Adhyaya 48
Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)
বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-कल्पৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ভগৱান অগ্নিয়ে কেশৱ, নাৰায়ণ আদি বিষ্ণুৰ চৌব্বিশটা বৈষ্ণৱ মূৰ্তিৰ বিৱৰণ দিয়ে। পদ্ম, শঙ্খ, চক্র আৰু গদাৰ নিৰ্দিষ্ট ক্ৰমে প্ৰতিটো ৰূপৰ প্ৰতিমা-লক্ষণ নিৰ্ধাৰিত হৈছে; কিছুমান ঠাইত শাৰ্ঙ্গ ধনু আৰু কৌমোদকীৰ উল্লেখো আছে। এই অধ্যায়টো প্ৰতিমা-শাস্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰিক চাবি আৰু পূজা, প্ৰদক্ষিণা, ৰক্ষা-জপত পাঠযোগ্য স্তোত্ৰ-একক হিচাপে কাম কৰে। পাছত ব্যূহ-তত্ত্ব (বাসুদেৱ→সঙ্কর্ষণ→প্ৰদ্যুম্ন→অনিরুদ্ধ) অনুসাৰে মন্ত্রজপক বিশ্ব-প্ৰসাৰ ক্ৰমৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। শেষত কোৱা হৈছে যে ই দ্বাদশাক্ষৰ-সম্পৰ্কিত চতুৰ্বিংশতি-মূৰ্তি-স্তোত্ৰ; ইয়াৰ পাঠ বা শ্রৱণে শুদ্ধি আৰু সৰ্বসিদ্ধি লাভ হয় আৰু ভুক্তি-মুক্তি দুয়োটাই প্ৰদান কৰে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शालग्रामादिपूजाकथनं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः अथाष्टाचत्वारिंशो ऽध्यायः चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रकथनं भगवानुवाच ओंरूपः केशवः पद्मशङ्खचक्रगदाधरः नारायणः शङ्खपद्मगदाचक्री प्रदक्षिणं
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণত ‘শালগ্ৰামাদি পূজাকথন’ নামৰ সাতচল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া আৰম্ভ হৈছে আটচল্লিশতম অধ্যায়—‘বিষ্ণুৰ চতুৰ্বিংশতি মূৰ্তিৰ স্তোত্ৰকথন’। ভগৱানে ক’লে—‘কেশৱ ওঁ-স্বৰূপ; পদ্ম, শঙ্খ, চক্ৰ আৰু গদা ধাৰণ কৰে। নাৰায়ণ শঙ্খ, পদ্ম, গদা আৰু চক্ৰ ধাৰণ কৰে; প্ৰদক্ষিণাসহ পূজা কৰিব লাগে।’
Verse 2
ततो गदो माधवोरिशङ्खपद्मी नमामि तं चक्रकौमोदकीपद्मशङ्खी गोविन्द ऊर्जितः
তাৰপিছত মই মাধৱক স্তৱ কৰোঁ—যিজনে গদা, শঙ্খ আৰু পদ্ম ধাৰণ কৰে। চক্ৰ, কৌমোদকী গদা, পদ্ম আৰু শঙ্খ ধাৰণ কৰা সেই শক্তিমান গোবিন্দক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 3
भोक्षदः श्रीगदी पद्मी शङ्खी विष्णुश् च चक्रधृक् शङ्खचक्राब्जगदिनं मधुसूदनमानमे
ভোগ আৰু পালন দাতা মধুসূদনক মই প্ৰণাম কৰোঁ—সেই বিষ্ণু; শ্ৰীযুক্ত গদাধাৰী, পদ্মধাৰী, শঙ্খধাৰী আৰু চক্ৰধাৰী; যাঁৰ চিহ্ন শঙ্খ, চক্ৰ, পদ্ম আৰু গদা।
Verse 4
भक्त्या त्रिविक्रमः पद्मगदी चक्री च शङ्ख्यपि शङ्खचक्रगदापद्मी वामनः पातु मां सदा
ভক্তিসহ ত্ৰিবিক্ৰমে সদায় মোক ৰক্ষা কৰক—যিজনে পদ্ম, গদা, চক্ৰ আৰু শঙ্খো ধাৰণ কৰে; শঙ্খ-চক্ৰ-গদা-পদ্মে ভূষিত সেই বামনে মোক সদা পালন কৰক।
Verse 5
गदितः श्रीधरः पद्मी चक्रशार्ङ्गी च शङ्ख्यपि हृषीकेशो गदाचक्री पद्मी चक्रशङ्खी च पातु नः
শ্ৰীধৰ—শ্ৰীযুক্ত গদাধাৰী, পদ্মধাৰী, চক্ৰ আৰু শাৰ্ঙ্গ ধনু ধাৰণকাৰী, শঙ্খধাৰী—আমাক ৰক্ষা কৰক। হৃষীকেশ—গদা-চক্ৰধাৰী, পদ্মধাৰী আৰু চক্ৰ-শঙ্খধাৰী—আমাকো সদা পালন কৰক।
Verse 6
वरदः पद्मनाभस्तु शङ्खाब्जारिगदाधरः दामोदरः पद्मशङ्खगदाचक्री नमामि तं
মই সেই বৰদ, পদ্মনাভ—শঙ্খ, পদ্ম, চক্ৰ আৰু গদা ধাৰণকাৰী—দামোদৰক, পদ্ম-শঙ্খ-গদা-চক্ৰে বিভূষিত প্ৰভুক নমস্কাৰ কৰোঁ।
Verse 7
तेने गदी शङ्खचक्री वासुदेवोब्जभृज्जगत् सङ्कर्षणो गदी शङ्खी पद्मी चक्री च पातु वः
গদা, শঙ্খ, চক্ৰ ধাৰণ কৰি পদ্ম ধৰা বাসুদেৱে জগতক ৰক্ষা কৰক; আৰু গদা-শঙ্খধাৰী, পদ্ম-চক্ৰধাৰী সংকর্ষণেও আপোনালোকক ৰক্ষা কৰক।
Verse 8
जितं तत इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः चक्री गद्यथ शङ्ख्यपि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गदी चक्री शङ्खगदी प्रद्युम्नः पद्मभृत् प्रभुः अनिरुद्धश् चक्रगदी शङ्खी पद्मी च पातु नः
পদ্মধাৰী প্ৰভু প্ৰদ্যুম্ন—গদা আৰু চক্ৰে সজ্জিত আৰু শঙ্খধাৰী—আমাক ৰক্ষা কৰক; আৰু চক্ৰ-গদাধাৰী, শঙ্খধাৰী, পদ্মধাৰী অনিরুদ্ধেও আমাক ৰক্ষা কৰক।
Verse 9
सुरेशोर्यब्जशङ्खाढ्यः श्रीगदी पुरुषोत्तमः अधोक्षजः पद्मगदी शङ्खी चक्री च पातु वः
পদ্ম আৰু শঙ্খে অলংকৃত, শ্ৰীগদা ধাৰণ কৰা পুৰুষোত্তম অধোক্ষজ—পদ্ম-গদা, শঙ্খ আৰু চক্ৰধাৰী—আপোনালোকক ৰক্ষা কৰক।
Verse 10
देवो नृसिंहश् चक्राब्जगदाशङ्खी नमामि तम् अच्युतः श्रीगदी पद्मी चक्री शङ्खी च पातु वः
চক্ৰ, পদ্ম, গদা আৰু শঙ্খ ধাৰণ কৰা দেৱ নৃসিংহক মই নমস্কাৰ কৰোঁ। শ্ৰীগদা, পদ্ম, চক্ৰ আৰু শঙ্খধাৰী অচ্যুতে আপোনালোকক ৰক্ষা কৰক।
Verse 11
बालरूपी शङ्खगदी उपेन्द्रश् चक्रपद्म्यपि जनार्दनः पद्मचक्री शङ्खधारी गदाधरः
তেওঁ বালৰূপী; শঙ্খ আৰু গদা ধাৰণ কৰে; তেওঁ উপেন্দ্ৰ; চক্ৰ আৰু পদ্মো ধাৰণ কৰে। তেওঁ জনাৰ্দন—পদ্ম-চক্ৰধাৰী, শঙ্খধাৰী আৰু গদাধৰ।
Verse 12
शङ्खी पद्मी च चक्री च हरिः कौमोदकीधरः कृष्णः शङ्खी गदी पद्मी चक्री मे भुक्तिमुक्तिदः
শঙ্খ, পদ্ম আৰু চক্ৰধাৰী, কৌমোদকী গদাধাৰী হৰি—কৃষ্ণ—সেই শঙ্খী, গদী, পদ্মী, চক্ৰী প্ৰভুৱে মোক ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো দান কৰক।
Verse 13
आदिमूत्तिर्वासुदेवस्तस्मात् सङ्कर्षणोभवत् सङ्कर्षणाच्च प्रद्युम्नः प्रद्युम्नादनिरुद्धकः
আদিমূর্তি বাসুদেৱ; তেওঁৰ পৰা সংকর্ষণ উদ্ভৱ হ’ল। সংকর্ষণৰ পৰা প্ৰদ্যুম্ন, আৰু প্ৰদ্যুম্নৰ পৰা অনিরুদ্ধ প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 14
केशवादिप्रभेदेन ऐकैकस्य त्रिधा क्रमात् द्वादशाक्षरकं स्तोत्रं चतुर्विंशतिमूर्तिमत् यः पठेच्छृणुयाद्वापि निर्मलः सर्वमाप्नुयात्
কেশৱ আদি ভেদ অনুসাৰে, প্ৰতিটোক ত্ৰিবিধ ক্ৰমত বিন্যাস কৰি, এই দ্বাদশাক্ষৰ স্তোত্ৰ চৌব্বিশ মূৰ্তিক ধাৰণ কৰে। যিয়ে পঢ়ে বা শুনে, সি নিৰ্মল হৈ সকলো ফল লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter specifies each Vaiṣṇava form by the ordered arrangement of emblems (śaṅkha, cakra, gadā, padma), enabling precise pratimā-lakṣaṇa for worship, recognition, and ritual deployment in Vāstu-pratiṣṭhā contexts.
It turns iconographic precision into sādhanā: recitation/hearing purifies (śuddhi), invokes protection (rakṣā), and aligns devotion with the vyūha cosmology—explicitly promising both bhukti (worldly welfare) and mukti (liberative purity).
They function as canonical identifiers (cihna) for distinct forms and as contemplative anchors in worship, ensuring the deity’s form (rūpa) and function (protection, sustenance, boon-giving) are invoked without ambiguity.