Mantra-shastra
Tantra & Sacred Formulae
The science of mantras, tantric rituals, yantra construction, and esoteric practices for spiritual attainment and protection.
Adhyayas in Mantra-shastra
Adhyaya 301
Chapter 301 — सूर्यार्चनं (Sūryārcana) / Sun-worship (closing colophon only)
এই অংশত পূৰ্বৱৰ্তী এককৰ সমাপ্তি-কলফন সংৰক্ষিত আছে আৰু অধ্যায় ৩০১ক ‘সূৰ্যাৰ্চন’ (সূৰ্য-পূজা) বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। আগ্নেয় শিক্ষাপ্ৰবাহত সূৰ্যোপাসনা ঋত/ধৰ্ম আৰু কৰ্মসিদ্ধিৰ মাজত সেতুস্বৰূপ; সূৰ্যক কাল-নিয়ন্তা, প্ৰাণশক্তি আৰু প্ৰজ্ঞা-প্ৰকাশদাতা হিচাপে আহ্বান কৰা হয়। এই সংযোগে সাধকক পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ অধিক প্ৰযুক্তিমূলক মন্ত্ৰ-প্ৰয়োগ, হোম-বিধি আদিৰ বাবে শুদ্ধি, অধিকাৰ আৰু শক্তি-সমন্বয়ৰে প্ৰস্তুত কৰে; পুৰাণৰ পদ্ধতি অনুসাৰে ভক্তি তান্ত্ৰিক কৰ্মবিজ্ঞানৰ পৰা পৃথক নহয়, বৰং তাৰ আধাৰ।
Adhyaya 302
Worship by Limb-Syllables (Aṅgākṣara-arcana)
অগ্নিদেৱে তন্ত্ৰমুখী উপদেশত প্ৰথমে শুভকাল নিৰ্ণয় কৰে—চন্দ্ৰ জন্মনক্ষত্ৰত, সূৰ্য সপ্তম ৰাশিত, পূষণ/পুষ্য সময়, আৰু আগবঢ়াৰ আগতে গ্ৰহণৰ ‘গ্ৰাস’ (পৰিমাণ/অৱস্থা) পৰীক্ষা। তাৰ পিছত দেহগত অশুভ লক্ষণক আয়ুক্ষয়ৰ সূচক বুলি কৈ মন্ত্রৰ দ্বাৰা ৰক্ষা আৰু ভক্তিপ্ৰয়োগৰ বিধান দিয়ে। ক্ৰুদ্ধোল্কা, মহোল্কা, বীৰোল্কা আদি উগ্ৰ শক্তিৰ বাবে শিখা-মন্ত্র, আৰু বৈষ্ণৱ অষ্টাক্ষৰী মন্ত্রক আঙুলিৰ সন্ধিস্থলত ক্ৰমবদ্ধ ন্যাস ৰূপে স্থাপন কৰাৰ নিয়ম বৰ্ণিত। সাধকে হৃদয়, মুখ, চকু, মস্তক, পাদ, তালু, গুহ্য আৰু হাতে বৰ্ণ-বীজ ন্যাস কৰি সেই একে ন্যাস দেৱতাৰ ওপৰতো প্ৰতিবিম্বিত কৰে, যাতে আত্মা আৰু ইষ্টদেৱতাৰ ঐক্য স্থাপিত হয়। পাছত মণ্ডল/পদ্মস্থাপনত ধৰ্ম-শ্ৰেণী আৰু গুণ-শক্তি সমূহক পদ্ম-অঞ্চলসমূহত সূৰ্য-চন্দ্ৰ-দাহিনী ত্ৰিবৃত্ত পৰ্যন্ত স্থাপন কৰা হয়। শেষত যোগপীঠত হৰিক আহ্বান কৰি মূলমন্ত্রে পঞ্চোপচাৰ পূজা, দিশসমূহত বাসুদেৱাদি ৰূপ, আয়ুধ-চিহ্নৰ দিক্-বিন্যাস, আৰু গৰুড়, বিশ্বক্সেন, সোমেশ, ইন্দ্ৰ-পৰিবাৰসহ আৱৰণ পূজাৰ দ্বাৰা সম্পূৰ্ণ বিধিত সৰ্বসিদ্ধিৰ ফল ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 303
Chapter 303: Mantras for Worship Beginning with the Five-syllable (Pañcākṣara) — पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्राः
অগ্নিয়ে পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্রক আধাৰ কৰি শৈৱ তান্ত্ৰিক পূজা‑দীক্ষাৰ বিধান বৰ্ণনা কৰে; ইয়াত মন্ত্রক বিশ্বতত্ত্ব আৰু সাধনা‑পদ্ধতি দুয়ো ৰূপে ধৰা হৈছে। প্ৰথমে শিৱক পৰব্ৰহ্মৰ জ্ঞানস্বৰূপ, হৃদয়স্থিত বুলি কোৱা হয় আৰু মন্ত্রাক্ষৰৰ সৈতে পঞ্চভূত, প্ৰাণবায়ু, ইন্দ্ৰিয় আৰু দেহক্ষেত্ৰৰ সম্পৰ্ক, লগতে অষ্টাক্ষৰ‑পৰ্যৱসান উল্লেখ কৰা হয়। তাৰ পিছত দীক্ষাস্থল‑শুদ্ধি, চৰু প্ৰস্তুতি আৰু ত্ৰিবিভাগ, নিদ্ৰা‑নিয়ম আৰু প্ৰাতঃ‑নিবেদন, পুনঃপুনঃ মণ্ডল‑পূজা, মৃল্লেপ, অঘমর্ষণসহ তীৰ্থস্নান, প্ৰাণায়াম, আত্মশুদ্ধি আৰু ন্যাসৰ ক্ৰম আহে। ধ্যানত অক্ষৰসমূহ ৰঙীন অঙ্গৰূপ হয়; শক্তিসমূহ পদ্মদল‑কৰ্ণিকাত স্থাপন কৰা হয়; শিৱ স্ফটিকশ্বেত, চতুৰ্ভুজ, পঞ্চবক্ত্ৰ ৰূপে পঞ্চব্ৰহ্ম (তৎপুৰুষাদি) দিশান্যাসসহ আহ্বানিত হয়। তাৰপিছত দীক্ষাক্ৰম—অধিবাস, গব্যপঞ্চক, নেত্ৰবন্ধ, প্ৰৱেশ, তত্ত্বসংহাৰ কৰি পৰমত লয় আৰু সৃষ্টিমাৰ্গে পুনঃসৃষ্টি, প্ৰদক্ষিণা, পুষ্পপাতৰ দ্বাৰা নাম/আসন নিৰ্ণয়, শিৱাগ্নি উৎপত্তি, নিৰ্দিষ্ট মন্ত্রে হোমসংখ্যা, পূৰ্ণাহুতি‑অস্ত্ৰাহুতি, প্ৰায়শ্চিত্ত, কুম্ভপূজা, অভিষেক, সময়ব্ৰত আৰু গুৰুক সন্মান; আৰু এই পদ্ধতি বিষ্ণু আদি দেৱতাৰ ক্ষেত্ৰতো সমান বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 304
Mantras for Worship Beginning with the Five-Syllabled (Mantra) — Concluding Colophon (Chapter 304 end)
এই অংশটো মূলত সমাপ্তি-কলফনৰ দ্বাৰা প্ৰতিনিধিত্ব পায়, য’ত পঞ্চাক্ষৰী (পাঁচ অক্ষৰৰ) সূত্ৰৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা পূজা-মন্ত্ৰসমূহ বিষয়ক মন্ত্ৰশাস্ত্ৰ বিভাগৰ সমাপ্তি সূচিত কৰা হয়। অগ্নি–বশিষ্ঠ শিক্ষাৰ কাঠামোত এনে অধ্যায়সমূহ আচাৰ-প্ৰযুক্তিৰ দৰে—পূজাত মন্ত্ৰৰ প্ৰয়োগ কেনেকৈ, জপৰ ক্ৰম কেনেকৈ, আৰু নিখুঁত শব্দৰূপ কেনেদৰে ধৰ্মৰ উপকৰণ হয়, সেয়া সংহিতাবদ্ধ কৰে। ভিতৰৰ শ্লোকসমূহ ইয়াত নাথাকিলেও গঠনগত ভূমিকা স্পষ্ট—এই অধ্যায় সাধাৰণ মন্ত্ৰ-পূজা বিধিৰ পৰা পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ বিশেষ নাম-লিতুৰ্জিলৈ সেতু হয়, য’ত দেৱনামসমূহক ক্ষেত্ৰ/তীৰ্থৰ পৱিত্ৰ ভূগোলৰ সৈতে মানচিত্ৰিত কৰা হয়। সেয়ে কাহিনী-প্ৰবাহে মন্ত্ৰক সাৰ্বজনীন উপাসনা-সাধনৰ পৰা স্থান-সংবেদনশীল সাধনালৈ লৈ যায়, আৰু তীৰ্থযাত্ৰা, অৰ্পণ, স্মৰণক পৰস্পৰে শক্তিশালী কৰি পুণ্য আৰু অন্তঃশুদ্ধিৰ দিশে মুখী কৰে।
Adhyaya 305
Chapter 305 — Narasiṃha and Related Mantras (नारसिंहादिमन्त्राः)
অগ্নিদেৱে আগৰ বৈষ্ণৱ নাম-লিতানীৰ পৰা আগবাঢ়ি মন্ত্ৰশাস্ত্ৰ (তন্ত্ৰ)ৰ বলপ্ৰয়োগ আৰু ৰক্ষামূলক অংশ উপস্থাপন কৰে। তেওঁ প্ৰথমে শত্রু/ক্ষুদ্ৰ কৰ্ম—স্তম্ভন, বিদ্বেষণ, উচ্চাটন, উৎসাদন, ভ্ৰম, মাৰণ আৰু ব্যাধি—শ্ৰেণীবদ্ধ কৰি, সিহঁতৰ ‘মোক্ষ’ অৰ্থাৎ শমন/প্ৰতিকাৰো শিকাব বুলি কয়; ইয়াত প্ৰয়োগৰ সৈতে নিয়ন্ত্ৰণৰ ভাবো আছে। তাৰ পাছত শ্মশানত ৰাত্ৰিজপে ভ্ৰম সৃষ্টিৰ বিধি, প্ৰতিমা-বিধান/ভেদনদ্বাৰা মাৰণকর্ম, আৰু চূৰ্ণ-ক্ষেপে উৎসাদনৰ প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণিত। তাৰ পিছত সুদৰ্শন-চক্ৰকেন্দ্ৰিত ৰক্ষা-প্ৰযুক্তি—ন্যাস, আয়ুধধাৰী দেৱতাৰ ধ্যান, চক্ৰ-যন্ত্ৰত বৰ্ণবিন্যাস, কুম্ভস্থাপন আৰু নিৰ্দিষ্ট দ্ৰব্যে 1008 আহুতি সহ হোম—ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শেষত ‘ওঁ ক্ষৌঁ…’ নৰসিংহ মন্ত্ৰ ৰাক্ষসসদৃশ পীড়া, জ্বৰ, গ্ৰহবাধা, বিষ আৰু ৰোগ দহনকাৰী অগ্নিতেজস্বী প্ৰতিরোধশক্তি ৰূপে নৰসিংহক প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Adhyaya 306
Chapter 306 — त्रैलोक्यमोहनमन्त्राः (Mantras for Enchanting the Three Worlds)
ভগৱান অগ্নিয়ে ত্ৰৈলোক্য-মোহন মন্ত্রৰ পৰিচয় দিয়ে, যি চাৰিও পুৰুষাৰ্থত সিদ্ধি দান কৰে বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত তান্ত্ৰিক কৰ্মধাৰা—পূৰ্বপূজা, নিৰ্দিষ্ট জপ-সংখ্যা, অভিষেক, নিৰ্ধাৰিত দ্ৰব্য আৰু গণনাসহ হোম, ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু আচার্য-সন্মান—বৰ্ণিত। তাৰ পাছত দেহশুদ্ধি আৰু অন্তৰঙ্গ সাধনা—পদ্মাসন, দেহশোষণ/নিগ্ৰহ, সুদৰ্শন দিগ্বন্ধন ন্যাস, বীজধ্যানে মলিনতা নিৰ্গমন, সুষুম্না পথে অমৃতধাৰা-ভাবনা, প্ৰাণায়াম আৰু দেহত শক্তিন্যাস। বিষ্ণু (কাম/স্মৰ ভাবসহ), লক্ষ্মী, গৰুড় আৰু আয়ুধৰ প্ৰতিষ্ঠা, আৰু পৃথক অস্ত্ৰমন্ত্রে আয়ুধপূজা উল্লেখ আছে। শেষত “ওঁ শ্ৰীং ক্ৰীং হ্ৰীং হুঁ…” মুখ্য মন্ত্র, তৰ্পণবিধি, দীঘলীয়া আয়ুৰ বাবে উচ্চ জপ-হোম লক্ষ্য, আৰু ৰাজ্যসিদ্ধি তথা দীঘলীয়া জীৱনৰ উদ্দেশ্যে বৰাহ-সূত্ৰৰ পৰিশিষ্ট—মন্ত্রশাস্ত্ৰক অন্তঃশুদ্ধি আৰু ফলসাধন দুয়ো ৰূপে দেখুৱায়।
Adhyaya 307
Trailokya-mohinī Śrī-Lakṣmī-ādi-pūjā and Durgā-yoga (Protective and Siddhi Rites)
ভগৱান অগ্নিয়ে বসিষ্ঠক ত্ৰৈলোক্য-মোহিনী শ্ৰী (লক্ষ্মী) কেন্দ্ৰিক সমৃদ্ধি-সাধনা আৰু দুৰ্গা-যোগৰ ৰক্ষা তথা জয়-প্ৰয়োগ একেলগে উপদেশ দিয়ে। আৰম্ভণিতে লক্ষ্মী-মন্ত্ৰশ্ৰেণী আৰু নৱ অঙ্গ-মন্ত্ৰৰ ন্যাস, পদ্মবীজ জপমালাৰে একৰ পৰা তিনি লক্ষ জপৰ বিধান আছে। তাৰপিছত শ্ৰী/বিষ্ণু মন্দিৰত ধনদায়িনী পূজা, খদিৰ অগ্নিত ঘৃতলেপিত চাউলৰ হোম, বিল্ব-আধাৰিত আহুতি, আৰু গ্ৰহশান্তি তথা ৰাজানুগ্ৰহ/বশ্যতা লাভৰ বাবে সৰিষা-জল অভিষেক আদি প্ৰতিকাৰ কোৱা হৈছে। তাৰপিছত শক্ৰৰ চাৰিদুৱাৰ ভৱনৰ ধ্যান, দুৱাৰ-ৰক্ষক শ্ৰী-দূতী, অষ্টদল পদ্মত চাৰ ব্যূহ (বাসুদেৱ, সংকর্ষণ, প্ৰদ্যুম্ন, অনিরুদ্ধ) বিন্যাস, আৰু শেষত পদ্মকৰ্ণিকাত লক্ষ্মীৰ ৰূপধ্যান। আহাৰ-কাল নিয়ম আৰু বিল্ব, ঘি, পদ্ম, পায়স আদি নৈবেদ্যো উল্লেখিত। তাৰপিছত দুৰ্গাৰ ‘হৃদয়’ মন্ত্ৰ সাঙ্গ, পাত-আধাৰিত পূজা, আয়ুধ-দেৱতালৈ অৰ্পণ, আৰু বশ্যীকৰণ, জয়, শান্তি, কাম, পুষ্টিৰ বাবে হোম-বিকল্প; শেষত যুদ্ধক্ষেত্ৰত বিজয় আহ্বান-বিধি।
Adhyaya 308
Chapter 308 — Worship of Tvaritā (त्वरितापूजा)
পূৰ্ব অধ্যায়ত ত্ৰৈলোক্য-মোহিনী লক্ষ্মী আৰু সংশ্লিষ্ট পূজা সমাপ্ত কৰি অগ্নিদেৱে তৎক্ষণাৎ ত্বৰিতা-উপাসনা উপদেশ দিয়ে। ভুক্তি আৰু মুক্তি—দুয়োটাৰ বাবে প্ৰেৰক আজ্ঞা-সূত্ৰসহ মন্ত্রাঙ্গ আৰু বিধান প্ৰথমে প্ৰদান কৰে। তাৰ পিছত শিৰৰ পৰা পদলৈ অঙ্গন্যাস আৰু মন্ত্রন্যাস, আৰু শেষত ব্যাপক ন্যাস সম্পন্ন কৰা হয়। ধ্যানত ত্বৰিতাক কিৰাত/শবৰী-ভাবযুক্ত, ত্ৰিনেত্ৰী, শ্যামবৰ্ণা, বনমালা-ভূষিতা, ময়ূৰপিচ্ছ-চিহ্নধাৰিণী, সিংহাসনস্থ, বৰ আৰু অভয় দানকাৰিণী ৰূপে কল্পনা কৰা হয়। তাৰপিছত অষ্টবিধ পীঠ/পদ্মপূজাত পাঁহি-পাঁহি অঙ্গগায়ত্ৰী স্থাপন, সম্মুখ আৰু দ্বাৰস্তম্ভত শক্তিসকলৰ উপচাৰ, আৰু বাহিৰত ৰক্ষক পৰিয়ালৰ বিধান আছে। শেষত যোনিআকাৰ কুণ্ডত নিৰ্দিষ্ট দ্ৰব্যে হোমভেদে সমৃদ্ধি, ৰক্ষা, লোকপ্ৰসাদ, সন্তানলাভ আৰু শত্রুকৰ্মলৈকে সিদ্ধি; লগতে অধিক জপ, মণ্ডলপূজা আৰু দীক্ষাসংযুক্ত দান, পঞ্চগব্য আৰু চৰু-বিধিৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 309
Tvaritā-pūjā (The Worship of Tvaritā) — Transition Verse and Context
এই অধ্যায়টো সমাপ্তি আৰু সংক্রমণৰূপে তান্ত্ৰিক পৰিসৰ স্থাপন কৰে। অগ্নি ঋষিয়ে বশিষ্ঠক সম্বোধন কৰি পূৰ্ব বিষয়ৰ পৰা আগবাঢ়ি ত্বৰিতা-দেৱী উপাসনাৰ প্ৰসঙ্গ উত্থাপন কৰে। ইয়াত পূজা কেৱল ভক্তি নহয়; ই প্ৰকাশিত বিজ্ঞানসদৃশ মন্ত্রশাস্ত্ৰ—বিধিৰ নিখুঁততা, প্ৰস্তুত ‘পুৰ/দুৰ্গ’ সদৃশ সুৰক্ষিত স্থান আৰু ৰজো-লিখিত (ৰেখাঙ্কিত) প্ৰতিনিধি ৰূপৰ প্ৰয়োজন উল্লেখ কৰে। অগ্নিপুৰাণৰ বিশ্বকোষীয় শিক্ষাধাৰাত কোৱা হয়, আগন্তুক বিদ্যা ভুক্তি (লৌকিক লক্ষ্যসিদ্ধি) আৰু মুক্তি (মোক্ষাভিমুখতা) দুয়োটা ফল দিয়ে। এই অধ্যায়টো দোৱাৰ-প্ৰান্তৰ দৰে—সাধনাৰ নাম, ফল, আৰু বজ্ৰাকুলা-ৰূপিণী দেৱীৰ মন্ত্র-পূজা পৰিচয়ক পৰৱৰ্তী উপদেশৰ আধাৰ কৰি তোলে।
Adhyaya 310
Tvaritā-mūla-mantra and Related Details (Dīkṣā, Maṇḍala, Nyāsa, Japa, Homa, Siddhi, Mokṣa)
ভগৱান অগ্নিয়ে ত্বৰিতা-কেন্দ্ৰিত তন্ত্ৰ-অনুষ্ঠানৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে—সিংহ–বজ্ৰকুল পদ্ম-যন্ত্ৰত ন্যাসেৰে প্ৰস্তুতি, তাৰপিছত মণ্ডল নিৰ্মাণ: ন’ ভাগ বিভাজন, দিশত গ্ৰাহ্য/অগ্ৰাহ্য কোষ্ঠ নিৰ্ণয়, বাহ্য ৰেখা-সমূহ, বজ্ৰ-বক্ৰতা আৰু মাজত তেজোময় পদ্ম। পাছত স্থাপন- পূজা: বীজাক্ষৰ দক্ষিণাৱর্ত ক্ৰমে স্থাপন, বিদ্যাংগ পাঁপৰি আৰু কেন্দ্ৰত বিন্যাস, দিগস্ত্ৰ-ৰক্ষা, বাহ্য গৰ্ভ-মণ্ডলত লোকপাল-ন্যাস। জপসংখ্যা, অংগ-প্ৰমাণ আৰু হোম-ক্রম নিৰ্দিষ্ট; পূৰ্ণাহুতি দীক্ষাৰ মুদ্ৰা, তাতে শিষ্য দীক্ষিত হয়। ভুক্তিৰ বাবে জয়, ৰাজত্ব, নিধি, সিদ্ধি আদি ফল; লগতে মোক্ষপথ—কৰ্মবন্ধনহীন হোম, সদাশিৱ-স্থিতি আৰু ‘জল জলত লয়’ উপমাৰে অনাৱর্তন-মুক্তি। শেষত অভিষেক, কুমাৰী-পূজা, দক্ষিণা আৰু দূতী-মন্ত্ৰে দ্বাৰ, একান্ত গছ, শ্মশান আদি ৰাত্ৰী/সীমা-বিধি সৰ্বাৰ্থসিদ্ধিৰ বাবে কোৱা হৈছে।
Adhyaya 311
The Root-Mantra of Tvaritā (Tvaritā-mūla-mantra)
এই অধ্যায়টো ত্বৰিতাৰ মূল-মন্ত্ৰোপদেশৰ উপসংহাৰ আৰু সংক্রমণ-কলফন; ইয়াৰ দ্বাৰা ত্বৰিতা-বিদ্যাৰ অধিক প্ৰযুক্তিগত ব্যাখ্যাৰ দিশে গতি সূচিত হয়। আগ্নেয় পৰম্পৰাত মূল-মন্ত্ৰক বীজ-প্ৰামাণ্য হিচাপে স্থাপন কৰা হয়, যাৰ পৰা পৰৱৰ্তী প্ৰয়োগ, অনুষ্ঠান-ৱিনিয়োগ আৰু যন্ত্ৰ/চক্ৰ-বিন্যাস বিস্তাৰ লাভ কৰে। বিস্তৃত পদ্ধতিৰ ঠিক আগতে এই সমাপ্তি ৰখা পুৰাণীয় শিক্ষণ-ৰীতি দেখুৱায়—প্ৰথমে মন্ত্ৰক প্ৰকাশিত কেন্দ্ৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা, তাৰ পিছত নিয়ত ক্ৰম, ন্যাস আৰু যন্ত্ৰ-চক্ৰ নিৰ্মাণৰ জৰিয়তে কাৰ্যকৰী শাখালৈ বিস্তাৰ। অধ্যায়টোৱে পৰম্পৰা-প্ৰামাণ্য আৰু পাঠ-সাতত্য দৃঢ় কৰি, সাধক-বিদ্বানক পৰৱৰ্তী অধ্যায় পৃথক মন্ত্ৰ নহয়, শাস্ত্ৰানুশাসনাধীন ধৰ্ম-কাম-অৰ্থফলদায়ী সুসংবদ্ধ তান্ত্ৰিক প্ৰযুক্তি হিচাপে পঢ়িবলৈ প্ৰস্তুত কৰে।
Adhyaya 312
Chapter 312 — Various Mantras (नानामन्त्राः)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে বিনায়ক (গণেশ) পূজাৰে আৰম্ভ কৰি সংক্ষিপ্ত মন্ত্ৰ-শাস্ত্ৰ ক্ৰম উপদেশ দিয়ে—আধাৰ-শক্তি আৰু পদ্ম-ৰচনাৰ ন্যাস, “হূঁ ফট্” কবচ, আৰু দিশানুসাৰে উপাধি-নামসহ বিঘ্নেশৰ বাহ্য/অন্তৰ আহ্বান। পাছত ত্ৰিপুৰা উপাসনাত ভৈৰৱ/বটুক আদি সহচৰ-নামশ্ৰেণী, বীজ (ঐং, ক্ষেং, হ্ৰীং) আৰু অভয়, পুস্তক, বৰদ, মালা আদি ৰূপ-লক্ষণ উল্লেখ আছে। জাল-ৱিন্যাস, হৃদয়াদি-ন্যাস আৰু কামক (ইচ্ছাপূৰণ) সমাপন-বিধি বৰ্ণিত। তাৰ পাছত উচ্ছাটনৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট যন্ত্ৰ, শ্মশান-দ্ৰব্য আৰু সূত্ৰবন্ধন; যুদ্ধত ৰক্ষা/বিজয় মন্ত্ৰ, সমৃদ্ধি, সূৰ্য আৰু শ্ৰী আহ্বান দিয়া হৈছে। আয়ু-বৃদ্ধি, নিৰ্ভয়তা, শান্তি আৰু বশীকৰণৰ উপায়—তিলক/অঞ্জন, স্পৰ্শ, তিল-হোম, অভিমন্ত্ৰিত ভোজন—বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শেষত নিত্যক্লিন্নাৰ মূলমন্ত্ৰ, ষড়ঙ্গ, ৰক্ত ত্ৰিকোণ ধ্যান, দিক্-স্থাপন, কামৰ পঞ্চবিধ চিন্তন, পূৰ্ণ মাতৃকা পাঠ আৰু আধাৰ-শক্তি/পদ্ম/সিংহাসনসহ হৃদয়-স্থাপনেৰে সমাপ্তি।
Adhyaya 313
Tvaritājñānam (Knowledge of Tvaritā, the Swift Goddess) — Agni Purana, Adhyāya 314 (as introduced after 313)
অগ্নিদেৱে পূৰ্বৰ মন্ত্র-তালিকাৰ পৰা আগবাঢ়ি ত্বৰিতা দেৱীৰ তান্ত্ৰিক-আচাৰ আৰু ৰক্ষা/বশীকৰণ-প্ৰযুক্তিৰ বিধান বৰ্ণনা কৰে। বীজসমৃদ্ধ ত্বৰিতা-মন্ত্র, ন্যাসপূজা, দ্বিভুজ আৰু অষ্টভুজ ধ্যানভেদ, আধাৰশক্তি স্থাপন, পদ্মাসন, সিংহবাহন আৰু হৃদয়াদি অঙ্গন্যাস উল্লেখ আছে। দিশামণ্ডল-ক্রমত গায়ত্ৰী আৰু বিভিন্ন স্ত্ৰীশক্তিৰ পূজা, কেন্দ্ৰীয় স্থাপন আৰু দ্বাৰপাল—জয়া, বিজয়া, কিংকৰ—ৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। অনন্ত, কুলিকা, বাসুকি, শঙ্খপাল, তক্ষক, মহাপদ্ম, কৰ্কোট, পদ্ম/পদ্মা আদি নাগৰাজলৈ নাম-ব্যাহৃতি সহ আহুতি দিয়া হয়। পাছত ৮১ পদবিশিষ্ট নিগ্ৰহচক্ৰ অঙ্কন, লিখনী দ্ৰব্য আৰু সাধ্য-নাম থোৱাৰ স্থান; তাৰ পিছত উগ্ৰ ৰক্ষা আৰু মাৰণমুখী প্ৰয়োগ, কালী/কালৰাত্ৰি তত্ত্ব, যমসীমা-চিত্র, গুপ্ত ৰক্ষোচ্চাৰ, কালি প্ৰস্তুতি, শ্মশান/চৌরাস্তা দৰে সীমান্ত স্থানত লিখা, আৰু কুম্ভৰ তলত, উইঢিবি, বিভীতক গছৰ ওচৰত স্থাপন বৰ্ণিত। শুভ দ্ৰব্যে অনুগ্ৰহচক্ৰ, ৰুদ্ৰ/বিদ্যা বৰ্ণক্রম-জালৰ পৰা প্ৰত্যঙ্গিৰা-ৰূপ, আৰু ৬৪ স্থানৰ সংযুক্ত নিগ্ৰহ–অনুগ্ৰহ চক্ৰও আছে। শেষত ‘ক্রীং সঃ হূং’ অমৃতী/বিদ্যা বীজ, ত্ৰিহ্রীং আৱৰণ, তাবিজ ধাৰণ আৰু কাণত মন্ত্রজপ আদি উপায়ে শত্রুনিবাৰণ আৰু বিষাদহৰণ ধৰ্মনিয়মে কৰিবলৈ কোৱা হৈছে।
Adhyaya 314
Adhyaya 314 — Tvaritājñāna (Immediate/Quick Knowledge) (Colophon/Transition)
এই অধ্যায়টো ইয়াত মূলত সমাপ্তি-কলফন হিচাপে উপস্থাপিত, যিয়ে ‘ত্বৰিতাজ্ঞান’ নামৰ বিদ্যা-খণ্ডৰ সমাপ্তি সূচায়। আগ্নেয় প্ৰসাৰণ-শৈলীত কলফনটো এটা গঠনাত্মক সংযোগ—এটা বিদ্যা-মডিউল শেষ কৰি তৎক্ষণাৎ পৰৱৰ্তী প্ৰযুক্তিগত ক্ৰমলৈ স্থানান্তৰ কৰে। মন্ত্রশাস্ত্ৰ (তন্ত্র) কাণ্ডত এনে ৰূপান্তৰ কেৱল সম্পাদনামূলক নহয়; পাঠ্যক্ৰমৰ অনুক্ৰম সূচায়, য’ত দ্ৰুত-প্ৰাপ্ত জ্ঞান (ত্বৰিত-জ্ঞান) প্ৰয়োগমূলক মন্ত্র-প্ৰক্ৰিয়ালৈ আগবঢ়ায়। কাহিনীৰ কাঠামো একেই—ভগৱান অগ্নি প্ৰকাশক, বশিষ্ঠ গ্ৰাহীতা—ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে ‘দ্ৰুত পদ্ধতি’ও ধৰ্মীয় শিক্ষাৰ অন্তৰ্গত, একা জাদুবিদ্যাৰ ৰেচিপি নহয়।
Adhyaya 315
Chapter 315: नानामन्त्राः (Various Mantras)
মন্ত্ৰশাস্ত্ৰৰ ধাৰাবাহিকত এই অধ্যায়ত অগ্নিদেৱে বীজাক্ষৰযুক্ত আৰু ‘ফট্’ আদি আদেশধর্মী সমাপ্তিযুক্ত প্ৰয়োগ-মন্ত্ৰসমূহ বৰ্ণনা কৰে। ‘হূঁ’ৰে আৰম্ভ কৰি ‘খেচ্ছে’ পদে অলংকৃত আৰু তীব্ৰ সমাপ্তিযুক্ত মন্ত্ৰ-ৰচনাৰ বিধান দিয়া হৈছে। তাৰপিছত ‘সৰ্বকৰ্মসাধিনী’ বিদ্যাৰ ফল—বিষ আৰু সংশ্লিষ্ট উপদ্ৰৱ নিবারণ, আৰু মাৰণ বিষ বা ঘাতক আঘাতে মৃত্যুসন্ন ব্যক্তিক পুনৰ্জীৱিত কৰাৰ ক্ষমতা—উল্লেখিত। আন লঘু মন্ত্ৰসমূহ বিষ-শত্ৰু দমন, পাপজন্য ৰোগজয়, বিঘ্ন আৰু দুষ্ট শক্তি নিবারণৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট; বশীকৰণ-প্ৰয়োগো আছে। শেষত ‘কুব্জিকা-বিদ্যা’ক সৰ্বসিদ্ধিদায়িনী ৰূপে বিস্তাৰে দিয়া হয় আৰু ঈশে স্কন্দক উপদেশ দিয়া মন্ত্ৰ-পরম্পৰাৰ পৰৱৰ্তী প্ৰসঙ্গৰ ইঙ্গিত কৰা হয়।
Adhyaya 316
Derivation (Uddhāra) of the Sakalādi Mantra (सकलादिमन्त्रोद्धारः)
এই অধ্যায়ৰ উদ্ধৃত আৰম্ভণিত ঈশ্বৰ-ৰূপে ভগৱান অগ্নিয়ে ‘সকলাদি/প্ৰাসাদ-মন্ত্ৰ’ ব্যৱস্থাৰ উদ্ধাৰ আৰু প্ৰয়োগৰ তান্ত্ৰিক নক্সা বৰ্ণনা কৰিছে। অ পৰা ক্ষলৈ বৰ্ণক্রম (ক-বৰ্গাদি) দেৱৰূপ আৰু কৰ্ম-প্ৰয়োজনৰ সৈতে সংযোগ কৰি প্ৰথমে সকল, নিষ্কল, শূন্য—এই তত্ত্বগত অৱস্থাসমূহ ব্যাখ্যা কৰা হয়। তাৰ পাছত দেৱতানাম-গণনা, ‘ক্ষ’ বৰ্ণৰ নৰসিংহ-স্বৰূপ, বিশ্বৰূপৰ প্ৰমাণ-সামঞ্জস্য আদি দেখুৱাই ঈশান, তৎপুৰুষ, অঘোৰ/দক্ষিণ, বামদেৱ, সদ্যোজাত—পঞ্চবক্ত্ৰ অনুসাৰে ন্যাস-স্থান নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়। হৃদয়, শিৰ, শিখা, নেত্ৰ, অস্ত্ৰ—অঙ্গমন্ত্ৰ আৰু সিহঁতৰ অন্ত্যোচ্চাৰ ‘নমঃ, স্বাহা, বৌষট্, হুঁ, ফট্’ বিধিবদ্ধ। শেষত ‘সৰ্বকৰ্মকৰ’ প্ৰাসাদ-মন্ত্ৰক সকলো কৰ্ম সিদ্ধিদায়ক বুলি কোৱা হৈছে; লগতে সকল প্ৰাসাদ আৰু নিষ্কল সদাশিৱ-বিন্যাসৰ ভেদ, শূন্য-ছায়াযুক্ত আৱৰণ, আৰু বিদ্যেশ্বৰ অষ্টকৰ শ্ৰেণীবিভাগত এই মন্ত্ৰসমূহৰ স্থান স্থাপন কৰা হৈছে।
Adhyaya 317
सकलादिमन्त्रोद्धारः (Sakalādi-mantra-uddhāra) — Chapter Colophon/Transition
এই অংশটো মূলত উপসংহাৰ-ধৰণৰ। ‘সকলাদি মন্ত্রোদ্ধাৰ’ শীৰ্ষক পূৰ্ব অধ্যায়ৰ সমাপ্তি ই সূচায় আৰু অগ্নি-পুৰাণৰ মন্ত্রশাস্ত্ৰ-ক্রমত মন্ত্রোদ্ধাৰ তথা বৰ্ণ/ধ্বনি আৰু আচাৰগত বিশ্লেষণক এক শাস্ত্ৰীয় শৃঙ্খলা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তাৰ পিছত ই পাঠকক গণ-পূজাৰ পৰৱৰ্তী শিক্ষাস্তৰলৈ লৈ যাবলৈ সংক্রমণ সাজে, য’ত মন্ত্র-প্ৰয়োগে ৰক্ষামূলক উপাসনা আৰু বিঘ্ন-নিবাৰণত সহায় কৰে। বৃহত্তৰ পুৰাণীয় উপদেশত শুদ্ধ মন্ত্র-ব্যৱহাৰ ধৰ্মীয় কৰ্ম আৰু সিদ্ধি-সাধনাৰ পূৰ্বশৰ্ত বুলি কোৱা হলেও, শেষত ই সাধনা, সংযম আৰু শুদ্ধ অভিপ্ৰায়ৰ অধীন বুলি প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 318
वागीश्वरीपूजा (Worship of Vāgīśvarī)
মন্ত্ৰশাস্ত্ৰৰ উপদেশধাৰাত অগ্নিদেৱে ঋষি বশিষ্ঠক বাগীশ্বৰী (সৰস্বতীৰ এক ৰূপ) পূজাৰ বিধান শিকায়—মণ্ডল, ধ্যানপদ্ধতি, সময়, মন্ত্ৰ-গঠন আৰু আচাৰক ভিত্তি দিয়া বৰ্ণবৰ্গসহ। আৰম্ভণিতে স্থিৰ দীপ্ত ধ্যানে ঈশ্বৰৰ অন্তঃপ্ৰতিষ্ঠা আৰু পবিত্ৰ অক্ষৰৰ গোপন, সংৰক্ষিত পৰম্পৰাগত সংপ্ৰেষণৰ গুৰুত্ব কোৱা হৈছে। বাগীশ্বৰীক পঞ্চাশ বৰ্ণৰ বৰ্ণমালামালাৰে ভূষিতা, ত্ৰিনেত্ৰী, বৰ-অভয় মুদ্ৰাযুক্ত, জপমালা আৰু পুথি ধাৰিণী ৰূপে ধ্যান কৰা হয়। মুখ্য সাধনা বৰ্ণমালা-জপ—‘অ’ৰ পৰা ‘ক্ষ’লৈ অক্ষৰসমূহ মস্তকৰ পৰা কাঁধলৈ নামি দেহত মানৱাকাৰ ধ্বনিধাৰা হৈ প্ৰৱেশ কৰিছে বুলি ভাবি এক লক্ষ জপ। দীক্ষাত গুৰুৱে পদ্মমণ্ডল নিৰ্মাণ কৰে—সূৰ্য-চন্দ্ৰ স্থাপন, নিৰ্দিষ্ট পথ, দ্বাৰ, কোণ-পট্টিকা আৰু ৰঙৰ নিয়মসহ; পদ্মবিভাগত শক্তিদেৱীসকল প্ৰতিষ্ঠিত হয়—মধ্যত সৰস্বতী, লগতে বাগীশী, হৃল্লেখা, চিত্ৰবাগীশী, গায়ত্ৰী, শাঙ্কৰী, মতি, ধৃতি আৰু হ্ৰীং-বীজৰূপ। ঘৃতাহুতিত সাধকে সংস্কৃত-প্ৰাকৃত কাব্যত প্ৰভুত্ব, কাব্যশাস্ত্ৰ আৰু সংশ্লিষ্ট বিদ্যাত দক্ষতা লাভ কৰে—আধ্যাত্মিক সাধনা আৰু সাংস্কৃতিক-বৌদ্ধিক সিদ্ধিৰ সমন্বয় এই অধ্যায়ত প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 319
वागीश्वरीपूजा (The Worship of Vāgīśvarī)
এই অধ্যায়ত মন্ত্রশাস্ত্ৰৰ এটা কেন্দ্ৰিত আচাৰ-খণ্ডৰ সমাপ্তি বৰ্ণিত—বাক্, বিদ্যা আৰু মন্ত্রশক্তিৰ অধিষ্ঠাত্রী শক্তিৰূপা বাগীশ্বৰীৰ পূজা। অগ্নিপুৰাণৰ বিশ্বকোষধর্মী শিক্ষাত এই উপাসনা পূৰ্ববিদ্যা হিচাপে সাধকৰ বাঙ্ময় স্থিৰ কৰে, স্মৃতিশক্তি তীক্ষ্ণ কৰে আৰু প্ৰযুক্তিগত বিধিৰ শুদ্ধ পৰম্পৰাগত সংপ্ৰেৰণ সক্ষম কৰে। ক্ৰম স্পষ্ট—প্ৰথমে মন্ত্র আৰু তাৰ অধিষ্ঠান শক্তিৰ সিদ্ধি/অধিকার, তাৰ পিছত মণ্ডলবিধি (ৰেখাচিত্ৰ/যন্ত্ৰ নিৰ্মাণ)ৰ সূক্ষ্ম ক্ষেত্ৰলৈ অগ্ৰসৰতা। সেয়ে বাগীশ্বৰী-পূজা ভক্তিময়ো আৰু উপকাৰীও—ধাৰ্মিক উচ্চাৰণ, শুদ্ধ লিটাৰ্জিক কৰ্ম, আৰু পৰৱৰ্তী স্থাপত্য-আচাৰ মণ্ডলত মাপ, স্থাপন, মন্ত্রলেখনৰ নিখুঁততাৰ আধাৰ।
Adhyaya 320
Aghīrāstra-ādi-Śānti-kalpaḥ (Rite for Pacification of Aghora-Astra and Other Weapons)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নি (ঈশ্বৰ) কৰ্মাৰম্ভৰ আগতে যুদ্ধশক্তি আৰু বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডীয় শক্তিসমূহক বিধিপূৰ্বক সামঞ্জস্য কৰি ৰক্ষাবিধান বৰ্ণনা কৰে। সৰ্বকৰ্মসিদ্ধিদায়ক ‘অস্ত্ৰযাগ’ত মণ্ডলৰ মাজত শিৱাস্ত্ৰ স্থাপন কৰি, পূৰ্ব দিশৰ পৰা দিশাক্ৰমে বজ্ৰ আদি অস্ত্ৰ বিন্যাস কৰা হয়। তেনেদৰে গ্ৰহপূজাত মাজত সূৰ্য আৰু পূৰ্বস্থানৰ পৰা ক্ৰমে অন্য গ্ৰহ স্থাপন কৰি শুভফলৰ বাবে গ্ৰহ-সমন্বয় স্থাপন কৰা হয়। মূল উপদেশ অঘোৰ-অস্ত্ৰৰ জপ আৰু হোমেৰে ‘অস্ত্ৰশান্তি’ কৰা; ই গ্ৰহদোষ, ৰোগ, মাৰি/উপদ্ৰৱ, শত্রুবল আৰু বিনায়ক-সম্পৰ্কীয় বিঘ্ন শমায়। লক্ষ/অযুত/সহস্ৰ জপসংখ্যা আৰু তিল, ঘৃত, গুগ্গুলু, দূৰ্বা, অক্ষত, জবা আদি দ্ৰব্য উল্কাপাত, ভূমিকম্প, বনপ্ৰৱেশ, ৰক্তসদৃশ বৃক্ষৰস, ঋতুবিপৰীত ফলধাৰণ, মহামাৰী, হাতীৰ বিকাৰ, গৰ্ভপাত আৰু যাত্ৰা-শকুন আদি নিমিত্ত অনুসাৰে নিৰ্দিষ্ট। শেষত ন্যাস আৰু পঞ্চবক্ত্ৰ দেৱতাৰ ধ্যান কৰি জয় আৰু পৰম সিদ্ধি লাভ হয়।
Adhyaya 321
Pāśupata-Śānti (पाशुपतशान्तिः)
অঘোৰ আৰু সংশ্লিষ্ট অস্ত্ৰৰ পূৰ্ব শান্তি-কল্পৰ পাছত এই অধ্যায়ত পাশুপত-শান্তিৰ বিধান আৰম্ভ হয়। ভগৱানে পাশুপত শস্ত্ৰ-মন্ত্ৰক কেন্দ্ৰ কৰি শান্তিকৰ্মত জপ আৰু পূৰ্বপ্ৰয়োগ শিকায়। মন্ত্ৰৰ কাৰ্য-অনুক্ৰমত বিশেষ কথা—‘পাদতঃ-পূৰ্ব’, অৰ্থাৎ পাদ/প্ৰথম ন্যাস-স্থাপনাৰ পৰা বিঘ্ননাশ, দিশানুসাৰী ন্যাস-প্ৰয়োগৰ দৰে। তাৰ পাছত সূৰ্য, চন্দ্ৰ আৰু বিঘ্নেশ্বৰ আদি অস্ত্ৰ-আহ্বান ‘ফট্’সহ সংক্ষেপে, আৰু ‘মোহিত কৰ, গোপন কৰ, উন্মূলন কৰ, ভয় দেখুৱাও, জীৱিত কৰ, আঁতৰাই দে, অৰিষ্ট নাশ কৰ’ আদি আজ্ঞাৰূপ ক্ৰিয়া আহে। একবাৰ জপে বাধা নাশ; শতবাৰ জপে অমঙ্গল শমি যুদ্ধত বিজয় লাভ হয়। ঘী আৰু গুগ্গুলুৰ হোমে কঠিন উদ্দেশ্যও সিদ্ধ হয়; শস্ত্ৰ-পাশুপত জপে সম্পূৰ্ণ শান্তি লাভ হয়।
Adhyaya 322
The Six Limbs (Ṣaḍaṅga) of the Aghora-Astra (अघोरास्त्राणि षडङ्गानि)
এই অধ্যায়ত পাশুপত-শান্তিৰ প্ৰসঙ্গৰ পৰা আগবাঢ়ি অঘোৰাস্ত্ৰৰ ষড়ঙ্গৰ প্ৰযুক্তিগত ব্যাখ্যা দিয়া হৈছে—জপ, হোম, ন্যাস আৰু কবচৰ জৰিয়তে মন্ত্রাঙ্গৰ প্ৰয়োগ। ঈশ্বৰে হংস-আধাৰিত সংক্ষিপ্ত সূত্ৰে মৃত্যু আৰু ৰোগ-নিগ্ৰহৰ উপদেশ দিয়ে আৰু শান্তি-পুষ্টিৰ বাবে দূৰ্বাৰে বৃহৎ আহুতি-বিধান কৰে। তাৰ পিছত মোহনী, জৃম্ভণী, বশীকৰণ, অন্তর্ধান আদি অপায়নিবাৰক/নিয়ন্ত্ৰক বিদ্যাৰ সুশৃঙ্খল ভাণ্ডাৰ, চোৰ-শত্ৰু-গ্ৰহপীড়া নিবারণ, ক্ষেত্ৰপাল-বলি আৰু প্ৰত্যাৱর্তন (উলটাই পঠোৱা) প্ৰয়োগ বৰ্ণিত। মন্ত্রেৰে চাউল ধোৱা, দুৱাৰজপ, ধূপন-ৰেচিপি, তিলক-যোগ, বিবাদজয়, আকর্ষণ, ভাগ্যবৃদ্ধি আৰু সন্তান-উপায় আদি জীৱনোপযোগী দিশো সংযুক্ত। শেষত শৈৱ তত্ত্ব স্পষ্ট—ঈশান আৰু পঞ্চব্ৰহ্ম (সদ্যোজাত, বামদেৱ, অঘোৰ, তৎপুৰুষ, ঈশান) অঙ্গবিন্যাস আৰু বিস্তৃত কবচে আহ্বানিত হৈ, সদাশিৱ-কেন্দ্ৰিত ৰক্ষাশক্তি ভোগ-মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে বুলি প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 323
Chapter 323 — The Six-Limbed Aghora Astras (षडङ्गान्यघोरस्त्राणि)
এই অধ্যায়ত ষড়ংগযুক্ত অঘোৰাস্ত্ৰ-মন্ত্ৰক সংক্ষিপ্ত, প্ৰযুক্তিগত সূত্ৰৰূপে দাঙি ধৰি সমাপ্তি কৰা হৈছে; ই বলৱৎ ৰক্ষামূলক প্ৰয়োগত বিপদ-নিবাৰণৰ বাবে ব্যৱহাৰ হয়। আগ্নেয় মন্ত্ৰশাস্ত্ৰ ধাৰাত ‘অস্ত্ৰ’ক আচার-সক্ৰিয় ‘উপকৰণ’ বুলি ধৰা হয়, যাৰ ফল শুদ্ধ উচ্চাৰণ, সংকল্প আৰু অংগ/ন্যাস-গঠনত সঠিক বিন্যাসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ৰুদ্ৰ-শান্তিৰ ঠিক আগতে ইয়াৰ স্থাপনাই এক উদ্দেশ্যমূলক শিক্ষাক্ৰম দেখুৱায়—প্ৰথমে তীক্ষ্ণ অপোত্ৰাসক অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰেৰে হুমকি নিষ্ক্ৰিয়কৰণ, তাৰ পিছত শান্তিদায়ক আৰু পুনঃস্থাপনমূলক ক্ৰিয়াৰে সাধক আৰু পৰিবেশ স্থিৰ কৰা। সেয়ে অধ্যায়টি আক্রমণাত্মক ৰক্ষা পৰা সামঞ্জস্যপূর্ণ প্ৰতিকাৰলৈ সেতু হৈ, শুদ্ধি, সুৰক্ষা আৰু আধ্যাত্মিক প্ৰস্তুতিৰ ধৰ্মীয় ধাৰাবাহিকতাত মন্ত্ৰ-ক্ৰিয়াৰ সমন্বয় প্ৰকাশ কৰে।
Adhyaya 324
Rudra-śānti (रुद्रशान्ति)
এই অধ্যায়ত ৰুদ্ৰ-শান্তি সম্পৰ্কীয় কৰ্ম-তত্ত্বৰ অংশ সমাপ্ত হয়। ভয়ংকৰ ৰুদ্ৰশক্তিক মঙ্গলময় সমতা-অৱস্থাৰ সৈতে সামঞ্জস্য কৰি শমন কৰাৰ শান্তি-ধাৰণা ইয়াত বৰ্ণিত। অগ্নি পুৰাণৰ মন্ত্রশাস্ত্ৰ প্ৰবাহত এই শান্তিবিধান ভক্তি আৰু প্ৰয়োগ-কৌশলৰ মাজৰ সেঁতু: সাধকে ৰুদ্ৰক কেৱল স্তৱ্য দেৱতা বুলি নহয়, সঠিক বিধিৰে সম্পন্ন ক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা সমৰস কৰিবলগীয়া শক্তি হিচাপে আশ্ৰয় কৰে। অধ্যায়ৰ স্থান শমন আৰু স্থিতি (শান্তি)ৰ পাছত পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহত অধিক সূক্ষ্ম তান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া আৰু মন্ত্র-যন্ত্ৰণা/ইঞ্জিনিয়াৰিং দিশলৈ গতি হোৱাৰ সংকেত দিয়ে। অগ্নেয় বিদ্যাৰ বিশ্বকোষীয় যুক্তিত শান্তি পৃথক ভক্তিক্ৰিয়া নহয়; ই মন্ত্রসিদ্ধিৰ ভিত্তিমূলক কাৰ্য—সাধক, যজ্ঞস্থান আৰু সূক্ষ্ম পৰিবেশক কালনিয়ম, তত্ত্ব-সম্পৰ্ক আৰু পৰম্পৰা-চিহ্ন আদি পৰৱৰ্তী বিধানৰ বাবে সাজু কৰে।
Adhyaya 325
Worship of Gaurī and Others (Gauryādi-pūjā) — Mantra, Maṇḍala, Mudrā, Homa, and Mṛtyuñjaya Kalaśa-Rite
এই অধ্যায়ত উমা/গৌৰী-পূজাক ভুক্তি আৰু মুক্তি প্ৰদানকাৰী সম্পূৰ্ণ সাধনা-ব্যৱস্থা হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে—মন্ত্ৰধ্যান, মণ্ডল-ৰচনা, মুদ্ৰা আৰু হোমসহ। বীজমন্ত্ৰ-নিৰ্মাণৰ সংকেত, বৰ্ণ/জাতি-বিভাগ আৰু ষড়ঙ্গ-সম্পৰ্ক উল্লেখ আছে। প্ৰণৱেৰে আসন স্থাপন, হৃদয়াধাৰিত মূর্তি-ন্যাস, পূজাদ্ৰব্য আৰু সোণ-ৰূপ- কাঠ-শিলা আদি মাধ্যমত প্ৰতিমা-পূজাৰ বিধান দিয়া হৈছে। অব্যক্তক মধ্য/কোণত স্থাপন কৰি পাঁচ পিণ্ডৰ বিন্যাস আৰু দিশ/চক্ৰক্ৰমে দেৱতা-স্থাপন মণ্ডলৰ আচার-ভূগোল সুশৃঙ্খল কৰে। তাৰাৰ বিভিন্ন মূর্তিকল্প (ভুজা, বাহন, হস্তায়ুধ) আৰু সংকেত/হস্তপ্ৰয়োগ বৰ্ণিত; শেষত পদ্ম, টিং, আহ্বানী, শক্তি/যোনি আদি মুদ্ৰাৰ শ্ৰেণীবিভাগ আৰু মাপযুক্ত চতুৰস্ৰ মণ্ডল, বিস্তাৰ আৰু দ্বাৰসমূহ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰঙা ফুল অৰ্পণ, উত্তৰাভিমুখ হোম, পূৰ্ণাহুতি, বলি, কুমাৰীভোজন আৰু নৈবেদ্য বিতৰণ আদি আচারনীতি আছে। বৃহৎ জপে বাক্-সিদ্ধিৰ ফল কোৱা হৈছে। শেষত স্বাস্থ্য, দীঘলীয়া আয়ু আৰু অকালমৃত্যু-নিবাৰণৰ বাবে মৃত্যুঞ্জয় কলশ-পূজা আৰু হোমত দ্ৰব্য আৰু মন্ত্ৰসংখ্যা নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে।
Adhyaya 326
Chapter 326 — देवालयमाहात्म्यम् (The Glory of Temples)
মন্ত্ৰশাস্ত্ৰৰ ধাৰাবাহিকতাত এই অধ্যায়ে ব্ৰত-সমাপ্তি ক্ৰিয়াৰ পৰা আগবাঢ়ি দেৱালয়-সংস্কৃতিৰ পবিত্ৰ অৰ্থব্যৱস্থাৰ বৰ্ণনা কৰে। ৰক্ষা আৰু সমৃদ্ধিৰ বাবে সূতা, জপমালা, তাবিজ আদি উপকৰণ উল্লেখ কৰি, জপ-শৃঙ্খলা—মানসিক জপ, মেরুদানা-নিয়ম, মালা পৰিলে প্ৰায়শ্চিত্ত—নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। ঘণ্টানাদক সকলো বাদ্যৰ সাৰ বুলি কৈ ঘৰ, মন্দিৰ আৰু লিঙ্গ শুদ্ধিৰ বাবে পবিত্ৰ দ্ৰব্য নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে। মন্ত্ৰোপদেশত ‘নমঃ শিবায়’ৰ পঞ্চাক্ষৰ/ষড়াক্ষৰ ৰূপ আৰু শেষত ‘ওঁ নমঃ শিবায়’ক লিঙ্গপূজাৰ পৰম মন্ত্ৰ বুলি, ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ দানকাৰী কৰুণামূল বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। তাৰ পাছত দেৱালয় আৰু লিঙ্গপ্ৰতিষ্ঠাক সৰ্বোচ্চ পুণ্যকাৰক বুলি কৈ যজ্ঞ, তপ, দান, তীৰ্থ আৰু বেদাধ্যয়নৰ ফল বহুগুণিত হয় বুলি কোৱা হৈছে; ভক্তি মুখ্য হ’লে সৰু-ডাঙৰ অৰ্পণ সমফলদায়ী। শেষত অধিক টেকসই সামগ্ৰীৰে দেৱালয় নিৰ্মাণত ক্ৰমে পুণ্যবৃদ্ধি আৰু অল্প নিৰ্মাণকাৰ্য্যেও মহৎ আধ্যাত্মিক ফল লাভ হয় বুলি উল্লেখ আছে।
Adhyaya 327
Chapter 327 — छन्दःसारः (Chandas-sāra: The Essence of Metres)
এই অধ্যায়ত মন্দিৰ আৰু মন্ত্ৰ-প্ৰয়োগৰ পৰা আগবাঢ়ি, শ্ৰুতি সংৰক্ষণকাৰী ভাষাবিজ্ঞান—ছন্দশাস্ত্ৰ—ৰ সাৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। অগ্নিয়ে পিঙ্গল-অনুসাৰী পাঠ্যধাৰাত মাত্রা, লঘু-গুরু নিয়ম আৰু গণ-পদ্ধতি (ত্রয়)ৰ জৰিয়তে ছন্দ-নির্মাণ ব্যাখ্যা কৰে। বৈদিক আৰু শাস্ত্ৰীয় পাঠ শুদ্ধ হ’বলৈ নিয়মভিত্তিক ব্যতিক্ৰমো দিয়া হৈছে—পাদান্তত লঘুক গুৰু ধৰা, যুক্তব্যঞ্জন, বিসৰ্গ, অনুস্বাৰ আৰু জিহ্বামূলীয়-উপধ্মানীয় ধ্বনিয়ে গুৰুতা সৃষ্টি কৰা। ধ্বনি ছন্দ-পরিবেশত কেনেকৈ আচৰণ কৰে সেয়া বিধিবদ্ধ কৰি অধ্যায়ে দেখুৱায় যে প্ৰযুক্তিগত শাস্ত্ৰসমূহো পবিত্ৰ সহায়ক; শুদ্ধ উচ্চাৰণ-জপে মন্ত্ৰফল, পাঠবিশ্বাস্যতা আৰু আচার-জ্ঞান পৰম্পৰাৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰে।