Adhyaya 54
Liṅga-māna-ādi-kathana (Measurements and Related Particulars of the Liṅga)
অগ্নিদেৱে প্ৰতিষ্ঠা-বিষয়ক উপদেশত সাধাৰণ লিঙ্গ-লক্ষণৰ পৰা আগবাঢ়ি দ্ৰব্য, মান আৰু বিধিৰ প্ৰযুক্তিগত বিধান বৰ্ণনা কৰে। বস্ত্ৰ আৰু মৃৎলিঙ্গ (পোৰা মাটি শ্ৰেষ্ঠ)ৰ পৰা কাঠ, শিল, ধাতু আৰু মূল্যবান মাধ্যম (মুক্তা, লোহা, সোণ; লগতে ৰূপা, তামা, পিতল, টিন আৰু ৰস-লিঙ্গ)লৈ দ্ৰব্যক্ৰম দিয়া হৈছে আৰু কিছুমান দ্ৰব্যক ভুক্তি–মুক্তি ফলৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। তাৰ পিছত স্থাপনাস্থানৰ যুক্তি আৰু মাপৰ পদ্ধতি—গৃহ্য লিঙ্গ ১–৫ অঙ্গুল; মন্দিৰত দ্বাৰ আৰু গৰ্ভগৃহৰ অনুপাতৰ পৰা মান নিৰ্ণয়; ৩৬×৩ মানভেদ আৰু সিহঁতৰ সংযোজনে ১০৮ মানতন্ত্ৰ। চল (বহনযোগ্য) লিঙ্গ ১–৫, ৬–১০, ১১–১৫ অঙ্গুল শ্ৰেণী, সূত্ৰ (দড়ি/গাইড-ৰেখা) পদ্ধতি আৰু হস্ত-আধাৰিত বিস্তাৰো আছে। শেষভাগত প্ৰতিমামিতিৰ জ্যামিতি, অৱশিষ্ট অঙ্গুলৰ পৰা শকুন-নিৰ্ণয়, ধ্বজ/সিংহ/বৃষ শ্ৰেণী, স্বৰ-শুভতা, ৰূপভেদ, ব্ৰহ্মা–বিষ্ণু–শিৱ বিভাগতত্ত্ব, আৰু মুখলিঙ্গ-শিৰোভেদত মুখাৱয়ৱ আৰু উত্থানৰ মান নিৰ্দেশ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये लिङ्गलक्षणं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः अथ चतुःपञ्चाशत्तमोध्यायः लिङ्गमानादिकथनं भगवानुवाच वक्ष्याम्यन्यप्रकारेण लिङ्गमानादिकं शृणु वक्ष्ये लवणजं लिङ्गं घृतजं बुद्धिवर्धनम्
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ আগ্নেয় পুৰাণত ‘লিঙ্গলক্ষণ’ নামৰ ত্ৰিপঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া চতুঃপঞ্চাশতম অধ্যায় ‘লিঙ্গমানাদিকথন’ আৰম্ভ। ভগৱানে ক’লে—এতিয়া অন্য প্ৰকাৰেদি লিঙ্গৰ মান আদি বৰ্ণনা কৰিম, শুনা। লৱণজ লিঙ্গ আৰু ঘৃতজ, বুদ্ধিবর্ধক লিঙ্গৰ কথা ক’ম।
Verse 2
भूतये वस्त्रलिङ्गन्तु लिङ्गन्तात्कालिकं विदुः पक्वापक्वं मृण्मयं स्यादपक्वात् पक्वजं वरं
সমৃদ্ধি (ভূতি)ৰ বাবে বস্ত্ৰলিঙ্গ বিধেয়; পণ্ডিতসকলে কালিক (লেপ/মিশ্ৰ দ্ৰব্য) লিঙ্গক বস্ত্ৰলিঙ্গতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি জানে। মৃণ্ময় লিঙ্গ পক্ব আৰু অপক্ব—দুয়ো প্ৰকাৰ; তাত অপক্বতকৈ পক্ব উত্তম।
Verse 3
ततो दारुमयं पुण्यं दारुजात् शैलजं वरं शैलाद्वरं तु मुक्ताजं ततो लौहं सुवर्णजं
তাৰ পিছত কাঠে নিৰ্মিত প্ৰতিমা পুণ্যদায়িনী; কাঠতকৈ শ্ৰেষ্ঠ শিলানিৰ্মিত। শিলাতকৈও শ্ৰেষ্ঠ মুক্তানিৰ্মিত; তাৰ পিছত লৌহনিৰ্মিত, আৰু সৰ্বোত্তম স্বৰ্ণনিৰ্মিত।
Verse 4
राजतं कीर्तितं ताम्रं पैत्तलं भुक्तिमुक्तिदं रङ्गजं रसलिङ्गञ्च भुक्तिमुक्तिप्रदं वरं
ৰজত (ৰূপা) বৰ্ণিত হৈছে; তাম্ৰ আৰু পিতলক ভোগ আৰু মুক্তিদায়ক বুলি কোৱা হয়। তদ্ৰূপ টিন (ৰঙ্গ) আৰু ৰসলিঙ্গো উৎকৃষ্ট—ভোগ-মুক্তি প্ৰদানকাৰী বুলি স্মৃত।
Verse 5
रसजं रसलोहादिरत्नगर्भन्तु वर्धयेत् मानादि नेष्टं सिद्धादि स्थापितेथ स्वयम्भुवि
ৰসজ (পাৰদজাত) পদাৰ্থ—অৰ্থাৎ ৰসলৌহাদি আৰু ৰত্নগৰ্ভ—বঢ়াব লাগে। মান-প্ৰমাণাদি সলনি কৰিব নালাগে; সিদ্ধ প্ৰস্তুতি আদি স্বয়ম্ভূ লিঙ্গত স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 6
वामे च स्वेच्छया तेषां पीठप्रासादकल्पना पूजयेत् सूर्यविम्बस्थं दर्पणे प्रतिविम्बितं
আৰু বাওঁফালে, নিজৰ ইচ্ছামতে, তেওঁলোকৰ বাবে পীঠ আৰু প্ৰাসাদ (মন্দিৰ-ৰচনা) সাজিব লাগে। দৰ্পণত প্ৰতিবিম্বিত সূৰ্যবিম্ব—অৰ্থাৎ দৰ্পণৰ ভিতৰত দেখা সূৰ্য-প্ৰতিমা—পূজা কৰিব লাগে।
Verse 7
पूज्ये हरस्तु सर्वत्र लिङ्गे पूर्णार्चनं भवेत् हस्तोत्तरविधं शैलं दारुजं तद्वदेव हि
হৰ (শিৱ) পূজ্য হ’লে, সৰ্বত্র প্ৰতিটো লিঙ্গত পূৰ্ণাৰ্চন কৰিব লাগে। আৰু যি নিৰ্দিষ্ট বিধি (হস্তোত্তৰবিধি) কোৱা হৈছে, সেয়া শৈল (পাথৰ) আৰু দাৰুজ (কাঠ) ৰূপতো—নিশ্চয়ই—একে ধৰণে প্ৰযোজ্য।
Verse 8
प्रवक्ष्ये ऽहं प्रकारेणेति ग चिह्नितपुस्तकपाठः रत्नजमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हस्ते तु विविधं शैलमिति ग चिह्नितपुस्तकपाठः चलमङ्गुलमानेन द्वारगर्भकरैः स्थितम् अङ्गुलाद् गृहलिङ्गं स्याद्यावत् पञ्चशाङ्गुलं
“মই পদ্ধতি ক’ম”—এনে এটা চিহ্নিত পাণ্ডুলিপি-পাঠ; আন পাঠত “ৰত্নময়”, আৰু আন এটাত “হাতে বিভিন্ন শিলাৰ” বুলি আছে। চল অঙ্গুল-মান অনুসৰি দ্বাৰ-গৰ্ভৰ মাপত গৃহলিঙ্গক দ্বাৰৰ ভিতৰৰ গৰ্ভভাগত স্থাপন কৰিব লাগে; গৃহলিঙ্গ এক অঙ্গুলৰ পৰা পাঁচ অঙ্গুল পৰ্যন্ত প্ৰমাণৰ হ’ব।
Verse 9
द्वारमानात् त्रिसङ्ख्याकं नवधा गर्भमानतः नवधा गर्भमानेन लिङ्गन्धाम्नि च पूजयेत्
দ্বাৰৰ মাপৰ পৰা ত্ৰিসংখ্যা (তিনিধৰণৰ অনুপাত) গণনা কৰিব লাগে। গৰ্ভগৃহৰ মাপ ন’ভাগত ভাগ কৰি, সেই নৱধা মাপ অনুসৰেই ধামত (মন্দিৰস্থানে) লিঙ্গৰ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 10
एवं लिङ्गानि षट्त्रिंशत् ज्ञेयानि ज्येष्ठमानतः मध्यमानेन षट्त्रिंशत् षट्त्रिंशदधमेन च
এইদৰে জ্যেষ্ঠ (উত্তম) মান অনুসৰি ছত্রিশ লিঙ্গ-প্ৰকাৰ জানিব লাগে; মধ্যম মানতো ছত্রিশ, আৰু অধম মানতো ছত্রিশ।
Verse 11
इत्थमैक्येन लिङ्गानां शतमष्टोत्तरं भवेत् एकाङ्गुलादिपञ्चान्तं कन्यसञ्चलमुच्यते
এইদৰে একত্ৰ কৰিলে লিঙ্গ-মানৰ সংখ্যা একশ আঠ হয়। এক অঙ্গুলৰ পৰা পাঁচ অঙ্গুল পৰ্যন্ত পৰিসৰক ‘কন্যসঞ্চল’ (অতি ক্ষুদ্ৰ চল) বুলি কোৱা হয়।
Verse 12
षद्वादिदशपर्यन्तञ्चलं लिङ्गञ्च मध्यमं एकादशाङ्गुलादि स्यात् ज्येष्ठं पञ्चदशान्तकम्
ছয়ৰ পৰা দহ অঙ্গুল পৰ্যন্ত চল লিঙ্গ ‘মধ্যম’। এগাৰ অঙ্গুলৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পন্ধৰ অঙ্গুল পৰ্যন্ত ‘জ্যেষ্ঠ’ (ডাঙৰ/উত্তম)।
Verse 13
षडङ्गुलं महारत्नै रत्नैर् अन्यैर् नवाङ्गुलम् रविभिर्हेमभारोत्थं लिङ्गं शेषैस्त्रिपञ्चभिः
মহাৰত্নেৰে নিৰ্মিত লিঙ্গ ছয় অঙ্গুল পৰিমাণৰ হ’ব; অন্য ৰত্নেৰে নৱ অঙ্গুল। ‘ৰবি’ পৰিমাণৰ সমান স্বৰ্ণ-ভাৰে উৎপন্ন লিঙ্গ বিধেয়; বাকী ধাতুৰে নিৰ্মিত লিঙ্গ পঁচিশ অঙ্গুল পৰিমাণৰ।
Verse 14
षोडशांशे च वेदांशे युगं लुप्त्वोर्ध्वदेशतः द्वात्रिंशत्षोडशांशांश् च कोणयोस्तु विलोपयेत्
ষোল অংশৰ বিভাগত আৰু চাৰি অংশৰ বিভাগতো, ওপৰৰ অংশৰ পৰা যুগ-প্ৰমাণৰ যুগল অংশ আঁতৰাব লাগে; আৰু কোণত বত্ৰিশাংশ আৰু ষোড়শাংশ পৰিমাণ অংশো তদ্ৰূপ বাদ দিব লাগে।
Verse 15
चतुर्निवेशनात् कण्ठो विंशतिस्त्रियुगैस् तथा पार्श्वाभ्यां तु विलुप्ताभ्यां चललिङ्गं भवेद्वरं
চাৰি জড়িত পট্টীৰ নিবেশনে কণ্ঠাংশ স্থাপিত হ’ব, আৰু তিনিটা ক্ৰমাগত যুগত তাৰ পৰিমাণ বিশ (একক) হ’ব; আৰু দুয়ো পাৰ্শ্ব উभार/অৱৰোধবিহীন ৰাখিলে উৎকৃষ্ট চল-লিঙ্গ হয়।
Verse 16
धाम्नो युगर्तुनागांशैर् द्वारं हीनादितः क्रमात् लिङ्गद्वारोच्छ्रयादर्वाग् भवेत् पादोनतः क्रमात्
ধাম (মন্দিৰ-গৃহ)ৰ সামগ্ৰিক প্ৰমাণৰ পৰা যুগ-, ঋতু- আৰু নাগ-অংশ অনুসাৰে ক্ৰমে হ্ৰাস কৰি দ্বাৰ বিন্যাস কৰিব লাগে। পুনৰ লিঙ্গ-গৃহৰ দ্বাৰৰ উচ্চতা মানক দ্বাৰ-উচ্চতাৰ পৰা প্ৰতিটো ধাপত এক পাদ (চতুৰ্থাংশ) কমাই ক্ৰমে তললৈ ৰাখিব লাগে।
Verse 17
गर्भार्धेनाधमं लिङ्गं भूतांशैः स्यात् त्रिभिर्वरं तयोर्मध्ये च सूत्राणि सप्त सम्पातयेत् समं
গৰ্ভ-প্ৰমাণৰ অর্ধেক মাপে নিৰ্মিত লিঙ্গ অধম; তিন ভূত-অংশে বৃদ্ধি কৰা প্ৰমাণ উত্তম। সেই দুটা মানৰ মাজৰ ব্যৱধানত সাতটা সূত্ৰ (মাৰ্গদৰ্শক ৰেখা) সমানকৈ পেলাই অন্তৰাল সমভাৱে বিভাজন কৰিব লাগে।
Verse 18
आठः द्वात्रिंशत्षोडशार्धञ्चेति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः विंशतिस्त्रिगुणैस्तथेति घ, चिह्नितपुसुतकपाठः वनलिङ्गं भवेद्वरमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चललिङ्गं भवेद् ध्रुवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं स्युर्नव सूत्राणि भूतसूत्रैश् च मध्यमं द्व्यन्तरो वामवामञ्च लिङ्गानां दीर्घता नव
এইদৰে নটা মাপ-সূত্ৰ (দোৰী) থাকে। মাজৰটো ‘ভূত-সূত্ৰ’ (কেন্দ্ৰীয় সঁদৰ্ভ ৰেখা)। দুটা অন্তৰ-সূত্ৰ আৰু বাওঁ আৰু অধিক-বাওঁ পাৰ্শ্ব-সূত্ৰো থাকে। এইবোৰে লিঙ্গৰ দীঘল/অনুপাত নটা ধৰণে নিৰ্ণয় কৰে। (পাঠান্তৰত ৮, ৩২, ১৬½ আদি সংখ্যা আৰু ‘উত্তম’/‘ধ্ৰুৱ’ লিঙ্গলক্ষণো উল্লিখিত।)
Verse 19
हस्ताद्विवर्धते हस्तो यावत्स्युर् नव पाणयः हीनमध्योत्तमं लिङ्गं त्रिविधं त्रिविधात्मकम्
এটা হস্তৰ পৰা আৰম্ভ কৰি প্ৰতিবাৰ এক হস্তকৈ বৃদ্ধি পাই মুঠ নটা হস্তলৈকে মাপ হয়। সেয়ে লিঙ্গ হীন, মধ্যম আৰু উত্তম—এই তিন শ্ৰেণীৰ, আৰু গঠনতো ত্ৰিবিধ।
Verse 20
एकैकलिङ्गमध्येषु त्रीणि त्रीणि च पादशः लिङ्गानि घटयेद्धीमान् षट्सु चाष्टोत्तरेषु च
প্ৰত্যেক মুখ্য লিঙ্গৰ মাজৰ ঠাইত, প্ৰতিটো পাদত (চতুৰ্থাংশত) তিনিটাকৈ লিঙ্গ জ্ঞানী আচাৰ্যই স্থাপন কৰিব। এই ত্ৰয়ী-বিন্যাস ছয় বিভাগত আৰু আঠৰ সৈতে এক (নটা) বিভাগতো প্ৰযোজ্য।
Verse 21
स्थिरदीर्घप्रमेयात्तु द्वारगर्भकरात्मिका भागेशञ्चाप्यमीशञ्च देवेज्यन्तुल्यसंज्ञितं
স্থিৰ দীঘল-প্ৰমাণৰ পৰা যি একক বুজা যায়, সি ‘দ্বাৰ’, ‘গৰ্ভ’ আৰু ‘কৰ’—এই স্বভাৱযুক্ত। তাক ‘ভাগেশ’ আৰু ‘অমীশ’ বুলিও কোৱা হয়, আৰু সমাৰ্থক নামে ‘দেৱেজ্যন্তুল্য’ বুলিও অভিহিত।
Verse 22
चत्वारि लिङ्गरूपाणि विष्कम्भेण तु लक्षयेत् दीर्घमायान्वितं कृत्वा लिङ्गं कुर्यात् त्रिरूपकं
লিঙ্গৰ চাৰিটা ৰূপ (প্ৰকাৰ) তাৰ বিষ্কম্ভ (ব্যাস)ৰ দ্বাৰা নিৰ্ণয় কৰিব লাগে। যথাযথ অনুপাত-মান সংযুক্ত কৰি দীঘলকৈ গঢ়ি, লিঙ্গক ‘ত্রিৰূপক’ (তিন ভাগবিশিষ্ট) ৰূপে নিৰ্মাণ কৰা উচিত।
Verse 23
चतुरष्टाष्टवृत्तञ्च तत्त्वत्रयगुणात्मकं लिङ्गानामीप्सितं दैर्घ्यं तेन कृत्वाङ्गुलानि वै
লিঙ্গক নিৰ্দিষ্ট বৃত্তাকাৰ ৰূপত আৰু চাৰি–আঠ–আঠ অনুপাতত, তত্ত্বত্রয়ৰ গুণে গঠিত কৰি নিৰ্মাণ কৰিব লাগে। লিঙ্গসমূহৰ অভীষ্ট দৈৰ্ঘ্য স্থিৰ কৰি তাক অঙ্গুল (আঙুল-প্ৰস্থ) মাপত গণনা কৰিব লাগে।
Verse 24
ध्वजाद्यायैः सुरैर् भूतैः शिखिभिर्वा हरेत् कृतिं तान्यङ्गुलानि यच्छेषं लक्षयेच्च शुभाशुभं
যদি প্ৰস্তুত কৃতিটো ধ্বজাদি লক্ষণ, দেৱতা, ভূত বা পাখিয়ে হৰণ কৰি নিয়ে যায়, তেন্তে যি অঙ্গুল-মাপ অৱশিষ্ট থাকে তাক লক্ষ কৰিব লাগে; সেই অৱশিষ্টৰ পৰা শুভ-অশুভ নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।
Verse 25
ध्वजाद्या ध्वजसिंहेभवृषाः ज्येष्ठाः परे शुभाः स्वरेषु षड्जगान्धारपञ्चमाः शुभदायकाः
ধ্বজাদি শ্ৰেণীত ধ্বজ, সিংহ আৰু বৃষ শ্ৰেষ্ঠ; আনবোৰো শুভ। স্বৰসমূহত ষড়জ, গান্ধাৰ আৰু পঞ্চম শুভফলদায়ক।
Verse 26
भूतेषु च शुभा भूः स्यादग्निष्वाहवनीयकः उक्तायामस्य चार्धांशे नागांशैर् भाजिते क्रमात्
ভূতশ্ৰেণীত পৃথিৱী শুভ, আৰু অগ্নিসমূহত আহৱনীয় (হোমাগ্নি) শুভ বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত, পূৰ্বোক্ত আয়ামৰ অর্ধাংশ লৈ ‘নাগ’ অংশ অনুসাৰে ক্ৰমে ভাগ কৰিলে প্ৰয়োজনীয় ক্ৰম লাভ হয়।
Verse 27
रसभूतांशषष्ठांशत्र्यंशाधिकशरैर् भवेत् आढ्यानाढ्यसुरेज्यार्कतुल्यानाञ्चतुरस्रता
‘ৰস’ আৰু ‘ভূত’ অনুসাৰে ষষ্ঠাংশসমূহৰ সৈতে, শৰ/তিৰ্যক ৰেখাক এক-তৃতীয়াংশ বৃদ্ধি কৰি ল’লে চতুৰস্ৰতা (বৰ্গাকাৰ নক্সা) হয়; এই বৰ্গতা আঢ্য, অনাঢ্য, সুৰেজ্য (ইন্দ্ৰ) আৰু অর্ক (সূৰ্য)ৰ সম তুল্য শুদ্ধ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 28
पञ्चमं वर्धमानाख्यं व्यासान्नाहप्रवृद्धितः द्विधा भेदा बहून्यत्र वक्ष्यन्ते विश्वकर्मतः
পঞ্চম প্ৰকাৰ ‘বৰ্ধমান’ নামে জনাজাত; ইয়াৰ প্ৰস্থ আৰু উচ্চতা বৃদ্ধি পোৱা। ইয়াত বিশ্বকৰ্মাৰ প্ৰমাণ অনুসাৰে দ্বিবিধ শ্ৰেণীবিভাগত ইয়াৰ বহু উপভেদ ব্যাখ্যা কৰা হ’ব।
Verse 29
आढ्यादीनां त्रिधा स्थौल्याद्यवधूतं तदष्टधा अन्तरे वामवामे चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थौल्याद् यववृद्ध्या तदष्टधा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिधा हस्ताज्जिनाख्यञ्च युक्तं सर्वसमेन च
‘আঢ্য’ আদি দেহ-প্ৰকাৰৰ ত্ৰিবিধ বিভাগ আছে। স্থৌল্য আদি মানৰ আধাৰত ‘অৱধূত’ প্ৰকাৰ পুনৰ অষ্টবিধ—এটা পাঠত ‘অন্তৰ, বাম, বামবাম’ আদি উপভেদ; আন পাঠত স্থৌল্যৰ পৰা যৱ (জৌ দানা) বৃদ্ধিমানেৰে সি অষ্টবিধ বুলি কোৱা হৈছে। তদ্ৰূপ ‘জিনাখ্য’ মাপ হস্ত (হস্ত) পৰিমাপ অনুসাৰে ত্ৰিবিধ, আৰু তাক সৰ্বসমতা অৰ্থাৎ পূৰ্ণ অনুপাত-সাম্যৰে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 30
पञ्चविंशतिलिङ्गानि नाद्ये देवार्चिते तथा पञ्चसप्तभिरेकत्वाज्जिनैर् भक्तैर् भवन्ति हि
পঁচিশটা লিঙ্গ একত্ব হিচাপে গণ্য কৰা হয়; তদ্ৰূপ নাদ্য (পবিত্ৰ স্নানস্থান)ত দেৱাৰ্চনা হ’লেও। পাঁচ আৰু সাতৰ গোটৰ পৰা উৎপন্ন একত্বৰ বাবে, জিতেন্দ্ৰিয় ভক্তসকলৰ দৃষ্টিত সিহঁত নিশ্চয় একেই হয়।
Verse 31
चतुर्दशसहस्राणि चतुर्दशशतानि च एवमष्टाङ्गुलविस्तारो नवैककरगर्भतः
চৌদ্দ হাজাৰ আৰু চৌদ্দ শ—এনেকুৱা মান; এইদৰে ন’ (অথবা) এক কৰ (হাত-প্ৰমাণ)ক গৰ্ভ-মানক ধৰি প্ৰস্থ আঠ অঙ্গুল হয়।
Verse 32
तेषां कोणार्धकोणस्थैश्चिन्त्यात् कोणानि सूत्रकैः विस्तारं मध्यमः कृत्वा स्थाप्यं वा मध्यतस्त्रयं
সেইবোৰৰ বাবে কোণ আৰু অৰ্ধকোণ স্থানত ৰখা সূত্ৰ-দোৰীৰে কোণসমূহ নিৰ্ণয় কৰিব লাগে। মধ্যমানক প্ৰস্থ ধৰি, তাৰ পিছত কেন্দ্ৰৰ পৰা তিনিটা (মুখ্য ৰেখা/বিন্দু) স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 33
विभागादूर्ध्वमष्टास्रो द्व्यष्टास्रःस्याच्छिवांशकः पादाज्जान्वन्तको ब्रह्मा नाभ्यन्तो विष्णुरित्यतः
বিভাগৰ ওপৰত লিঙ্গটো অষ্টকোণীয়া হ’ব লাগে; ওপৰৰ ষোড়শকোণ অংশ শিৱৰ ভাগ বুলি নিৰ্দিষ্ট। পাদৰ পৰা জানুলৈকে ব্ৰহ্মাৰ পৰিসীমা; নাভিৰ অন্তৰ্ভাগৰ মধ্যদেশ বিষ্ণুৰ স্থান বুলি কোৱা হয়।
Verse 34
मूर्ध्वान्तो भूतभागेशो व्यक्ते ऽव्यक्ते च तद्वति पञ्चलिङ्गव्यवस्थायां शिरो वर्तुलमुच्यते
পঞ্চলিঙ্গ-ব্যৱস্থাত ওপৰৰ অন্তিম অংশক ‘ভূতভাগেশ’ বুলি কোৱা হয়। আৰু ব্যক্ত আৰু অব্যক্ত—দুয়ো প্ৰকাৰতে শিৰ (মস্তক) বৃত্তাকাৰ বুলি উক্ত।
Verse 35
छत्राभं कुक्कुटाभं वा बालेन्दुप्रतिमाकृतिः एकैकस्य चतुर्भेदैः काम्यभेदात् फलं वदे
চিহ্ন/আকৃতি ছত্ৰসদৃশ, কুক্কুটসদৃশ বা বালচন্দ্ৰসদৃশ হওক—প্ৰত্যেকটোৰ চাৰিটা উপভেদ আছে। কাম্য (ইচ্ছিত) উদ্দেশ্যভেদ অনুসাৰে মই ফল বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 36
लिङ्गमस्तकविस्तारं वसुभक्तन्तु कारयेत् आद्यभागं चतुर्धा तु विस्तारोच्छ्रायतो भजेत्
লিঙ্গৰ মস্তকৰ বিস্তাৰ আঠ সমান ভাগত বিভক্ত কৰি নিৰ্মাণ কৰা উচিত। তাৰ পিছত আগভাগ লিঙ্গৰ প্ৰস্থ আৰু উচ্চতাৰ অনুপাতে চাৰিভাগত ভাগ কৰিব লাগে।
Verse 37
चत्वारि तत्र सूत्राणि भागभागानुपातनात् , चिह्नितपुस्तकपाठः बालेन्दुत्रपुषाकृतिरिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्त्यभागमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चत्वारि तत्र छत्राणि इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्ट्यपाठः पुण्डरीकन्तु भागेन विशालाख्यं विलोपनात्
ইয়াত অংশ-অংশৰ অনুপাতগত পতনৰ ভিত্তিত চাৰিটা ‘সূত্ৰ’ (মাপ-একক) কোৱা হৈছে। কিছুমান চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত ‘বালেন্দু-ত্রপুষ-আকৃতি’ পাঠ, ক’ত ‘চতুৰ্ভাগৈঃ’, ক’ত ‘অন্ত্যভাগম্’, আৰু ক’ত ‘ইয়াত চাৰিটা ছত্ৰ’—এনেদৰে পাঠভেদ দেখা যায়। কিন্তু চাৰ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপি-পাঠ অনুসাৰে: ‘এটা অংশে পুণ্ডৰীক (পদ্ম-ৰচনা) হয়; আৰু বিলোপৰ দ্বাৰা তাক ‘বিশালা’ নামে জনা যায়।’
Verse 38
त्रिशातनात्तु श्रीवत्सं शत्रुकृद्वेदलोपनात् शिरः सर्वसमे श्रेष्ठं कुक्कुटाभं सुराह्वये
ত্রিশাতন নামৰ ত্ৰিবিধ প্ৰহাৰ-চিহ্নৰ পৰা শ্ৰীৱৎস লক্ষণ উৎপন্ন হয়। শত্ৰুকৰ আৰু বেদজ্ঞান/পুণ্য লোপকাৰী চিহ্নৰ পৰা শিৰোলক্ষণ নিৰ্ণীত হয়। সকলো লক্ষণৰ ভিতৰত দেৱসভাত কুক্কুটশিখাৰ দৰে আকৃতিযুক্ত শিৰঃচিহ্ন সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ।
Verse 39
चतुर्भागात्मके लिङ्गेत्रपुषं द्वयलोपनात् अनाद्यस्य शिरः प्रोक्तमर्धचन्द्रं शिरः शृणु
চাৰিভাগাত্মক লিঙ্গত ওপৰৰ ত্ৰপুষ অংশৰ দুটা ভাগ লোপ কৰিলে ‘অনাদ্য’ নামৰ শিৰোৰূপ বৰ্ণিত হয়। এতিয়া ‘অর্ধচন্দ্ৰ’ নামৰ শিৰোৰূপ শুনা।
Verse 40
अंशात् प्रान्ते युगांशैश् च त्वेकाहान्यामृताक्षकं पूर्णबालेन्दुकुमुदं द्वित्रिवेदक्षयात् क्रमात्
অংশৰ প্ৰান্তত আৰু যুগাংশৰ দ্বাৰা একাহ (এদিন) বৃদ্ধি গণনা কৰিব লাগে; তাতে ‘অমৃতাক্ষক’ নামৰ শুভ গণনা সিদ্ধ হয়। পূৰ্ণ, বালচন্দ্ৰ আৰু কুমুদচন্দ্ৰ—এই অৱস্থাসমূহ দুই আৰু তিন ‘বেদ’ (চাৰ-চাৰকৈ গণনা)ৰ ক্ৰমাগত ক্ষয়ৰ দ্বাৰা ধাপে ধাপে নিৰ্ণীত হয়।
Verse 41
चतुस्त्रिरेकवदनं मुखलिङ्गमतः शृणु पूजाभागं प्रकर्तव्यं मूर्त्यग्निपदकल्पितं
মুখ-লিঙ্গৰ তত্ত্ব শুনা: (অগ্নিৰ মূৰ্তি) চতুৰ্মুখ, ত্ৰিমুখ অথবা একমুখ বুলি বৰ্ণিত। মূর্ত্যগ্নিৰ পদ/ৰূপ অনুসাৰে পূজাৰ ভাগ (অৰ্পণ-অংশ) যথাযথভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 42
अर्कांशं पूर्ववत् त्यक्त्वा षट् स्थानानि विवर्तयत् शिरोन्नतिः प्रकर्तव्या ललाटं नासिका ततः
পূৰ্বৱৎ অর্কাংশ ত্যাগ কৰি ছয়টা স্থান ক্ৰমে ক্ৰমে বিবর্তন/সমন্বয় কৰিব লাগে। শিৰ উঁচু কৰিব; তাৰপিছত ললাট আৰু তাৰপিছত নাসিকা ক্ৰমে বিন্যাস কৰিব।
Verse 43
वदनं चिवुकं ग्रीवा युगभागैर् भुजाक्षिभिः कराभ्यां मुकुलीकृत्य प्रतिमायाः प्रमाणतः
প্ৰতিমাৰ শাস্ত্ৰসম্মত প্ৰমাণ অনুসাৰে মুখ, চিবুক আৰু গ্ৰীৱা যুগ-ভাগে মাপি অনুপাতিত কৰিব লাগে; বাহু আৰু চকুও তেনেদৰে। দুয়ো হাত কুঁড়িৰ দৰে মুকুলিত কৰি, প্ৰতিমাৰ যথাযথ প্ৰমাণ অনুসাৰে গঢ়িব লাগে।
Verse 44
मुखं प्रति समः कार्यो विस्तारादष्टमांशतः चतुर्मुखं मया प्रोक्तं त्रिमुखञ्चोच्यते शृणु
মুখক আধাৰ কৰি (অন্য মাপ) সমান কৰিব লাগে; আৰু সামগ্ৰিক প্ৰস্থৰ পৰা তাৰ অষ্টমাংশ ল’ব লাগে। চতুৰ্মুখ ৰূপ মই কৈছোঁ; এতিয়া ত্ৰিমুখ ৰূপৰ বৰ্ণনাও শুনা।
Verse 45
कर्णपादाधिकास्तस्य ललाटादीनि निर्दिशेत् भुजौ चतुर्भिर्भागैस्तु कर्तव्यौ पश्चिमोर्जितं
সেই প্ৰতিমাত ললাট আদি মুখলক্ষণ কাণ আৰু পাদৰ তুলনাত অধিক প্ৰমাণে নিৰ্দেশ কৰিব লাগে। বাহু চাৰি ভাগৰ অনুপাতে গঢ়িব লাগে, আৰু পশ্চাৎ অংশ দৃঢ় আৰু বলবান কৰিব লাগে।
Verse 46
विस्तरादष्टमांशेन मुखानां प्रतिनिर्गमः एकवक्त्रं तथा कार्यं पूर्वस्यां सौम्यलोचनं
প্ৰস্থৰ অষ্টমাংশ পৰিমাণে মুখসমূহৰ আগলৈ ওলোৱা (প্ৰতিনিৰ্গম) থাকিব লাগে। তেনেদৰে একবক্ত্ৰ প্ৰতিমা পূৰ্বমুখী কৰি, সৌম্য চকুৰ সৈতে গঢ়িব লাগে।
Verse 47
ललाटनासिकावक्त्रग्रीवायाञ्च विवर्तयेत् तकपाठः द्वैकहान्या सुताह्वयमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ऋत्वग्निपदकल्पितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः, मुखभागं प्रकर्तव्यं मूलाग्निपदकल्पितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्णाभ्यां कुण्डलीकृत्वेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भुजाच्च पञ्चमांशेन भुजहीनं विवर्तयेत्
ললাট, নাসিকা, মুখ আৰু গ্ৰীৱাক বিধি অনুসাৰে আকাৰ দি (বিবর্তিত কৰি) গঢ়িব লাগে। তাৰ পিছত বাহুৰ প্ৰমাণৰ পৰা পঞ্চমাংশ কমাই, নিৰ্দিষ্ট অনুপাত-নিয়ম অনুসাৰে সংশ্লিষ্ট অংশ ‘ভুজহীন’ অৰ্থাৎ বাহু-মানৰ এক-পঞ্চমাংশ হ্ৰাস কৰি গঢ়িব লাগে।
Verse 48
विस्तारस्य षडंशेन मुखैर् निर्गमनं हितं सर्वेषां मुखलिङ्गानां त्रपुषं वाथ कुक्कुटं
যি ফুলি উঠা/সঞ্চয় বিস্তাৰিত হৈছে, তাৰ বিস্তাৰৰ ষষ্ঠাংশ পৰিমাণে মুখ/ৰন্ধ্ৰপথে নিৰ্গমন কৰোৱা হিতকৰ। মুখ-লক্ষণযুক্ত সকলো বিকাৰত ত্ৰপুষ (শসা) অথবা কুক্কুট (মোৰগ) প্ৰয়োগ্য।
Frequently Asked Questions
A standardized iconometric system: material hierarchy for liṅga construction, aṅgula/hasta-based size classes (including household 1–5 aṅgulas), proportional rules derived from dvāra and garbha measures, and a formal enumeration of 36×3 measures synthesized into 108.
By treating correct making (māna), right substance (dravya), and complete worship (pūrṇa-arcana) as dharmic disciplines that stabilize sacred presence; the chapter explicitly frames certain liṅgas and metals as bhukti–mukti-prada, linking technical precision with puruṣārtha fulfillment.
Cala-liṅgas are classified by aṅgula: 1–5 (kanyasañcala/small), 6–10 (medium), and 11–15 (jyeṣṭha/large), with further proportional refinement via sūtra (guideline-cord) schemes.
The chapter ties liṅga scaling and worship to architectural modules: dvāra (doorway) and garbha-gṛha measures are subdivided (notably ninefold) to determine proportional placement and ritual alignment within the dhāman (shrine).