Kosha
The Lexicon
A lexicographic section providing synonyms, technical terminology, and word-lists essential for understanding Vedic and Puranic literature.
Adhyayas in Kosha
Adhyaya 360
Chapter 360 — अव्ययवर्गाः (Groups of Indeclinables)
এই কোষ-স্তৰৰ অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে ঋষি বশিষ্ঠক সংস্কৃত অব্যয়সমূহৰ (অব্যয়পদ) সংক্ষিপ্ত অৰ্থ-মানচিত্ৰ প্ৰদান কৰে, যাতে কথোপকথন, যজ্ঞীয় বাক্য আৰু ব্যাকৰণগত নিখুঁততা ৰক্ষা হয়। আৰম্ভণি ‘আ’ নীপাতে—তাৰ অৰ্থ (অংশত্ব, ব্যাপ্তি, সীমা, ধাতু-যোগজন্য ব্যুৎপত্তি) আৰু প্ৰগৃহ্য-স্বভাৱ ব্যাখ্যা কৰা হয়। তাৰ পিছত নিন্দাসূচক (কু, ধিগ্), সমুচ্চয়/যোগ (চ), মঙ্গলবচন (স্বস্তি), অধিকতা/অতিক্ৰম (অতি), প্ৰশ্ন-সংশয় (স্বিত্, নু, ননু), বিৰোধ-নিশ্চয় (তু, হি, এব, বৈ) আদি অব্যয় শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়। কাল-ক্রমসূচক (অদ্য, হ্যঃ, শ্বঃ, তদা, ইদানীম্, সাম্প্রতম্), স্থান-দিশা (পুরস্তাত্, প্রতীচ্যাম্, অগ্রতঃ), পুনৰাবৃত্তি/বাৰম্বাৰতা (মুহুঃ, অসকৃত্, অভীক্ষ্ণম্), আৰু ভাবোদ্গাৰ (হন্ত, হা, অহো)ও সুশৃঙ্খল। স্বাহা, বৌষট্, বষট্, স্বধা আদি যজ্ঞোদ্গাৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰি দেখুৱাইছে যে ভাষাৰ কণাশব্দো সঠিক বৈদিক প্ৰয়োগেৰে ধৰ্মসেৱা কৰে। সামগ্ৰিকভাৱে, ভুক্তিৰ বাবে স্পষ্টতা আৰু মুক্তিৰ বাবে ধৰ্মানুগ শুদ্ধ বাক্—উভয়ৰ সহায়ক এই অধ্যায়।
Adhyaya 361
Adhyāya 361 — अव्ययवर्गः (Avyaya-vargaḥ) — The Section on Indeclinables (Colophon/Closure)
এই অধ্যায়ত অগ্নিপুৰাণৰ কোষ-ভাগৰ অব্যয়বৰ্গৰ সমাপ্তি উল্লেখ কৰা হৈছে। আগ্নেয় শিক্ষাধাৰাত ব্যাকৰণগতভাৱে অপরিবর্তনীয় অব্যয়ৰ পৰা আগবাঢ়ি বাক্য-প্ৰয়োগত অৰ্থ-ব্যৱস্থাপনা কেনেকৈ হয় তাৰ দিশ দেখুওৱা হৈছে। সমাপনসূত্ৰই এই প্ৰযুক্তিগত একক সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ কথা জনাই, পৰৱৰ্তী বিদ্যা—নানাৰ্থ (বহুঅৰ্থী) শব্দৰ শ্ৰেণীবিভাগ—লৈ সংক্রমণ সাজি তোলে। শব্দজ্ঞানক প্ৰকাশিত উপদেশৰ অংশ হিচাপে স্থাপন কৰি গ্ৰন্থে কয় যে ভাষাগত স্পষ্টতা যজ্ঞকর্ম, ব্যৱহাৰ/ন্যায়, আৰু শাস্ত্ৰব্যাখ্যাত অত্যাৱশ্যক; ইয়াৰ ফলত ভুক্তি ধৰ্মানুগত হয় আৰু মুক্তিৰ লক্ষ্যো সংৰক্ষিত থাকে।
Adhyaya 362
Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna
ভগৱান অগ্নিয়ে বশিষ্ঠ মুনিক কোষ-শৈলীত পৰ্যায়বৰ্গসমূহ বৰ্ণনা কৰি শব্দবিদ্যা প্ৰদান কৰে। আৰম্ভণিতে ভূমি আৰু মাটিৰ শব্দ, তাৰ পিছত লোক/বিশ্ব, দিশ-দেশ আৰু পথ/মাৰ্গ সম্পৰ্কীয় পদসমূহ আহে। তাৰ পাছত নগৰ-নিগম-স্থানীয় প্ৰশাসন আৰু বাস্তুশাস্ত্ৰৰ বৰ্ণনাৰ বাবে নামাৱলী—নগৰ, বজাৰ, গলি-ৰাস্তা, দ্বাৰ, প্ৰাকাৰ, দেৱাল, সভামণ্ডপ, গৃহ, প্ৰাসাদ, দুৱাৰ-উপকৰণ, সিঁড়ি আৰু পৰিষ্কাৰ-সম্পৰ্কীয় শব্দ—দিয়া হয়। তাৰ পিছত পৰ্বত, বন, উপবন আদি প্ৰকৃতি-বৰ্গ আৰু দীঘলীয়া আয়ুৰ্বেদীয় নিঘণ্টু-ধাৰাত বৃক্ষ, লতা, ঔষধি আৰু দ্ৰব্য-পৰ্যায় ৰং/আকাৰভেদসহ বৰ্ণিত। শেষত ব্যাঘ্ৰ, বৰাহ, নেকুৰা, মাকড়া, পখী, ভ্ৰমৰ আদি প্ৰাণী-পক্ষী আৰু ঢিপ, দল, গুচ্ছ আদি সমষ্টিবাচক শব্দ যোগ হয়। অধ্যায়ে দেখুৱায়—ভাষাৰ সূক্ষ্মতা ধৰ্মোপযোগী সঁজুলি, যিয়ে চিকিৎসা, স্থাপত্য আৰু লোকব্যৱস্থাক আধ্যাত্মিক অনুশাসনৰ সৈতে সমন্বয় কৰে।
Adhyaya 363
Chapter 363: नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (Groups of terms for Men, Brahmins, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
অগ্নিদেৱে কোষ-ধাৰাবাহিকতাত পূৰ্ব অধ্যায়ৰ ভূমি/বন/ঔষধি আদি পৰিৱেশীয় শ্ৰেণীৰ পৰা সৰি মানৱকেন্দ্ৰিক শ্ৰেণীবিভাগ আগবঢ়াইছে। আৰম্ভণিতে “পুৰুষ”, “স্ত্ৰী”, “বধূ”ৰ সমাৰ্থক, তাৰ পিছত সামাজিক-নৈতিকভাৱে চিহ্নিত নাৰীপ্ৰকাৰ, আত্মীয়তা আৰু বংশবিভাগ (সপিণ্ড/সনাভ, গোত্ৰ আৰু স্বজন), লগতে গৃহস্থ পৰিচয়ত স্বামী–স্ত্ৰীৰ যুগ্ম পদসমূহ উল্লেখ কৰে। তাৰ পাছত গৰ্ভ, জনন-প্ৰজনন সম্পৰ্কীয় পৰিভাষা, দেহাৱস্থা আৰু অক্ষমতা, ৰোগনাম—বিশেষকৈ কুষ্ঠাদি চর্মৰোগ আৰু শ্বাস/ক্ষয়জাত ব্যাধি—আৰু শুক্ৰ, মাংস, মেদ, শিৰা আদি দেহদ্ৰব্যৰ বৰ্ণনা আছে। পৰৱৰ্তী অংশত অস্থি আৰু অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ, ব্যাকৰণগত লিঙ্গ-প্ৰয়োগৰ টোকা, আৰু কটি-গুহ্যৰ পৰা কাঁধ, নখ, গ্ৰীৱা-অঞ্চল, কেশলৈকে দেহাংশৰ বিস্তৃত শব্দভাণ্ডাৰ দিয়া হৈছে। শেষত অঙ্গুল, বিতস্তি, ৰত্নি/অৰত্নি মাপ, অলংকাৰ-ৱেশভূষা, বস্ত্ৰ-তন্তু, পৰিমিতি-আকাৰ আৰু গঠন-ৰূপৰ পদ সংকলন কৰি, নিখুঁত নামকৰণেৰে লোকবিদ্যাক ধৰ্মজ্ঞানৰূপে বোধগম্য কৰা হৈছে।
Adhyaya 364
Chapter 364 — ब्रह्मवर्गः (Brahmavarga: Lexical Classification of Brahminical/Ritual Terms)
কোষ-পদ্ধতি অনুসৰি সংক্ষিপ্ত সংজ্ঞাৰ ধাৰাত ভগৱান অগ্নিয়ে বৈদিক যজ্ঞ-সাক্ষৰতা আৰু ব্ৰাহ্মণীয় সামাজিক-আচাৰ ভূমিকা বুজিবলৈ প্ৰয়োজনীয় সূক্ষ্ম পদসমূহ ব্যাখ্যা কৰে। প্ৰথমে বংশ, অন্ববায়, গোত্ৰ, কুল/অভিজন-অন্বয় আদি দ্বাৰা বংশ-পরিচয়ৰ চিহ্ন নিৰ্ণয় কৰি, পাছত অধ্বৰত আচাৰ্যক মন্ত্ৰ-ব্যাখ্যাতা আৰু আদেষ্টাক যজ্ঞ-নিৰ্দেশক কৰ্মকর্তা বুলি নিৰ্দিষ্ট কৰে। তাৰ পিছত যজ্ঞ-ব্যৱস্থা—যজমান/যষ্টা, সহযাজক আৰু সভাৰ ভূমিকা, লগতে ঋত্বিজ-ত্রয় (অধ্বৰ্যু, উদ্গাতা, হোতা)ক যজুঃ-সাম-ঋক্ জ্ঞানৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি স্পষ্ট কৰে। যূপৰ চষাল, বেদীৰ চতুষ্কোণ, আমিক্ষা, পৃষদাজ্য, পৰমান্ন, উপাকৃত পশু আদি উপকৰণ-হৱিষ্যৰ সংজ্ঞা দিয়ে আৰু অভিষেক/প্ৰোক্ষণ/পূজাৰ পৰ্যায় শব্দো উল্লেখ কৰে। শেষত নিয়ম আৰু ব্ৰতৰ ভেদ, কল্প বনাম অনুকল্প, বিধি-বিবেচনা, শ্রুতি অধ্যয়নৰ উপাকৰণ, তপস্বীৰ প্ৰকাৰ, আৰু যম (নিত্য দেহসংযম) বনাম নিয়ম (কদাচিৎ বাহ্য সহায়ে আচৰণ)ৰ তাত্ত্বিক-প্ৰযুক্তিগত ভেদ দেখুৱাই ব্ৰহ্মভূয়/ব্ৰহ্মত্ব/ব্ৰহ্মসায়ুজ্যলৈ উপসংহাৰ কৰে।
Adhyaya 365
Chapter 365 — क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (The Classes of Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
অগ্নিদেৱে কোষ-কাৰ্যত সমাজ আৰু প্ৰশাসনত ব্যৱহৃত পদসমূহ নিৰ্ধাৰণ কৰে। ৰাজত্বৰ স্তৰ—ৰাজন্য, ক্ষত্ৰিয়/বিৰাট, অধীশ্বৰ; চক্ৰৱৰ্তী, সাৰ্বভৌম, মণ্ডলেশ্বৰ—আৰু মন্ত্রী-আমলাতন্ত্ৰ—মন্ত্রিন, ধী-সচিব, অমাত্য, মহামাত্ৰ—বৰ্ণিত; ন্যায় আৰু ৰাজস্ব তদাৰকিৰ পদ—প্ৰাড্বিবাক, অক্ষদৰ্শক, ভৌৰিক, কনকাধ্যক্ষ। অন্তঃপুৰ প্ৰশাসনত অন্তৰ্বংশিক, সৌবিদল্ল, কঞ্চুকিন, স্থাপত্য আদি। তাৰ পিছত নীতিসংলগ্ন বিষয়—শত্ৰু/মিত্ৰ/উদাসীন/পাৰ্ষ্ণিগ্ৰাহ, গুপ্তচৰ-সুচক, তৎক্ষণাৎ/বিলম্বিত ফল, দৃশ্য/অদৃশ্য কাৰণতা—উপস্থাপিত। পৰৱৰ্তী অংশত চিকিৎসাবিদ্যাৰ তকনিকী নাম, ব্যাকৰণৰ লিঙ্গ-টোকা, আৰু ধনুৰ্বেদ—কবচ, ব্যূহ-চক্ৰ-অনীক, অক্ষৌহিণীলৈকে গণনা, ধনু-প্ৰত্যঞ্চা-শৰ-তূণীৰ-খড়্গ-পরশু-ছুৰি-শক্তি-ধ্বজ আদি অস্ত্ৰনাম। শেষত বৈশ্য জীৱিকা—কৃষি, সুদ, বাণিজ্য—মাপ-তোল আৰু মুদ্ৰা, ধাতু আৰু ৰস/ৰসায়ন, আৰু শূদ্ৰ/অন্ত্যজ শ্ৰেণী-কাৰুশিল্প শব্দভাণ্ডাৰে ধৰ্মপালনত নিখুঁত ভাষাৰ প্ৰয়োজন দেখুৱায়।
Adhyaya 366
Chapter 366 — सामान्यनामलिङ्गानि (Common Noun-Forms and Their Grammatical Genders)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে পেচাগত আৰু প্ৰতিষ্ঠানগত শব্দাৱলীৰ পৰা আঁতৰি, কোষ-শৈলীত সাধাৰণ নাম, বিশেষণ, সিহঁতৰ লিংগ-প্ৰয়োগ, সমাৰ্থকতা আৰু ব্যৱহাৰৰ মানদণ্ড একত্ৰ কৰে। সুকৃতী, পুণ্যবান, ধন্য, মহাশয় আদি গুণ-শ্ৰেষ্ঠতা; যোগ্যতা-বিদ্যা; দান-ঔদাৰ্য; আৰু নায়ক, অধিপ আদি নেতৃত্ব-অধিকাৰৰ পদসমূহ শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছে। তাৰ পিছত দুষ্টতা, বিলম্ব, হঠকাৰিতা, আলস্য, উদ্যোগ, লোভ, বিনয়, সাহস, সংযম, বাচালতা, অপকীৰ্তি, নিষ্ঠুৰতা, কপটতা, কৃপণতা, অহংকাৰ আৰু শুভ স্বভাৱ আদি নৈতিক-আচৰণগত বিপৰীত ৰূপ বৰ্ণিত। সৌন্দৰ্য বনাম শূন্যতা, শ্ৰেষ্ঠতা, স্থূলতা-ক্ষীণতা, নিকটতা-দূৰত্ব, বৃত্তাকাৰতা, উচ্চতা, ধ্ৰুৱ-নিত্য-সনাতনতা আৰু পাঠ-দোষৰ শব্দো দিয়া হৈছে। অভিয়োগ/অভিগ্ৰহ আদি প্ৰয়োগিক পদ আৰু প্ৰমাণ-শব্দ—শব্দপ্ৰমাণ, উপমান, অৰ্থাপত্তি, পৰাৰ্থধী, অভাৱ-জ্ঞান—উপস্থাপন কৰি, শেষত মানৱবোধৰ বাবে হৰিক ‘অলিংগ’ বুলি কৈ ব্যাকৰণ-অৰ্থ-প্ৰমাণবিদ্যাক ধৰ্ম-সমৰ্থ দিৱ্য জ্ঞানব্যৱস্থাত একত্ৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 367
Chapter 367 — नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः (The Nitya, Naimittika, and Prākṛta Dissolutions)
ভগৱান অগ্নিয়ে প্ৰলয়তত্ত্ব চাৰিধৰণে বিন্যস্ত কৰে—নিত্য (জীৱৰ নিৰন্তৰ ক্ষয়), নৈমিত্তিক (ব্ৰহ্মাৰ কল্পান্তত হোৱা পৰ্যায়িক প্ৰলয়), প্ৰাকৃত (দীৰ্ঘ যুগচক্ৰৰ অন্তত বিশ্বলয়), আৰু আত্যন্তিক (মোক্ষজ্ঞানৰ দ্বাৰা আত্মাৰ পৰমাত্মাত লয়)। নৈমিত্তিক প্ৰলয়ত দীঘলীয়া অনাবৃষ্টি, সূৰ্যৰ সাত কিৰণে জল শোষণ, সাত সূৰ্যৰূপৰ উদ্ভৱ, সৰ্বত্ৰ দহন, কালাগ্নি-ৰুদ্ৰলৈকে অগ্নিৰ উত্থান, পাতালৰ পৰা স্বৰ্গলৈকে দাহ আৰু জীৱসমূহৰ উচ্চ লোকলৈ গমন বৰ্ণিত। তাৰ পিছত বৰষুণে অগ্নি নুমুৱায়, বায়ুৱে মেঘ ছত্ৰভঙ্গ কৰে; হৰি শেষৰ ওপৰত একাৰ্ণৱত যোগনিদ্ৰাত শয়ন কৰি পুনৰ ব্ৰহ্মৰূপে সৃষ্টিৰ সূচনা কৰে। প্ৰাকৃত প্ৰলয় সাংখ্য-ক্রমে—পৃথিৱী জলে, জল অগ্নিত, অগ্নি বায়ুত, বায়ু আকাশত, আকাশ অহংকাৰত, তাৰ পিছত মহতত আৰু শেষত প্ৰকৃতিত লীন হয়; অন্তত প্ৰকৃতি-পুৰুষো নাম-বৰ্ণাতীত পৰমত বিলীন হয়, তাত সকলো বিকল্প নিৱৃত্ত হয়।