Adhyaya 100
Chapter 100 — द्वारप्रतिष्ठाकथनम् (Dvāra-pratiṣṭhā-kathana: Procedure for Door Consecration)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দ্বাৰ-প্ৰতিষ্ঠাৰ বিশেষ বিধি বৰ্ণনা কৰিছে। দ্বাৰৰ অংশসমূহ কষায় আদি শুদ্ধিদ্ৰব্যেৰে সংস্কাৰ কৰি শয়ন (প্ৰতিষ্ঠা-শয্যা) ওপৰত স্থাপন কৰা হয়। মূল, মধ্য আৰু অগ্ৰ ভাগত ত্ৰিবিধ ন্যাস—আত্মতত্ত্বৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মধ্য তত্ত্বৰ ক্ৰমে ঈশ্বৰ পৰ্যন্ত—তাৰ পাছত সন্নিবেশ, হোম আৰু জপেৰে ‘যথাৰূপ’ সিদ্ধি সাধন কৰা হয়। দ্বাৰস্থানত অনন্ত-মন্ত্ৰৰ ৰক্ষাত বাস্তুপূজা, ৰত্ন-পঞ্চক স্থাপন আৰু বিঘ্নশান্তিৰ বাবে শান্তিহোম নিৰ্দিষ্ট। ৰক্ষাৰ্থ ঔষধি, ধান্য আদি দ্ৰব্য উল্লেখ আছে; প্ৰণৱোচ্চাৰ কৰি উদুম্বৰ-আধাৰত ৰক্ষা-পোটলী বান্ধা হয়। স্থানবিন্যাসত সামান্য উত্তৰাভিমুখ ঢাল, তলত আত্মতত্ত্ব, পাৰ্শ্বস্তম্ভত বিদ্যাতত্ত্ব আৰু আকাশপ্ৰদেশত শিৱ-ন্যাস; শেষত মূলমন্ত্ৰে প্ৰতিষ্ঠা। দ্বাৰপাল দেৱতা আৰু তল্পাদি আধাৰত যথাশক্তি অৰ্পণ, ঘাটতি-প্ৰায়শ্চিত্ত আহুতি, দিক্-বলি আৰু যথোচিত দক্ষিণাৰ বিধান আছে।
Shlokas
Verse 1
, च विन्यस्य पदपञ्चकमिति छ विन्यस्य रत्नपञ्चकमिति ज आत्मनेति छ शक्त्यर्थमिति ङ सूर्यमन्त्राश्चेति छ स्थापनेपि वेति ज अथ शततमो ऽध्यायः द्वारप्रतिष्ठाकथनं ईश्वर उवाच द्वाराश्रितप्रतिष्ठाया वक्ष्यामि विधिमप्यथ द्वाराङ्गानि कषायाद्यैः संस्कृत्य शयने न्यसेत्
এতিয়া শততম অধ্যায়—দ্বাৰ-প্ৰতিষ্ঠাৰ বৰ্ণনা। ঈশ্বৰে ক’লে—দ্বাৰাশ্ৰিত প্ৰতিষ্ঠাৰ বিধিও এতিয়া ক’ম। কষায় আদি দ্ৰব্যেৰে দ্বাৰৰ অংগসমূহ সংস্কৃত কৰি শয়নত ন্যাস কৰিব।
Verse 2
मूलमध्याग्रभागेषु त्रयमात्मादिसेश्वरं विन्यस्य सन्निवेश्याथ हुत्वा जप्त्वात्र रूपतः
মূল, মধ্য আৰু অগ্ৰ অংশত আত্মা-আদি পৰা ঈশ্বৰান্ত ত্ৰয়ক ন্যাস কৰি, তাৰ পিছত দৃঢ়ভাৱে স্থাপন কৰিব; তদনন্তৰ ইয়াত হোম আৰু জপ কৰিলে (দেৱতা/মন্ত্ৰ) স্বৰূপতঃ প্ৰত্যক্ষ হয়।
Verse 3
द्वारादथो यजेद्वास्तुन्तत्रैवानन्तमन्त्रितः रत्नादिपञ्चकं न्यस्य शान्तिहोमं विधाय च
দুৱাৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি তাতেই বাস্তুদেৱতাৰ পূজা কৰিব লাগে। অনন্ত-মন্ত্ৰে ৰক্ষাৰ আহ্বান কৰি ৰত্নাদি পঞ্চবস্তু স্থাপন কৰি শান্তি-হোমো সম্পন্ন কৰিব।
Verse 4
यवसिद्धार्थकाक्रान्ता ऋद्धिवृद्धिमहातिलाः गोमृत्सर्षपरागेन्द्रमोहनीलक्षणामृताः
যৱ, সিদ্ধার্থক (বগা সৰিষা), আক্রান্তা, ঋদ্ধি আৰু বৃদ্ধি, মহাতিলা, গোমৃত্ (গোবৰ), সৰিষা, পৰাগ, তাত শ্ৰেষ্ঠ, মোহনী, লক্ষণা আৰু অমৃতা—এই নাম/দ্ৰব্যসমূহ উল্লেখিত।
Verse 5
रोचना रुग् वचो दूर्वा प्रासादधश् च पोटलीं प्रकृत्योदुम्बरे बद्ध्वा रक्षार्थं प्रणवेन तु
ৰোচনা, ‘ৰুগ’ নামৰ ঔষধি, বচা, দূৰ্বা ঘাঁহ আৰু প্ৰাসাদধৰ অংশ লৈ সৰু পুটলি বনাব। উদুম্বৰৰ আধাৰত বান্ধি, প্ৰণৱ (ওঁ) সহ ৰক্ষাৰ্থে ধাৰণ/স্থাপন কৰিব।
Verse 6
द्वारमुत्तरतः किञ्चिदाश्रितं सन्निवेशयेत् आत्मतत्त्वमधो न्यस्य विद्यातत्त्वञ्च शाखयोः
দুৱাৰখন অলপ উত্তৰ দিশলৈ হেলাই স্থাপন কৰিব লাগে। তলত আত্মতত্ত্ব ন্যাস কৰি, দুয়ো পাৰ্শ্ব-শাখাত বিদ্যাতত্ত্ব বিন্যাস কৰিব।
Verse 7
शिवमकाशदेशे च व्यापकं सर्वमङ्गले ततो महेशनाथं च विन्यसेन्मूलमन्त्रतः
আকাশ-প্ৰদেশত সৰ্বব্যাপক, সৰ্বমঙ্গল শিৱৰ ন্যাস কৰিব লাগে। তাৰপিছত মূল-মন্ত্ৰে মহেশনাথকো বিন্যাস/প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।
Verse 8
विन्यस्य च निवेशयाथ इति ख विन्यस्य सन्निबोध्याथेति ज अजप्त्वानुरूपत इति ग सर्वपुष्कलमिति ख , घ च द्वाराश्रितांश् च तल्पादीन् कृतयुक्तैः स्वनामभिः जुहुयाच्छतमर्धं वा द्विगुणं शक्तितोथवा
বিধি অনুসৰি ন্যাস সম্পন্ন কৰি তাৰ পিছত প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগে। বিন্যাসৰ পাছত দেৱশক্তিক সন্নিবোধ্য (জাগ্ৰত) কৰিব লাগে। ক্ৰিয়ানুৰূপভাৱে, জপ নকৰাকৈ (অজপ্ত), সকলো সম্পূৰ্ণ (সৰ্বপুষ্কল) কৰি, দ্বাৰাশ্ৰিত দেৱতা আৰু তল্প আদি আধাৰক তেওঁলোকৰ নিজ নিজ নামৰে, যথাযথ বিন্যাসত, অগ্নিত আহুতি দিব লাগে—এশ, বা আধা, বা সামৰ্থ্য অনুসৰি দ্বিগুণ।
Verse 9
न्यूनादिदोषमोषार्थं हेतितो जुहुयाच्च्छतं दिग्बलिम्पूर्ववद्धुत्वा प्रदद्याद्दक्षिणादिकं
নিউনতা আদি দোষ নাশ কৰিবলৈ ‘হেতি’ মন্ত্ৰসহ অগ্নিত এশ আহুতি দিব লাগে। তাৰ পিছত পূৰ্ববৎ দিগ্বলি কৰি, দক্ষিণা আদি নিৰ্ধাৰিত দান প্ৰদান কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
A precise dvāra-pratiṣṭhā sequence: purification of door members, śayana placement, segmental nyāsa (root/middle/tip), Vāstu worship with Ananta-mantra, ratna-pañcaka placement, śānti-homa, and concluding bali/dakṣiṇā with expiation for deficiencies.
Protection is emphasized through the Ananta-mantra (invocation at the doorway) and the praṇava (Oṁ) used with a rakṣā-pōṭalī; the rite also includes śānti-homa and corrective oblations to remove nyūna-doṣa (defects of deficiency).
By mapping metaphysical principles (ātma-tattva, vidyā-tattva, Śiva, Maheśanātha) onto architectural members through nyāsa and installation, it treats the doorway as a sanctified locus where correct form, mantra, and offering align built space with dharma and auspiciousness.