Adhyaya 83
Chapter 83 — निर्वाणदीक्षाकथनम् (Description of the Nirvāṇa Initiation)
এই অধ্যায়ত সময়-দীক্ষাৰ পৰা নিৰ্বাণ-দীক্ষালৈ গতি কৰি, ঈশান-कल्प প্ৰয়োগত মোক্ষাভিমুখ দীক্ষা-বিধি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। মূল-মন্ত্ৰৰ মন্ত্ৰ-দীপন, হৃদয়-শিৰ-মুখ স্থানত অঙ্গ-ন্যাস, আৰু হোমৰ ক্ৰম—এটা বা তিনিটা আহুতি, বষট্/বৌষট্ সমাপ্তি, ধ্ৰুৱা মন্ত্ৰ—উগ্ৰ, শান্তি আৰু পুষ্টি কৰ্ম অনুসাৰে নিৰ্দিষ্ট। মুখ্য প্ৰযুক্তি হৈছে সংস্কৃত সূত্ৰ (ধাগা); তাক সুষুম্ণা ৰূপে ধ্যান কৰি সংহাৰ-মুদ্ৰা, নাড়ী-ক্রিয়া আৰু অৱগুণ্ঠন-ৰক্ষাৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়; ত্ৰ্যাহুতি আৰু হৃদয়-মন্ত্ৰে দেৱ-সন্নিধি স্থাপনক পুনঃপুনঃ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। পাছত কলাপাশ শোধন-বন্ধন, গ্ৰহণ–বন্ধন, তত্ত্বভিত্তিক কল্পনা আৰু শান্ত্যাতীত ধ্যান আহে। শেষত প্ৰায়শ্চিত্ত হোম, শিষ্য-ব্যৱস্থা (দিক্-নিয়ম, স্নান, আহাৰ-নিয়ম), বিসৰ্জন, চণ্ডেশ পূজা আৰু দীক্ষা-অধিবাসনৰ সমাপ্তি—সকলো মোক্ষলক্ষ্যৰে একত্ৰিত।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समयदीक्षाकथनं नाम द्व्यशीतितमो ऽध्यायः अथ त्र्यशीतितमो ऽध्यायः निर्वाणदीक्षाकथनं ईश्वर उवाच अथ निर्वाणदीक्षायां कुर्यान्मूलादिदीपनं पाशबन्धनशक्त्यर्थं ताडनादिकृतेन वा
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণত ‘সময়-দীক্ষা কথন’ নামৰ দ্ব্যশীতিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘নিৰ্বাণ-দীক্ষা কথন’ নামৰ ত্ৰ্যশীতিতম অধ্যায় আৰম্ভ। ঈশ্বৰে ক’লে—নিৰ্বাণ-দীক্ষাত মূল আদি দীপন কৰিব, পাশ-বন্ধনৰ শক্তিৰ বাবে; অথবা তাড়ন আদি ক্ৰিয়াৰ দ্বাৰাও কৰিব।
Verse 2
एकैकया तदाहुत्या प्रत्येकं तत्त्रयेण वा वीजगर्भशिखार्धन्तु हूं फडन्तध्रुवादिना
প্ৰত্যেক (মন্ত্ৰ)ৰ বাবে একেক আহুতিৰে, অথবা প্ৰত্যেকৰ বাবে তিনিটা আহুতিৰে, বীজ-গৰ্ভ-শিখা অংশযুক্ত মন্ত্ৰে—ধ্ৰুৱা বাক্য আৰু ‘হুঁ’ ‘ফড়্’ আদি অন্ত্যসহ—হৱন কৰিব।
Verse 3
ॐ ह्रूं ह्रौं हौं ह्रूं फडिति मूलमन्त्रस्य दीपनं ॐ ह्रूं हौं हौं ह्रूं फडिति हृदय एवं शिरोमुखे
‘ॐ হ্ৰুঁ হ্ৰৌঁ হৌঁ হ্ৰুঁ ফড়্’—ই মূলমন্ত্ৰৰ দীপন। ‘ॐ হ্ৰুঁ হৌঁ হৌঁ হ্ৰুঁ ফড়্’—ইয়াক হৃদয়ত, আৰু তদ্ৰূপ শিৰত আৰু মুখত (ন্যাসৰূপে) স্থাপন কৰিব।
Verse 4
प्रत्येकं दीपनं कुर्यात् सर्वस्मिन् क्रूरकर्मणि शान्तिके पौष्टिके चास्य वषडन्तादिनाणुना
সকলো ক্ৰূৰকৰ্মত, আৰু শান্তিক তথা পুষ্টিক কৰ্মতো, প্ৰতিটোৰ বাবে পৃথক দীপন কৰিব—‘বষট্’ আদি অন্ত্যযুক্ত উপযুক্ত মন্ত্ৰ-অণু (বীজাক্ষৰ) দ্বাৰা।
Verse 5
वषड्वौषट्समोपेतैः सर्वकाम्योपरि स्थितैः हवनं संवरैः कुर्यात् सर्वत्राप्यायनादिषु
‘বষট্’ আৰু ‘বৌষট্’ যুক্ত, ‘সৰ্বকাম্য’ৰ ওপৰত স্থিত মন্ত্ৰসমূহ লৈ, সংবৰ (আবৰণ/ৰক্ষা) মন্ত্ৰসহ হৱন কৰিব; আৰু সৰ্বত্ৰ ‘আপ্যায়ন’ আদি কৰ্মতো এইদৰে কৰিব।
Verse 6
ततः स्वसव्यभागस्थं मण्डले शुद्धविग्रहं अडिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हूं हों हूं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः३ ॐ हूं हां हां हूं फडिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रं ह्रीं ह्रं ह्रं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः वषडन्तादिनात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शिष्यं सम्पूज्य तत् सूत्रं सुषुम्णेति विभावितं
তাৰপিছত মণ্ডলত নিজৰ বাঁওফালে অৱস্থিত দেৱতাৰ শুদ্ধ বিগ্ৰহ ধ্যান কৰিব। চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত মন্ত্রপাঠৰ ভেদ পোৱা যায়— “ওঁ হূঁ হোঁ হূঁ ফট্”, অথবা “ওঁ হূঁ হাঁ হাঁ হূঁ ফট্”, অথবা “ওঁ হ্ৰঁ হ্ৰীঁ হ্ৰঁ হ্ৰঁ ফট্”; আৰু কিছুমান পাঠত ‘বষট্’ৰে আৰম্ভ আৰু ‘বষট্’ৰে শেষ হোৱা অক্ষৰসমূহৰ স্বৰূপ বুলি কোৱা হৈছে। শিষ্যক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, সেই সূত্ৰক ‘সুষুম্ণা’ বুলি ভাবনা কৰি সংস্কাৰ কৰিব।
Verse 7
मूलेन तच्छिखाबन्धं पादाङ्गुष्ठान्तमानयेत् संहारेण मुमुक्षोस्तु बध्नीयाच्छिष्यकायके
মূলতত্ত্বেৰে সেই শিখাবন্ধ টানি পায়ৰ বৃদ্ধাঙ্গুষ্ঠৰ অন্তলৈ আনিব। আৰু সংহাৰ (লয়/আত্মসাৎ) ক্ৰিয়াৰে, মুক্তিকামীজনৰ বাবে, তাক শিষ্যৰ দেহত দৃঢ়ভাৱে বন্ধন কৰিব।
Verse 8
पुंसस्तु दक्षिणे भागे वामे नार्या नियोजयेत् शक्तिं च शक्तिमन्त्रेण पूजितान्तस्य मस्तके
পুৰুষৰ বাবে সোঁফালে, আৰু নাৰীৰ বাবে বাঁওফালে (বিধান/আসন) নিয়োগ কৰিব। আৰু পূজাৰ অন্তত উপাসকৰ মস্তকৰ শীৰ্ষত শক্তিক শক্তিমন্ত্ৰেৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰি পূজা কৰিব।
Verse 9
संहारमुद्रयाअदाय सूत्रं तेनैव योजयेत् नाडीन्त्वादाय मूलेन सूत्रे न्यस्य हृदार्चयेत्
সংহাৰ-মুদ্রাৰে সূত্ৰ গ্ৰহণ কৰি, সেই মুদ্রাৰেই তাক যোজনা/বন্ধন কৰিব। তাৰপিছত মূলতত্ত্বেৰে নাড়ীবোৰ গ্ৰহণ কৰি, সূত্ৰত ন্যাস কৰি, হৃদয়ত অর্চনা কৰিব।
Verse 10
अवगुण्ठ्य तु रुद्रेण हृदयेनाहुतित्रयं प्रदद्यात्सन्निधानार्थं शक्तावप्येवमेव हि
ৰুদ্ৰ-মন্ত্ৰেৰে অৱগুণ্ঠন (আৱৰণ) কৰি, সন্নিধান স্থাপনৰ বাবে হৃদয়-মন্ত্ৰেৰে তিনিটা আহুতি দিব। শক্তি থাকিলেও, ঠিক এইদৰেই কৰিব লাগে।
Verse 11
ॐ हां वर्णाध्वने नमो हां भवनाध्वने नमः ॐ हां कालाध्वने नमः शोध्याध्वानं हि सूत्रके
ॐ। ‘হাঁ’ বীজসহ বৰ্ণাধ্বানলৈ নমস্কাৰ; ‘হাঁ’ বীজসহ ভবন/লোকস্তৰৰ অধ্বানলৈ নমস্কাৰ। ॐ। ‘হাঁ’ বীজসহ কালাধ্বানলৈ নমস্কাৰ। ‘সূত্ৰ’ তত্ত্বত শোধনীয় অধ্বা এইদৰে শুদ্ধ হয়।
Verse 12
न्यस्यास्त्रवारिणा शिष्यं प्रोक्ष्यास्त्रमन्त्रितेन च पुष्पेण हृदि सन्ताड्य शिष्यदेहे प्रविश्य च
‘অস্ত্ৰ-জল’ৰে ন্যাস কৰি, অস্ত্ৰমন্ত্ৰে অভিমন্ত্ৰিত জলেৰে শিষ্যক প্ৰোক্ষণ কৰিব। তাৰপিছত এটা পুষ্পেৰে শিষ্যৰ হৃদয়ত আঘাত কৰি (মন্ত্ৰশক্তিক) শিষ্যদেহত প্ৰৱেশ কৰাব।
Verse 13
गुरुश् च तत्र हूङ्कारयुक्तं रेचकयोगतः चैतन्यं हंसवीजस्थं विश्लिष्येदायुधात्मना
তাত গুৰু, ‘হুঁ’কাৰযুক্ত ৰেচক (শ্বাসত্যাগ) যোগে, হংস-বীজত অৱস্থিত চৈতন্যক অস্ত্ৰ-স্বরূপ (তীক্ষ্ণ মন্ত্ৰবল) ধৰি পৃথক/বিশ্লেষণ কৰিব।
Verse 14
ॐ हौं हूं फट् आछिद्य शक्तिसूत्रेण हां हं स्वाहेति चाणुना संहारमुद्रया सूत्रे नाडीभूते नियोजयेत्
“ॐ হৌঁ হুঁ ফট্” উচ্চাৰণ কৰি (বাধা) ছেদন কৰিব; তাৰপিছত শক্তিসূত্ৰেৰে কাটি, “হাঁ হং স্বাহা” এই অণুসদৃশ সূক্ষ্ম মন্ত্ৰ-প্ৰেৰণা সংহাৰ-মুদ্রাৰে নাড়ীৰূপ সূত্ৰত নিয়োজিত/স্থাপন কৰিব।
Verse 15
ॐ हां हं हां आत्मने नमः व्यापकं भावयेदेनं तनुत्राणावगुण्ठयेत् अपुस्तकपाठः ॐ हां पदात्मने नमः ॐ हां वर्णात्मने नमः ॐ हां मन्त्रात्मने नमः ॐ हां कालात्मने नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हौं हूं फट् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तन्मात्रेणावगुण्ठयेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः आहुतित्रितयं दद्यात् हृदा सन्निधिहेतवे
“ॐ হাঁ হং হাঁ—আত্মনে নমঃ” এই মন্ত্ৰে একে সৰ্বব্যাপী বুলি ভাবি, তাৰপিছত তনুত্ৰাণৰূপ অবগুণ্ঠন (ৰক্ষাকবচ) কৰিব। তাৰপিছত দিৱ্য সন্নিধিৰ বাবে হৃদা-মন্ত্ৰে তিনিটা আহুতি দিব।
Verse 16
विद्यादेहञ्च विन्यस्य शान्त्यतीतावलोकनं तस्यामितरतत्त्वाद्यं मन्त्रभूतं विचिन्तयेत्
বিদ্যা-দেহৰ ন্যাস স্থাপন কৰি শান্তিৰ অতীত সেই অৱলোকন কৰিব; আৰু তাত ‘ইতৰ’ তত্ত্বাদি নানা তত্ত্বক মন্ত্র-স্বৰূপ বুলি চিন্তা কৰিব।
Verse 17
ॐ हां हौं शान्त्यतीतकलापाशाय नम इत्य् अनेनावलोकयेत् हे तत्त्वे मन्त्रमप्येकं पदं वर्णाश् च षोडश तथाष्टौ भुवनान्यस्यां वीजनाडीकथद्वयं
“ওঁ হাং হৌং—শান্ত্যাতীত কলাসমূহৰ পাশলৈ নমঃ” এই মন্ত্রে অৱলোকন কৰিব। হে তত্ত্ব! এই সাধনাত এক-পদাত্মক মন্ত্র, ষোলো বৰ্ণ, আঠ ভুবন, আৰু বীজ-নাড়ী সম্পৰ্কে দ্বিবিধ উপদেশো কোৱা হৈছে।
Verse 18
विषयञ्च गुणञ्चैकं कारणं च सदा शिवं सितायां शान्त्यतीतायामन्तर्भाव्य प्रपीडयेत्
বিষয়, গুণ, একত্ব-তত্ত্ব আৰু কাৰণ—এই সকলোকে শ্বেত শক্তিৰ শান্ত্যাতীত অৱস্থাত সদাশিৱত লীন কৰি, সেই লয়ক দৃঢ়ভাৱে স্থিৰ কৰিব।
Verse 19
ॐ हौं शान्त्यतीतकलापाशाय हूं फट् संहारमुद्रयाअदाय विदध्यात् सूत्रमस्तके पूजयेदाहुतींस्तिस्रो दद्यात् सन्निधिहेतवे
“ওঁ হৌং—শান্ত্যাতীত কলাপাশায় হুঁ ফট্” জপ কৰি সংহাৰ-মুদ্রাৰে সূত্ৰ মস্তকত স্থাপন কৰিব; তাৰ পিছত পূজা কৰি দেৱ-সন্নিধিৰ বাবে তিনিটা আহুতি দিব।
Verse 20
तत्त्वे द्वे अक्षरे द्वे च वीजनाडीकथद्वयं गुणौ मन्त्रौ तथाब्जस्थमेकं कारणमीश्वरं
ইয়াত দুটা তত্ত্ব, দুটা অক্ষৰ, আৰু বীজ-নাড়ী সম্পৰ্কে দ্বিবিধ বৰ্ণনা আছে; দুটা গুণ আৰু দুটা মন্ত্র আছে; আৰু পদ্মস্থিত এক ঈশ্বৰেই একমাত্ৰ কাৰণ-স্ৰোত।
Verse 21
पदानि भानुसङ्ख्यानि भुवनानि दश सप्त च एकञ्च विषयं शान्तौ कृष्णायामच्युतं स्मरेत्
শান্তিকৰ্মত সূৰ্যসংখ্যা (দ্বাদশ) পদ জপ কৰি, ভুৱনক দশ, সাত আৰু এক ৰূপে ধ্যান কৰি, কৃষ্ণপক্ষৰ ৰাতিত একমাত্ৰ বিষয়ত মন স্থিৰ কৰি অচ্যুত (বিষ্ণু)ক স্মৰণ কৰিব।
Verse 22
ताडयित्वा समादाय मुखसूत्रे नियोजयेत् जुहुयान्निजवीजेन सान्निध्यायाहुतित्रयं
তাক আঘাত কৰি পাছত তুলি মুখসূত্ৰত বান্ধিব; তাৰ পিছত নিজৰ বীজ (চামৰ/পাখা)ৰে দেৱতাৰ সান্নিধ্যাৰ্থে তিনিটা আহুতি দিব।
Verse 23
विद्यायां सप्त तत्त्वानि पादानामेकविंशतिं षड् वर्णान् सञ्चरं चैकं लोकानां पञ्चविंशतिं
এই বিদ্যাত সাত তত্ত্ব, পাদৰ একুশ প্ৰকাৰ, ছয় বৰ্ণবৰ্গ, ‘সঞ্চাৰ’ নামৰ এক বিধান, আৰু লোকৰ পঁচিশ শ্ৰেণী নিৰূপিত।
Verse 24
गुणानान्त्रयमेकञ्च विषयं रुद्रकारणं अन्तर्भाव्यातिरिक्तायां जीवनाडीकथद्वयं
গুণৰ তিন ভেদ আৰু এক বিষয়; ‘ৰুদ্ৰকাৰণ’ নামৰ কাৰণ; অন্তৰ্ভাৱ আৰু অতিৰিক্ত; আৰু জীৱনাড়ী সম্পৰ্কে দুটা আলোচনা—এইবোৰ ব্যাখ্যা কৰিব লাগে।
Verse 25
अस्त्रमादाय दध्याच्च पदं द्व्यधिकविंशतिं लोकानाञ्च कलानाञ्च षष्टिं गुणचतुष्टयं
অস্ত্ৰ গ্ৰহণ কৰি, পদক বাইশ সংখ্যাত ধ্যান কৰিব; লোক আৰু কলাক ষাঠি ৰূপে, আৰু গুণচতুষ্টয়কো চিন্তা কৰিব।
Verse 26
ॐ हां हौं हों शान्त्यतीतकलापाशायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्त्राणां त्रयमेकञ्च विषयं कारणं हरिं अन्तर्भाव्य प्रतिष्ठायां शुक्लयान्ताडनादिकं
“ওঁ হাং হৌং হোঁ”—এইটো ‘অতীত কলাৰ পাশ-বন্ধনৰ শান্তি’ মন্ত্র; চিহ্নিত পাঠত তেনেকৈ কোৱা হৈছে। প্ৰতিষ্ঠা-বিধিত তিনিটা মন্ত্র আৰু এটা অতিৰিক্ত মন্ত্র—বিষয়, কাৰণ আৰু হৰি (বিষ্ণু) অন্তৰ্ভাৱ কৰি—শ্বেত যন্ত্ৰৰ প্ৰতাড়ন/সংস্কাৰ আদি কৰ্মসহ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 27
विधाय नाभिसूत्रस्थां सन्निधायाहुतीर्यजेत् ह्रीं भुवनानां शतं साग्रंपदानामष्टविंशतिं
নাভি-সূত্ৰস্থিত ন্যাস সম্পন্ন কৰি, আহুতি ওচৰত ৰাখি যজন কৰিব লাগে। ‘হ্ৰীং’ বীজসহ ভুবন-সম্পৰ্কীয় পূৰ্ণ একশ (জপ/আহুতি) আৰু পদৰ সংখ্যা আঠাইশো নহয়, আঠাইশ (২৮) বিধিমতে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 28
वीजनाडीसमीराणां द्वयोरिन्द्रिययोरपि वर्णन्तत्त्वञ्च विषयमेकैकं गुणपञ्चकं
বীজন (পাখা), নাড়ী (নলীয়া পথ) আৰু সমীৰ (বায়ু-প্ৰবাহ), লগতে দুটা ইন্দ্ৰিয়ৰ ক্ষেত্ৰতো—প্ৰত্যেকটোৰ তত্ত্ব, বিষয় আৰু গুণ-পঞ্চক ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰা হয়।
Verse 29
हेतुं ब्रह्माण्डमन्त्रस्थं शम्बराणां चतुष्टयं निवृत्तौ पीतवर्णायामन्तर्भाव्य प्रताडयेत्
‘হেতু’ক ব্রহ্মাণ্ড-মন্ত্রত অন্তৰ্ভাৱ কৰি, নিবৃত্তি-কর্মত পীতবৰ্ণ (ধ্যান-ৰূপ)ৰ ভিতৰত শম্বৰাৰ চতুষ্টয় সংযোজিত কৰি প্ৰতাড়ন (বলপ্ৰয়োগ) কৰিব লাগে।
Verse 30
आदौ यत्तत्त्वभागान्ते सूत्रे विन्यस्यपूजयेत् जुहुयादाहुतीस्तिस्रः सन्निधाय पावके
প্ৰথমে সেই তত্ত্বক সূত্ৰৰ অন্ত্যভাগত বিন্যাস কৰি পূজা কৰিব লাগে। তাৰ পাছত স্থাপিত অগ্নিৰ সন্নিধিত তিনিটা আহুতি অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 31
इत्यादाय कलासूत्रे योजयेच्छिष्यविग्रहात् सवीजायान्तु दीक्षायां समयाचारयागतः
এইদৰে প্ৰয়োজনীয় সাধন/চিহ্ন গ্ৰহণ কৰি, শিষ্যৰ দেহ-আকৃতিৰ পৰা টানি আনি কলাসূত্ৰত স্থাপন কৰিব। কিন্তু ‘সবীজ’ দীক্ষাত সময় আৰু আচাৰ—নিয়ত ব্ৰত আৰু বিধি—অনুসৰিয়েই চলিব।
Verse 32
देहारम्भकरक्षार्थं मन्त्रसिद्धिफलादपि इष्टापूर्तादिधर्मार्थं व्यतिरिक्तं प्रबन्धकं
‘প্ৰবন্ধক’ হৈছে সাধাৰণ লক্ষ্যৰ পৰা পৃথক এক সুসংবদ্ধ অনুষ্ঠান; ই দেহ আৰু আৰম্ভ কৰা কৰ্মৰ ৰক্ষাৰ বাবে, মন্ত্রসিদ্ধিৰ ফল লাভৰ বাবে, আৰু ইষ্ট–পূর্ত আদি ধৰ্মকৰ্মৰ উদ্দেশ্যে সম্পাদিত হয়।
Verse 33
चैतन्यबोधकं सूक्ष्मं कलानामन्तरे स्मरेत् अमुनैव क्रमेणाथ कुर्यात्तर्पणदीपने
কলাসমূহৰ অন্তৰালত চেতনাক জাগ্ৰত কৰা সেই সূক্ষ্ম তত্ত্ব স্মৰণ কৰিব। তাৰপিছত এই একে ক্ৰম অনুসৰিয়েই তৰ্পণ আৰু দীপন ক্ৰিয়া সম্পাদন কৰিব।
Verse 34
आहुतिभिः स्वमन्त्रेण तिसृभिस्तिसृभिस् तथा ॐ हौं शान्त्यतीतकलापाशाय स्वाहेत्यादितर्पणं ॐ हां हं हां शान्त्यतीतकलापाशाय हूम्फडित्यादिदीपनं तत् सूत्रं व्याप्तिबोधाय कलास्थानेषु पञ्चसु
তাৰপিছত স্বমন্ত্রে তিন-তিন আহুতি দিব। তৰ্পণৰ আৰম্ভণি—“ॐ হৌং শान्त্যতীতকলাপাশায় স্বাহা”; আৰু দীপনৰ আৰম্ভণি—“ॐ হাং হং হাং শान्त্যতীতকলাপাশায় হূং ফড্” দ্বাৰা। এই মন্ত্র-সূত্ৰ পাঁচ কলাস্থানত ব্যাপ্তিৰ বোধ কৰায়।
Verse 35
ह्रीं त्रिभुवनाधिपानामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पदानामूनविंशतिमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः आदौ सतत्त्वभावेनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हौं हौं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सङ्गृह्य कुङ्कुमाज्येन तत्र साङ्गं शिवं यजेत् हूम्फडन्तैः कलामन्त्रैर् भित्त्वा पाशाननुक्रमात्
কুঙ্কুমমিশ্ৰিত ঘৃতৰে দ্ৰব্য সংগ্ৰহ কৰি, তাত অঙ্গসহিত (সাংগ) শিৱৰ পূজা কৰিব। তাৰপিছত ‘হূং’ আৰু ‘ফড্’ অন্তযুক্ত কলামন্ত্রে ক্ৰমে পাশসমূহ ভেদ কৰি ছেদন কৰিব। (চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত ‘হ্রীং ত্ৰিভুবনাধিপানাম্…’, ‘পদানামূনবিংশতিম্…’, ‘আদৌ সত্তত্ত্বভাবেন…’, ‘ॐ হাং হৌং হৌং…’ আদি পাঠান্তৰ আছে।)
Verse 36
नमो ऽन्तैश् च प्रविश्यान्तः कुर्याद् ग्रहणबन्धने ॐ हूं हां हौं हां हूं फट् शान्त्यतीतकलां गृह्णामि बध्नामि चेत्यादिमन्त्रैः कलानां ग्रहणबन्धनादिप्रयोगः पाशादीनाञ्च स्वीकारो ग्रहणं बन्धनं पुनः
বিধিমতে ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰি আৰু ‘নমো…’ৰে সমাপ্তি কৰি, ‘ॐ हूं হां হौं হां हूं ফট্’ এই মন্ত্রে ‘গ্ৰহণ–বন্ধন’ কৰ্ম কৰিব। ‘শান্তি-অতীত কলাক মই গ্ৰহণ কৰোঁ, বন্ধন কৰোঁ’ আদি মন্ত্রে কলাসমূহৰ গ্ৰহণ, বন্ধন আদি প্ৰয়োগ হয়; লগতে পাশ আদি উপকৰণো বিধিপূৰ্বক গ্ৰহণ কৰিব লাগে। এইদৰে পুনৰ গ্ৰহণ–বন্ধনৰ বিধি কোৱা হ’ল।
Verse 37
पुरुषं प्रति निःशेषव्यापारप्रतिपत्तये उपवेश्याथ तत् सूत्रं शिष्यस्कन्धे निवेशयेत्
ব্যক্তিজনে সমগ্ৰ ক্ৰিয়া-বিধি নিঃশেষে বুজিবলৈ প্ৰথমে তাক বহুৱাই, তাৰ পিছত সেই পবিত্ৰ সূত্ৰ শিষ্যৰ কান্ধত স্থাপন কৰিব।
Verse 38
विस्तृताघप्रमोषाय शतं मूलेन होमयेत् शरावसम्पुटे पुंसः स्त्रियाश् च प्रणितोदरे
বিস্তৃত পাপ মোচনৰ বাবে (নিৰ্দিষ্ট) মূলদ্ৰব্যেৰে শত আহুতি হোম কৰিব। এই কৰ্ম ঢাকনাযুক্ত শৰাৱ-সম্পুটত, পুৰুষ বা স্ত্ৰীৰ উদৰৰ ওপৰত স্থাপন কৰি সম্পন্ন কৰা হয়।
Verse 39
हृदस्त्रसम्पुटं सूत्रं विधायाभ्यर्चयेद्धृदा सूत्रं शिवेन साङ्गेन कृत्वा सम्पातशोधितं
হৃদস্ত্ৰ মন্ত্রে সংৰক্ষিত (সম্পুটিত) সূত্ৰ সাজি, হৃদা (হৃদয়) মন্ত্রে তাৰ অর্চনা কৰিব। তাৰ পিছত অঙ্গসহ শিৱমন্ত্রে সূত্ৰক সংস্কৃত কৰি, সম্পাতৰ দ্বাৰা শোধন কৰিলে ই শুদ্ধ হয়।
Verse 40
निदध्यात् कलशस्याधो रक्षां विज्ञापयेदिति शिष्यं पुष्पं करे दत्वा सम्पूज्य कलशादिकं
ৰক্ষা-সূত্ৰ/তাবিজ কলশৰ তলত স্থাপন কৰি, ৰক্ষাবিধি শিষ্যক জনাব। তাৰ পিছত শিষ্যৰ হাতত পুষ্প দি, কলশ আদি উপকৰণৰ পূজা সম্যকভাৱে সমাপ্ত কৰিব।
Verse 41
प्रणमय्य वहिर्यायाद् यागमन्दिरमध्यतः मण्डलत्रितयं कृत्वा मुमुक्ष्वनुत्तराननान्
প্ৰণাম কৰি যাগমণ্ডপৰ মধ্যভাগৰ পৰা বাহিৰলৈ যাব। ত্ৰিমণ্ডল ৰচনা কৰি মোক্ষকামী সাধকে অনুত্তৰমুখ দেৱতাসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব।
Verse 42
भुक्तये पूर्ववक्त्रांश् च शिष्यांस्तत्र निवेशयेत् प्रथमे पञ्चगव्यस्य प्राशयेच्चुल्लकत्रयं
ভোজন-বিধিৰ বাবে শিষ্যসকলক তাত পূৰ্বমুখ কৰি বহুৱাব। প্ৰথমবাৰ তেওঁলোকক পঞ্চগব্যৰ তিনিটা সৰু অংশ প্ৰাশন কৰাব।
Verse 43
पाणिना कुशयुक्तेन अर्चितानन्तरान्तरं चरुन्ततस्तृतीये तु ग्रासत्रितयसम्मितं
কুশাযুক্ত হাতে অর্চিত চৰু নিয়ত অন্তৰালত অৰ্পণ কৰিব। তৃতীয়বাৰ অংশ তিন গ্ৰাসৰ সমান হ’ব।
Verse 44
अष्टग्रासप्रमाणं वा दशनस्पर्शवर्जितं पालाशपुटके मुक्तौ भुक्तौ पिप्पलपत्रके
আঠ গ্ৰাস পৰিমাণে আহাৰ কৰিব আৰু দাঁতৰ স্পৰ্শ বর্জন কৰিব। পালাশপাতাৰ পুটকত ৰাখি প্ৰথমে অৰ্পণ কৰি, পাছত পিপ্পলপাতাৰ ওপৰত ৰাখি ভোজন কৰিব।
Verse 45
कुम्भमाज्येनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः निदध्यान् पूर्ववद्धृदा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हृदा सम्भोजनं दत्वा पूतैर् आचामयेज्जलैः दन्तकाष्ठं हृदा कृत्वा प्रक्षिपेच्छोभने शुभं
হৃদয়ভাবৰে সম্ভোজন (আচমন-নিবেদন) দি শুদ্ধ জলেৰে আচমন কৰাব। দন্তকাষ্ঠো মনতে পবিত্ৰ কৰি কোনো শুভ, মনোৰম স্থানত নিক্ষেপ কৰিব। (কিছুমান পুথিত ‘কুম্ভমাজ্যেন’ আৰু কিছুমানত ‘নিদধ্যান্ পূৰ্বৱৎ’ পাঠভেদ আছে।)
Verse 46
न्यूनादिदोषमोषाय मूलेनाष्टोत्तरं शतं विधाय स्थिण्डिलेशाय सर्वकर्मसमर्पणं
বিধিত ন্যূনতা আদি দোষ নিবারণৰ বাবে মূল-মন্ত্ৰে অষ্টোত্তৰ শত (১০৮) জপ বা আহুতি সম্পন্ন কৰি, তাৰ পাছত সকলো কৰ্ম স্থিণ্ডিলেশ (বেদী-অধিষ্ঠাতা) দেৱতালৈ সমৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 47
पूजाविसर्जनञ्चास्य चण्डेशस्य च पूजनं निर्माल्यमपनीयाथ शेषमग्नौ यजेच्चरोः
এই পূজাৰ বিধিপূৰ্বক বিসৰ্জন কৰি চণ্ডেশৰো পূজা কৰিব লাগে। তাৰ পাছত নিৰ্মাল্য (পবিত্ৰ পুষ্পাৱশেষ) আঁতৰাই, চৰুৰ অৱশিষ্ট অংশ অগ্নিত আহুতি দিব লাগে।
Verse 48
कलशं लोकपलांश् च पूजयित्वा विसृज्य च विसृजेद्गणमग्निञ्च रक्षितं यदि वाह्यतः
কলশ আৰু লোকপালসকলক পূজা কৰি তেওঁলোকক বিসৰ্জন কৰিব লাগে; গণসকলকো বিসৰ্জন কৰিব লাগে। আৰু যদি বাহিৰত ৰক্ষিত অগ্নি থাকে, তেন্তে তাকো বিধিমতে সংৰক্ষণ কৰি সমাপন কৰিব লাগে।
Verse 49
वाह्यतो लोकपालानां दत्वा सङ्क्षेपतो बलिं भस्मना शुद्धतोयैर् वा स्नात्वा या गालयं विशेत्
বাহিৰত লোকপালসকললৈ সংক্ষিপ্তভাৱে বলি দি, ভস্মেৰে বা শুদ্ধ পানীৰে স্নান কৰি, তাৰ পাছত যাগালয়ত প্ৰৱেশ কৰিব লাগে।
Verse 50
गृहस्थान् दर्भशय्यायां पूर्वशीर्षान् सुरक्षितान् हृदा सद्भस्मशय्यायां यतीन् दक्षिणमस्तकान्
গৃহস্থসকলক দৰ্ভশয্যাত মূৰ পূবফালে ৰাখি সাৱধানে শুৱাব লাগে; আৰু যতিসকলক পবিত্ৰ ভস্মশয্যাত ধৃতিসহ মূৰ দক্ষিণফালে ৰাখি শুৱাব লাগে।
Verse 51
शिखाबद्धसिखानस्त्रसप्तमाणवकान्वितान् विज्ञाय स्नापयेच्छिष्यांस्ततो यायात् पुनर्वहिः
তেওঁলোকৰ শিখা সঠিকভাৱে বাঁধা আৰু তেওঁলোকে অস্ত্ৰসহ সাত মাণৱকসহ আছে—এই কথা জানি আচার্যই শিষ্যসকলক স্নান কৰাব; তাৰ পিছত তেওঁ পুনৰ বাহিৰলৈ যাব।
Verse 52
ॐ हिलि हिलि त्रिशूलपाणये स्वाहा पञ्चगव्यञ्चरुं प्राश्य गृहीत्वा दन्तधावनं समाचम्य शिवं ध्यात्वा शय्यामास्थाय पावनीं
“ॐ হিলি হিলি ত্ৰিশূলপাণয়ে স্বাহা।” পঞ্চগব্য আৰু চৰু প্ৰাশন কৰি, দন্তধাৱনৰ দাতন লৈ, আচমন সম্পন্ন কৰি, শিৱক ধ্যান কৰি, পাৱনী শয্যাত শয়ন কৰিব।
Verse 53
दीक्षागतङ्क्रियाकाण्डं संस्मरन् संविशेद्गुरुः इति सङ्क्षेपतः प्रोक्तो विधिर्दीक्षाधिवासने
দীক্ষাসংক্রান্ত ক্ৰিয়াকাণ্ড স্মৰণ কৰি গুৰুয়ে বিশ্ৰামলৈ যাব। এইদৰে দীক্ষাধিবাসনৰ বিধি সংক্ষেপে কোৱা হ’ল।
Frequently Asked Questions
The technical core is the activation (dīpana) and deployment of mūla/aṅga mantras through nyāsa and homa, centered on consecrating and installing a sūtra envisioned as Suṣumṇā, then performing kalā-pāśa purification and grahaṇa–bandhana operations to establish sannidhi and loosen bondage.
It frames initiation as a controlled purification-and-binding technology: the sūtra/nāḍī work, kalā-pāśa visualization, and seizing-binding rites function to reorganize subtle forces, establish divine presence, and progressively ‘pierce’ bonds (pāśa), making the procedure explicitly mokṣa-oriented rather than merely protective or prosperity-focused.