ৰথ–গজ–বনদলৰে স্তৰিত পাৰ্শ্ববিউহ বিন্যাস বৰ্ণিত। মকৰ, শ্যেন, সূচী, বীৰবক্ত্ৰা, শকট, বজ্ৰ, সৰ্বতোভদ্ৰ আদি ব্যূহ আৰু কেতিয়া প্ৰকাশ্য যুদ্ধ, কেতিয়া গূঢ়/ছলযুদ্ধ—কাল, দেশ, ক্লান্তি, ৰসদচাপ আৰু মানসিক দুৰ্বলতা দেখি—নিৰ্দেশিত। শেষত একক-মাপ, ব্যূহাঙ্গ (উৰস, কক্ষ, পক্ষ, মধ্য, পৃষ্ঠ, প্ৰতিগ্ৰহ) আৰু দণ্ড/মণ্ডল/ভোগ বিন্যাসৰ শ্ৰেণীবিভাগ দি যুদ্ধবিদ্যাক ধৰ্মসন্মত বিজ্ঞান ৰূপে স্থাপন কৰা হৈছে—বিজয়, শৃঙ্খলা আৰু সুৰক্ষাৰ বাবে।
Adhyaya 242
Chapter 242 — पुरुषलक्षणं (Purusha-Lakshana): Marks of a Man (Physiognomy)
পূৰ্বতে ব্যূহ-ৰচনা (যুদ্ধবিন্যাস)ৰ আলোচনা শেষ কৰি এই অধ্যায়ত বাহ্য কৌশলৰ পৰা আঁতৰি ৰজাই দেহগত লক্ষণ চাই মানুহক কেনেকৈ পৰীক্ষা কৰিব সেয়া কোৱা হৈছে। অগ্নিয়ে ইয়াক পৰম্পৰাগত শাস্ত্ৰ বুলি উল্লেখ কৰে—সমুদ্ৰ ঋষিয়ে গৰ্গক শিকোৱা সামুদ্ৰিক বিদ্যা, যিয়ে নাৰী-পুৰুষ উভয়ৰ শুভ-অশুভ চিহ্ন নিৰ্ণয় কৰে। দেহৰ সমতা-সৌষ্ঠৱ, ‘চতুৰ্বিধ সমতা’, আৰু ন্যগ্ৰোধ-পরিমণ্ডল মান (বাহুপ্ৰসাৰ = উচ্চতা) আদি আদৰ্শ অনুপাত, অঙ্গুল-কি্ষ্কু মাপে মাপজোখ, বক্ষ আদি অঞ্চলৰ ৰেখা, পদ্মসদৃশ লক্ষণ, আৰু যুগ্ম অংগৰ সামঞ্জস্য বৰ্ণিত। দয়া, ক্ষান্তি, শৌচ, দান, বীৰ্য আদি নৈতিক গুণ দেহপৰীক্ষাৰ সৈতে সংযোগ কৰি ৰাজধৰ্মত ৰূপৰ লগতে স্বভাৱ-বিবেচনাৰ প্ৰয়োজন দেখুৱাইছে। ৰুক্ষতা, উঁচু শিৰা, দুৰ্গন্ধ অশুভ; মধুৰ বাক্য আৰু গজগতি শুভ—শাসন, বাছনি আৰু পৰামৰ্শত নীতিশাস্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰিক উপায় হিচাপে ই উপস্থাপিত।
Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
পূৰ্বৰ পুৰুষ-লক্ষণ আলোচনা সমাপ্ত কৰি এই অধ্যায়ত সমুদ্ৰৰ বচনত স্ত্ৰী-লক্ষণ নীতি-শাস্ত্ৰ আৰু লক্ষণ-শাস্ত্ৰৰ দিশনিৰ্দেশ ৰূপে উপস্থাপন কৰা হৈছে, যাতে সম্ভাব্য নাৰীৰ শুভত্ব বিচাৰ কৰিব পাৰি। ইয়াত সুগঠিত অংগ, মিত আৰু সুশোভিত গতি, সুস্থিৰ পাদ আৰু স্তন, লগতে দক্ষিণাৱর্ত নাভি আদি শুভ দেহচিহ্ন উল্লেখ আছে। একে সময়তে ৰুক্ষতা, অসামঞ্জস্য, কলহপ্ৰৱণতা, লোভ, কঠোৰ বাক্য আৰু কিছুমান নাম-সম্পৰ্কীয় সংকেতক অশুভ বুলি এৰাই চলিবলৈ কোৱা হৈছে—সামাজিক সৌহাৰ্দক ধৰ্মীয় মানদণ্ড হিচাপে ধৰা হৈছে। বাহ্য সৌন্দৰ্যৰ ওপৰত গুণ আৰু সদাচাৰক উচ্চ স্থান দি কোৱা হৈছে—আদৰ্শ বাহ্য চিহ্ন নাথাকিলেও উত্তম আচৰণে নাৰী ‘শুভ’ হ’ব পাৰে। শেষত হাতৰ এক বিশেষ চিহ্নক অপমৃত্যু-নিবাৰক আৰু দীঘলীয়া আয়ুৰ সূচক বুলি উল্লেখ কৰি, ৰাজধৰ্মীয় সামাজিক ব্যৱস্থাত দেহ-লক্ষণ বিশ্বাসৰ সংযোগ দেখুৱাইছে।
Adhyaya 244
Chapter 244 — चामरादिलक्षणम् / आयुधलक्षणादि (Characteristics of the Fly-whisk and Related Royal Emblems; Weapon Characteristics)
অগ্নিদেৱে সামাজিক পৰ্যবেক্ষণৰ পৰা ৰাজদৰবাৰী আচাৰ-নীতিৰ দিশে অগ্ৰসর হয়। চামৰ আৰু ছত্ৰৰ শুভলক্ষণে বৈধ সার্বভৌমত্ব আৰু সুসংস্কৃত সভাক্ৰমৰ চিন দেখুৱায়। তাৰ পিছত ধনুৰ্বেদীয় ধৰণে কাৰিকৰী বিৱৰণ—দণ্ড/সন্ধিৰ সংখ্যা, আসন-সিংহাসনৰ মাপ, আৰু ধনু নিৰ্মাণৰ নিয়ম (উপাদান, অনুপাত, বর্জনীয় দোষ, প্ৰত্যঞ্চা বাঁধা, শৃংগ-টিপ গঢ়া)—বিস্তাৰে দিয়া হৈছে। ৰাজযাত্ৰা আৰু অভিষেকত ধনু-বাণৰ পূজা কৰি অস্ত্ৰক পৱিত্ৰ কৰাৰ কথা কোৱা হয়। পাছত ব্ৰহ্মাৰ যজ্ঞ বাধা দিয়া লোহাৰ দানৱ, বিষ্ণুৰ নন্দক খড়্গসহ প্ৰাদুৰ্ভাৱ, আৰু নিহত দেহ লোহাত পৰিণত হোৱা কাহিনিয়ে ধাতুবিদ্যা আৰু অস্ত্ৰাধিকাৰৰ দেৱীয় ভিত্তি স্থাপন কৰে। শেষত তৰোৱাল পৰীক্ষাৰ মানদণ্ড—দৈৰ্ঘ্যভেদ, মধুৰ ধ্বনি, ফলাৰ আদৰ্শ আকাৰ—আৰু শুচিতা/শৃঙ্খলাৰ নিষেধ (ৰাতি প্ৰতিবিম্ব চোৱা বা দামৰ কথা কোৱা বর্জনীয়) নীতি, শকুন আৰু শাসনক একেলগে গাঁথে।
Adhyaya 245
Chapter 245 — रत्नपरीक्षा (Examination of Gems)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে ৰজাসকলৰ বাবে ৰত্নপৰীক্ষা-শাস্ত্ৰ বৰ্ণনা কৰিছে; অলংকাৰ ৰাজসত্তাৰ প্ৰতীক আৰু নিয়ন্ত্ৰিত ভোগ্য-সংস্কৃতি। হীৰা, পান্না, মানিক, মুক্তা, নীলম, বৈডূৰ্য (কেট্ছ-আই), চন্দ্ৰকান্ত, সূৰ্যকান্ত, স্ফটিক আৰু বহু নামধাৰী শিলাৰ লগতে জৈৱ/খনিজ দ্ৰব্যৰ তালিকা দি ৰাজদৰবাৰত চিনাক্তকৰণ, মূল্যায়ন আৰু সংগ্ৰহ/ক্ৰয়ৰ বাবে সহায়ক কৰি তোলে। ৰত্নৰ মুখ্য মানদণ্ড—অন্তৰ্জ্যোতি, স্বচ্ছতা, নিৰ্মলতা আৰু সুগঠিত আকাৰ, বিশেষকৈ সোণত জড়োৱা ৰত্নৰ ক্ষেত্ৰত। হীৰাৰ দোষযুক্ত (নিষ্প্ৰভ, অপবিত্ৰ, ফাটা, খসখসে বা কেৱল ‘মেৰামতযোগ্য’) পাথৰ পিন্ধা কঠোৰভাৱে নিষিদ্ধ; উত্তম হীৰা ষড়ভুজ, ইন্দ্ৰধনুৰ দৰে, সূৰ্যদীপ্ত, শুদ্ধ আৰু ‘অভেদ্য’ বুলি কোৱা হৈছে; পান্নাৰ দাগ-ছোপ আৰু টিয়াৰ পাখিৰ দৰে দীপ্তি দৃষ্টিগত মানদণ্ড। মুক্তাৰো উৎসভেদ (ঝিনুক, শঙ্খ, দাঁত, মাছ, মেঘ) উল্লেখ কৰি গোলাকৃতি, দীপ্তি, স্বচ্ছতা আৰু আকাৰক গুণ বুলি ধৰা হৈছে; ই সৌন্দৰ্য, শকুন আৰু ৰাজবৈধতাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।
Adhyaya 246
Chapter 246 — वास्तुलक्षणम् (Characteristics of Building-sites / Vāstu)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে ৰাজায়ুধ‑ধনৰ বিষয় এৰি, বাস্তু‑শাস্ত্ৰৰ জৰিয়তে স্থান‑শাসন আৰু নিবাসধৰ্ম বৰ্ণনা কৰে। বৰ্ণানুসাৰে ভূমিৰ ৰং (শ্বেত/ৰক্ত/পীত/কৃষ্ণ) আৰু গন্ধ‑ৰস আদি ইন্দ্ৰিয়‑পৰীক্ষাৰে ভূমি‑নিৰ্বাচনৰ নিৰ্ণয়মূলক পদ্ধতি দেখুৱায়। তাৰ পাছত কুশাদি দ্বাৰা পূজা, ব্ৰাহ্মণ‑সন্মান আৰু খনন‑সংস্কাৰৰ আৰম্ভণিৰ বিধান আছে। তাত্ত্বিক‑কাৰিগৰী কেন্দ্ৰ ৬৪‑পদ বাস্তু‑মণ্ডল—মধ্যৰ চাৰিপদত ব্ৰহ্মা, দিশ‑কোণত দেৱতা আৰু প্ৰভাৱৰ বিন্যাস, লগতে ৰোগ‑ক্ষয় আদি বাধাকাৰক উপস্থিতিৰ উল্লেখ। নন্দা, বাসিষ্ঠী, ভাৰ্গৱী, কাশ্যপী মন্ত্রৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰি গৃহক ভূমি/নগৰ/গৃহাধিপতিৰ অধীন জীৱন্ত পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ ৰূপে ধৰা হৈছে। শেষত দিশানুসাৰে শুভ বৃক্ষৰোপণ, ঋতুভিত্তিক বাস‑নিৰ্দেশ, আৰু কৃষি‑উপায়—সেচ‑মিশ্ৰণ, খৰাত যত্ন, ফলঝৰা নিবারণ, প্ৰজাতিভেদে চিকিৎসা—ইত্যাদিৰে বাস্তু, আচাৰ আৰু পৰিৱেশ একে ধৰ্মীয় প্ৰযুক্তিত একত্ৰিত হয়।
Adhyaya 247
Chapter 247 — पुष्पादिपूजाफलं (Fruits of Worship with Flowers and Other Offerings)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে বিষ্ণুৰ কৃপাৰে সকলো কাৰ্যত সিদ্ধি লাভৰ বাবে পুষ্পাদি অর্চনাৰ সংক্ষিপ্ত বিধান বৰ্ণনা কৰিছে। মালতী, মল্লিকা, ইউথী, পাটলা, কৰবীৰ, অশোক, কুন্দ, তামালপাত, বিল্ব আৰু শমীপত্ৰ, ভৃঙ্গরাজ, ঋতুকালে তুলসী, বাসক, কেতকী, পদ্ম আৰু ৰক্তোৎপল আদি প্ৰশস্ত; অর্ক, উন্মত্তক/ধুতুৰা আৰু কঙ্কাঞ্চী আদি বর্জনীয় বুলি কোৱা হৈছে। পাছত দানশাস্ত্ৰৰ সৈতে সংযোগ কৰি নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণে ঘিঁউ দান কৰিলে মহাপুণ্য, ৰাজ্যলাভ আৰু স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি হয় বুলি দেখুৱাই, গৃহস্থৰ সৰল নিবেদনো ৰাজকীয় আৰু লোকোত্তৰ ফল আনে; বৈষ্ণৱ ভক্তিত সঠিক দ্ৰব্য-নিৰ্বাচন আৰু নিয়মিত দানে সমৃদ্ধি আৰু ধৰ্মপ্ৰতিষ্ঠা দৃঢ় হয়।