Adhyaya 88
Adhyāya 88 — निर्वाणदीक्षाकथनं (Teaching of the Nirvāṇa-Initiation)
এই অধ্যায়ত শান্তি-কর্মৰ শুদ্ধিৰ পাছত ঈশান (শিৱ) পৰিপ্ৰেক্ষিতত নিৰ্বাণ-দীক্ষাৰ উপদেশ দিয়া হৈছে। ইয়াত সন্ধান (মন্ত্ৰ-সংযোগ), শক্তি–শিৱ তত্ত্বাভিমুখতা, অ পৰা বিসৰ্গলৈ ষোল্ল বৰ্ণ, আৰু সূক্ষ্মদেহ-সম্বন্ধ (কুহূ/শঙ্খিনী নাড়ী; দেবদত্ত/ধনঞ্জয় বায়ু) উল্লেখ আছে। শান্ত্যতীত ক্ৰিয়াত কলাপাশ তাড়ন-ভেদন, ফট্/নমো-সমাপ্ত মন্ত্ৰে প্ৰৱেশ-ৱিভাগ, আৰু মুদ্ৰাসহ প্ৰাণায়াম (পূৰক–কুম্ভক–ৰেচক) কৰি পাশ ঊৰ্ধ্বলৈ টানি কুণ্ডত অগ্নি-প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। সদাশিৱ আহ্বান-पूজা, শিষ্যৰ চৈতন্য-ৱিভাগ, দেৱীৰ গৰ্ভ-প্ৰতীকৰ ন্যাস, জপ আৰু নিৰ্দিষ্ট সংখ্যাৰ হোম আহুতি (বিশেষকৈ ২৫, তাৰ পাছত ৫ আৰু ৮) দ্বাৰা মুক্তিৰ বিধান আছে। শেষত সদাশিৱত অধিকাৰ-সমৰ্পণ, দ্বাদশান্তলৈ লয়-সাধনা, ষড্গুণ-আধান, অমৃতবিন্দুৰে শমন, আশীৰ্বাদ আৰু মখ-সমাপ্তি বৰ্ণিত।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां शान्तिशोधनं नाम सप्तशीतितमो ऽध्यायः अथाष्टाशीतितमो ऽध्यायः निर्वाणदीक्षाकथनं ईश्वर उवाच सन्धानं शान्त्यतीतायाः शान्त्या सार्धं विशुद्धया कुर्वीत पूर्ववत्तत्र तत्त्ववर्णादि तद् यथा
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ আগ্নেয়ত নিৰ্বাণদীক্ষাৰ প্ৰসঙ্গত “শান্তিশোধন” নামৰ সাতাশি অধ্যায়। এতিয়া আৰম্ভ হৈছে আটাশি অধ্যায়—“নিৰ্বাণদীক্ষাকথন”। ঈশ্বৰে ক’লে—শান্তি অতিক্ৰম কৰা প্ৰক্ৰিয়াৰ সन्धान, শান্তি আৰু পূৰ্ণ বিশুদ্ধিৰ সৈতে, পূৰ্বৱৎ কৰিব লাগে; তাত তত্ত্ব-বৰ্ণ আদি বিৱৰণ এইদৰে।
Verse 2
ॐ हीं क्षौं हौं हां इति सन्धानानि उभौ शक्तिशिवौ तत्त्वे भुवनाष्टकसिद्धिकं दीपकं रोचिकञ्चैव मोचकं चोर्ध्वगामि च
“ওঁ, হীং, ক্ষৌং, হৌং, হাং”—এইবোৰেই সन्धान-মন্ত্ৰ। শক্তি আৰু শিৱ—উভয় তত্ত্বত ই ভুবনাষ্টকসিদ্ধি দান কৰে; লগতে দীপক, ৰোচিক, মোচক আৰু ঊৰ্ধ্বগামিনী নামৰ সিদ্ধিও (লভ্য হয়)।
Verse 3
व्योमरूपमनाथञ्च स्यादनाश्रितनष्टमं ओङ्कारपदमीशाने मन्त्रो वर्णाश् च षोडश
ঈশান তত্ত্বত মন্ত্ৰ ব্যোম-স্বৰূপ, অনাথ, আৰু যেন আশ্ৰয়হীন হৈ লীন। তাৰ পদ ওঙ্কাৰ; তাৰ বৰ্ণ ষোলটা।
Verse 4
अकारादिविसर्गान्ता वीजेन देहकारकौ कुहूश् च शङ्खिनी नाड्यौ देवदत्तधनञ्जयौ
‘অ’ৰ পৰা বিসৰ্গ (ঃ)লৈ বৰ্ণসমূহ; এইবোৰক ‘বীজ’ আৰু ‘দেহকাৰক’ বুলিও কোৱা হয়। তদ্ৰূপ নাড়ী দুটা কুহূ আৰু শঙ্খিনী, আৰু (প্ৰাণবায়ুত) দেবদত্ত আৰু ধনঞ্জয়।
Verse 5
मरुतौ स्पर्शनं श्रोत्रं इन्द्रिये विषयो नभः शब्दो गुणो ऽस्यावस्था तु तुर्यातीता तु पञ्चमी
বায়ু-তত্ত্বত স্পৰ্শ আৰু শ্ৰোত্ৰ (কৰ্ণ) ইন্দ্ৰিয়। ইয়াৰ বিষয় আকাশ, গুণ শব্দ। ইয়াৰ অৱস্থা ‘তুৰ্যতীত’, যাক পঞ্চম বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 6
हेतुः सदाशिवो देव इति तत्त्वादिसञ्चयं सञ्चिन्त्य शान्त्यतीताख्यं विदध्यात्ताडनादिकं
তত্ত্বাদি সকলো সঞ্চয় সম্যক্ চিন্তা কৰি—দেৱ সদাশিৱেই পৰম কাৰণ বুলি নিশ্চিত হৈ—তাড়ন আদি ক্ৰিয়াৰে আৰম্ভ হোৱা ‘শান্ত্যতীত’ নামৰ বিধান সম্পাদন কৰিব লাগে।
Verse 7
कलापाशं समाताड्य फडन्तेन विभिद्य च प्रविश्यान्तर् नमो ऽन्तेन फडन्तेन वियोजयेत्
কলাৰ পাশক তাড়ন কৰি, ‘ফড়্’ অন্ত মন্ত্রে তাক ভেদি ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিব। তাৰ পাছত ‘নমো’ অন্ত মন্ত্রে আৰু পুনৰ ‘ফড়্’ অন্ত মন্ত্রে বিয়োজন (মোচন/বিচ্ছেদ) কৰিব।
Verse 8
शिखाहृत्सम्पुटीभूतं स्वाहान्तं सृणिमुद्रया पूरकेण समाकृष्य पाशं मस्तकसूत्रतः
শিখা আৰু হৃদয়-সম্পুটত মন্ত্রক আবদ্ধ কৰি, তাক ‘স্বাহা’ অন্ত কৰিব। তাৰ পাছত সৃণী-মুদ্রা আৰু পূৰক (শ্বাসগ্ৰহণ) দ্বাৰা মস্তক-সূত্র পথে পাশক ঊৰ্ধ্বলৈ আকর্ষণ কৰিব।
Verse 9
कुम्भकेन समादाय रेचकेनोद्भवाख्यया हृत्सम्पुटनमो ऽन्तेन वह्निं कुण्डे निवेशयेत्
কুম্ভক (শ্বাসৰোধ) দ্বাৰা (অগ্নিক) সংগ্ৰহ কৰি, ‘উদ্ভবা’ নামৰ ৰেচক (শ্বাসত্যাগ) দ্বাৰা—হৃদয়-সম্পুট সংবৰণ আৰু ‘নমো’ অন্তসহ—অগ্নিক কুণ্ডত প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।
Verse 10
अस्याः पूजादिकं सर्वं निवृत्तेरिव साधयेत् सदाशिवं समावाह्य पूजयित्वा प्रतर्प्य च
এই (দেৱী/বিধি)ৰ পূজা আদি সকলো কৰ্ম নিবৃত্তিৰ দৰে বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰিব লাগে। সদাশিৱক আৱাহন কৰি পূজা কৰি, পাছত তৰ্পণ আদি অৰ্পণেৰে তৃপ্ত কৰিব লাগে।
Verse 11
सदा ख्याते ऽधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं भाव्यं त्वयानुकूलेन भक्त्या विज्ञापयेदिति
এই সদা-প্ৰসিদ্ধ আৰু সুপৰিচিত অধিকাৰত মই মুক্তিকামীক দীক্ষা দিওঁ। যি কৰণীয়, সেয়া তুমি অনুকূল ভাবৰে আৰু ভক্তিসহ (গুৰু/দেৱতাক) বিনয়ৰে নিবেদন কৰিবা—এনেদৰে ঘোষণা।
Verse 12
पित्रोरावाहनं पूजां कृत्वा तर्पणसन्निधी हृत्सम्पुटात्मवीजेन शिष्यं वक्षसि ताडयेत्
দুয়ো পিতৃৰ আৱাহন আৰু পূজা সম্পন্ন কৰি, তৰ্পণ-সন্নিধিত, হৃত্সম্পুট-আত্মবীজ (মন্ত্ৰ)ৰে আচার্যই শিষ্যৰ বক্ষস্থলত তাড়ন/স্পৰ্শ কৰিব।
Verse 13
ॐ हां हूं हं फट् प्रविश्य चाप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्ततः शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्ठयाङ्कुशमुद्रया
“ॐ হাং হূং হং ফট্” উচ্চাৰণ কৰি (শক্তিক) উপকৰণত প্ৰৱেশ কৰাব। এই মন্ত্ৰেৰে তাত চৈতন্যৰ বিভাগ/প্ৰৱৰ্তন কৰিব। পাছত জ্যেষ্ঠ্যা-অঙ্কুশ মুদ্ৰাৰে পাশ-সংযুক্ত শস্ত্ৰক (সংস্কাৰ/সিদ্ধ) কৰিব।
Verse 14
ॐ हां हूं हं फट् स्वाहान्तेन तदाकृष्य तेनैव पुटितात्मना गृहीत्वा तन्नमो ऽन्तेन निजात्मनि नियोजयेत्
“ॐ হাং হূং হং ফট্ স্বাহা” স্বাহান্ত মন্ত্ৰেৰে সেই (আহূত তত্ত্ব/শক্তি)ক নিজৰ ফালে আকৰ্ষণ কৰিব। একে মন্ত্ৰেৰে নিজক পুটিত/ৰক্ষিত কৰি তাক গ্ৰহণ কৰি, পাছত “নমো” অন্ত মন্ত্ৰেৰে তাক নিজৰ আত্মাত নিয়োজিত/প্ৰতিষ্ঠিত কৰিব।
Verse 15
ॐ हां हं हीं आत्मने नमः ॐ हां हुं हः फट् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हं ह्रीमात्मने नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया वामया तदनेनैव देव्या गर्भे नियोजयेत्
“ওঁ হাং হং হীং—আত্মালৈ নমঃ।” (চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত অন্য পাঠ: “ওঁ হাং হুঁ হঃ ফট্”; আৰু আন এটাত: “ওঁ হাং হং হ্ৰীং—আত্মালৈ নমঃ।” ) পূৰ্ববৎ পিতৃ-তত্ত্বৰ সংযোগ ধ্যান কৰি, ‘উদ্ভবা’ নামৰ বাম (স্ত্ৰী) শক্তিৰ দ্বাৰা, এই একে মন্ত্র/উপায়ে দেৱীৰ গৰ্ভত জীৱ-বীজ নিয়োগ কৰিব।
Verse 16
गर्भाधानादिकं सर्वं पूर्वोक्तविधिना चरेत् मूलेन पाशशैथिल्ये निष्कृत्यैव शतं जपेत्
গৰ্ভাধান আদি সকলো সংস্কাৰ পূৰ্বোক্ত বিধি অনুসাৰে আচৰণ কৰিব। আৰু পাশ (বন্ধন) শিথিল কৰিবলৈ প্ৰায়শ্চিত্ত কৰি, মূল-মন্ত্ৰ শতবাৰ জপ কৰিব।
Verse 17
मलशक्तितिरोधाने पाशानाञ्च वियोजने पञ्चपञ्चाहुतीर्दद्यादायुधेन यथा पुरा
মল-শক্তিৰ তিৰোধান (আৱৰণ/দমন) আৰু পাশসমূহৰ বিযোজন (শিথিলতা/বিচ্ছেদ)ৰ বাবে, পূৰ্ববৎ নিৰ্দিষ্ট আয়ুধেৰে পাঁচ-পাঁচকৈ পাঁচ আহুতি (মুঠ পঁচিশ) দিব।
Verse 18
पाशानायुधमन्त्रेण सप्रवाराभिजप्तया छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या कलावीजयुजा यथा
প্ৰৱৰ-সূত্ৰসহ পাশ-আয়ুধ মন্ত্ৰ জপ কৰি (অভিমন্ত্ৰিত কৰি), কলা-বীজৰ যোগে, বিধিপূৰ্বক, কৰ্তৰী-অস্ত্ৰেৰে পাশ (বন্ধন/বাধা) ছেদন কৰিব।
Verse 19
ॐ हां शान्त्यतीतकलापाशाय हः हूं फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य पाशानस्त्रेण पूर्ववत् घृतपूर्णे श्रुवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्
“ওঁ হাং—শান্ত্যতীত কলা-পাশায় হঃ হূঁ ফট্” উচ্চাৰণ কৰি মন্ত্ৰ বিসৰ্জন কৰি, তাক বৃত্তাকাৰে (মণ্ডলৰূপে) গঠন কৰি, পূৰ্ববৎ পাশাস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰিব। তাৰপিছত ঘৃতপূৰ্ণ শ্ৰুৱাত ঘৃত দি, কেৱল কলাস্ত্ৰ দ্বাৰাই হোম কৰিব।
Verse 20
अस्त्रेण जुहुयात् पज्च पाशाङ्कुशनिवृत्तये प्रायश्चित्तनिषेधार्थं दद्यादष्टाहुतीस्ततः
পাশ আৰু অংকুশ (বন্ধন আৰু বাধা) নিৱৃত্তিৰ বাবে অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে পাঁচ আহুতি দিব লাগে। তাৰ পিছত প্ৰায়শ্চিত্তৰ প্ৰয়োজন নাথাকিবলৈ আঠ আহুতি অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 21
सदाशिवं हृदावाह्य कृत्वा पूजनतर्पणे पूर्वोक्तविधिना कुर्यादधिकारसमर्पणं
হৃদয়ত সদাশিৱক আৱাহন কৰি, পূৰ্বোক্ত বিধি অনুসাৰে পূজা আৰু তৰ্পণ সম্পন্ন কৰি, তাৰ পিছত অধিকাৰ-সমৰ্পণ (আচাৰ-অধিকাৰৰ আনুষ্ঠানিক প্ৰদান) কৰিব লাগে।
Verse 22
ॐ हां सदाशिव मनोविन्दु शुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्य सदाशिव बन्धाय न त्वया स्थेयं शिवाज्ञां श्रावयेदिति
“ওঁ হাং। হে সদাশিৱ, মনোবিন্দু-ৰূপ শুল্ক (দক্ষিণা) গ্ৰহণ কৰা, স্বাহা। যাৰ পাশ সম্পূৰ্ণ দগ্ধ—এনে এই পশুৰ বাবে, হে সদাশিৱ, ই তোমাৰ সৈতে বন্ধনৰ উদ্দেশ্যে; সি নিজৰ ইচ্ছাৰে পৃথক নাথাকিব—এই শিৱাজ্ঞা তাক শ্ৰাৱিত কৰাব লাগে।”
Verse 23
मूलेन जुहुयात् पूर्णां विसृजेत्तु सदाशिवं ततो विशुद्धमात्मानं शरच्चन्द्रमिवोदितं
মূলে-মন্ত্ৰে পূৰ্ণাহুতি দিব লাগে। তাৰ পিছত সদাশিৱক বিসৰ্জন কৰিব লাগে। তাৰ পাছত নিজৰ আত্মাক সম্পূৰ্ণ বিশুদ্ধ—শৰৎচন্দ্ৰ উদিত হোৱাৰ দৰে—ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 24
संहारमुद्रया रौद्र्या संयोज्य गुरुरात्मनि कुर्वीत शिष्यदेहस्थमुद्धृत्योद्भवमुद्रया
গুৰুৱে ৰৌদ্ৰ সংহাৰ-মুদ্ৰাৰে ক্ৰিয়াক নিজৰ আত্মাত সংযোজিত কৰিব; তাৰ পিছত শিষ্যদেহত অৱস্থিত তত্ত্ব উদ্ধৃত কৰি উদ্ভৱ-মুদ্ৰাৰে সিধি সম্পন্ন কৰিব।
Verse 25
दद्यादाप्यायनायास्य मस्तके ऽर्घ्याम्बुविन्दुकं क्षमयित्वा महाभक्त्या पितरौ विसृजेत्तथा
তাৰ তৃপ্তি‑পোষণৰ বাবে তাৰ মূৰত অৰ্ঘ্যজলৰ এটা বিন্দু দিব। মহাভক্তিৰে ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰি তদ্ৰূপ দুয়ো পিতৃক বিদায় দিব।
Verse 26
वामया हृदयेनैवेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः खेदितौ शिष्यदीक्षायै यन्मया पितरौ युवां कारुण्यनान्मोक्षयित्वा तद्व्रज त्वं स्थानमात्मनः
“বাম (বিপৰীত) হৃদয়েৰে”—এয়া চিহ্নিত পাণ্ডুলিপি‑পাঠ। “শিষ্য‑দীক্ষাৰ বাবে কষ্টভোগী তোমালোক দুয়ো পিতৃক মই কৰুণাৰে মুক্ত কৰিলোঁ; সেয়ে এতিয়া তোমালোক নিজ নিজ স্থানলৈ গমন কৰা।”
Verse 27
शिखामन्त्रितकर्तर्या बोधशक्तिस्वरूपिणीं शिखां छिद्याच्छिवास्त्रेण शिष्यस्य चतुरङ्गुलां
মন্ত্ৰসংস্কৃত কাঁচিৰে, বোধশক্তিস্বৰূপিণী বুলি গণ্য শিষ্যৰ শিখা শিৱাস্ত্ৰে চাৰি আঙুল পৰিমাণে কাটি দিব।
Verse 28
ॐ क्लीं शिखायै हूं फट् ॐ हः अस्त्राय हूं फट् स्रुचि तां घृतपूर्णायां गोविड्गोलकमध्यगां संविधायास्त्रमन्त्रेण हूं फडन्तेन होमयेत्
“ওঁ ক্লীং শিখায়ৈ হূঁ ফট্; ওঁ হঃ অস্ত্ৰায় হূঁ ফট্”—এদৰে জপ কৰিব। ঘৃতপূৰ্ণ পাত্ৰত স্ৰুচি সঠিকভাৱে থৈ, মাজত গোবৰগোলক স্থাপন কৰি, ‘হূঁ ফট্’ অন্ত থকা অস্ত্ৰমন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰি হোম কৰিব।
Verse 29
ॐ हौं हः अस्त्राय हूं फट् प्रक्षाल्य स्रुक्स्रुवौ शिष्यं संस्नाप्याचम्य च स्वयं योजनिकास्थानमात्मानं शस्त्रमन्त्रेण ताडयेत्
“ওঁ হৌঁ হঃ অস্ত্ৰায় হূঁ ফট্” জপ কৰি স্ৰুক‑স্ৰুৱ ধুই, শিষ্যক স্নান কৰাই, নিজে আচমন কৰি, যোজনিকা‑স্থানত নিজৰ দেহক শস্ত্ৰমন্ত্ৰে তাড়িত (সংস্কৃত) কৰিব।
Verse 30
वियोज्याकृष्य सम्पूज्य पूर्ववद् द्वादशान्ततः आत्मीयहृदयाम्भोजकर्णिकायां निवेशयेत्
প্ৰথমে তাক পৃথক কৰি, তাৰ পিছত অন্তৰলৈ আকৰ্ষণ কৰি আৰু পূৰ্বৱৎ সম্পূৰ্ণ পূজা কৰি, দ্বাদশান্তৰ পৰা গ্ৰহণ কৰি নিজৰ হৃদয়-পদ্মৰ কৰ্ণিকাত স্থাপন কৰিব।
Verse 31
पूरितं श्रुवमाज्येन विहिताधोमुखश्रुचा नित्योक्तविधिनाअदाय शङ्खसन्निभमुद्रया
শ্ৰুৱক ঘৃতৰে পূৰ্ণ কৰি, বিধিপূৰ্বক অধোমুখ শ্ৰুচাৰ সৈতে, নিত্যকর্মত উক্ত বিধি অনুসাৰে তাক গ্ৰহণ কৰি শঙ্খসদৃশ মুদ্ৰাৰে (কর্ম) কৰিব।
Verse 32
प्रसारितशिरोग्रीवो नादोच्चारानुसारतः समदृष्टिशिवश्चान्तः परभावसमन्वितः
মূৰ আৰু গ্ৰীৱা প্ৰসাৰিত কৰি সমৰেখ ৰাখি, নাদৰ যথাযথ উচ্চাৰণ অনুসাৰে, সি অন্তৰত শান্ত থাকিব—সমদৃষ্টি, শিৱভাবত স্থিত, আৰু পৰতত্ত্ব-ভাবনাৰে সমন্বিত।
Verse 33
कुम्भमण्डलवह्निभ्यः शिष्यादपि निजात्मनः गृहीत्वा षड्विधविधानं श्रुगग्रे प्राणनाडिकं
কুম্ভ, মণ্ডল আৰু অগ্নিসমূহৰ পৰা—শিষ্যৰ পৰাও আৰু নিজৰ আত্মাৰ পৰাও—গ্ৰহণ কৰি, শ্ৰুগৰ অগ্ৰভাগত প্ৰাণ-নাড়িকাক স্থাপন কৰি, ষড়্বিধ বিধান আচৰণ কৰিব।
Verse 34
सञ्चिन्त्य विन्दुवद् ध्यात्वा क्रमशः सप्तधा यथा प्रथमं प्राणसंयोगस्वरूपमपरन्ततः
তাক সংচিন্তন কৰি আৰু বিন্দুৰ দৰে ধ্যান কৰি, ক্ৰমে সাতধা ৰূপে আগবাঢ়িব; প্ৰথমে প্ৰাণ-সংযোগৰ স্বৰূপ, তাৰ পিছত পৰৱৰ্তী স্তৰসমূহ।
Verse 35
अ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रीं शिखायै ह्रं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः गोविन्दलोकमध्यगामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वियोज्याकृष्य सङ्गृह्येति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुण्डमण्डलवह्निभ्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हृदयादिक्रमोच्चारविसृष्टं मन्त्रसञ्ज्ञकं पूरकं कुम्भकं कृत्वा व्यादाय वदनं मनाक्
চিহ্নিত পাণ্ডুলিপি-পাঠত মন্ত্রপদৰ ভিন্নতা দেখা যায়—“ওঁ হ্ৰীং শিখায়ৈ হ্ৰং ফড্” আদি; লগতে “গোবিন্দলোকৰ মধ্যভাগত গমন”, “বিয়োজিত কৰি আকর্ষি সংগ্ৰহ”, আৰু “কুণ্ড-মণ্ডলৰ অগ্নিসকললৈ (নমস্কাৰ)” ধৰণৰ পাঠো আছে। হৃদয় আদি ক্ৰমে উচ্চাৰিত হৈ যি জপধ্বনি নিৰ্গত হয় তাকেই ‘মন্ত্র’ বোলা হয়; তাৰ পিছত পূৰক আৰু কুম্ভক কৰি মুখ অলপ মেলিব লাগে।
Verse 36
सुषुम्णानुगतं नादस्वरूपन्तु तृतीयकं सप्तमे कारणे त्यागात्प्रशान्तविखरं लयः
তৃতীয় (অৱস্থা) হৈছে সুষুম্ণাৰ ভিতৰে গতি কৰা নাদস্বৰূপ অন্তৰ্ধ্বনি। সপ্তম কাৰণ-স্তৰত তাকো ত্যাগ কৰিলে লয় ঘটে—য’ত সকলো অস্থিৰতা প্রশমিত হয় আৰু বিচ্ছুৰণ থমকি যায়।
Verse 37
शक्तिनादोर्ध्वसञ्चारस्तच्छक्तिविखरं मतं प्राणस्य निखिलस्यापि शक्तिप्रमेयवर्जितं
শক্তি-নাদৰ পৰা উৎপন্ন ঊৰ্ধ্বসঞ্চাৰক সেই শক্তিৰ ‘শিখৰ/বিখৰ’ বুলি ধৰা হয়। আৰু সৰ্বব্যাপী প্ৰাণো শক্তিৰ কোনো প্ৰমেয়-মাপদণ্ডৰ পৰা মুক্ত।
Verse 38
तत्कालविखरं षष्ठं शक्त्यतीतञ्च सप्तमं तदेतद् योजनास्थानं विखरन्तत्त्वसञ्ज्ञकं
ষষ্ঠটো ‘তৎকাল-বিখৰ’ আৰু সপ্তমটো ‘শক্ত্যাতীত’ বুলি কোৱা হয়। এই অৱস্থান-বিন্যাস (যোজনা-স্থান)কেই ‘বিখৰন্-তত্ত্ব’ নামে জনা যায়।
Verse 39
पूरकं कुम्भकं कृत्वा व्यादाय वदनं मनाक् शनैर् उदीरयन् मूलं कृत्वा शिष्यात्मनो लयं
পূৰক আৰু কুম্ভক কৰি, মুখ অলপ মেলি, ধীৰে ধীৰে ৰেচন/উদীৰণ কৰিব লাগে। ‘মূল’ক আধাৰ কৰি শিষ্যৰ আত্মভাবৰ লয় (সমাধিত বিলয়) সাধন কৰাব লাগে।
Verse 40
हकारे तडिदाकारे षडध्वजप्राणरूपिणि उकारं परतो नाभेर्वितस्तिं व्याप्य संस्थितं
বিদ্যুৎ-আকাৰযুক্ত ‘হ’ অক্ষৰত, যি ষড়ধ্ব-পথত চলমান প্ৰাণৰূপ, তাৰ পৰে নাভিস্থানে বিতস্তি-প্ৰমাণ ব্যাপি থকা ‘উ’ অক্ষৰ স্থাপন কৰিব।
Verse 41
ततः परं मकारन्तु हृदयाच्चतुरङ्गुलं ओङ्कारं वाचकं विष्णोस्ततो ऽष्टाङ्गुलकण्ठकं
তাৰ পিছত হৃদয়ৰ পৰা চাৰি অঙ্গুল ওপৰত ‘ম’ অক্ষৰ স্থাপন কৰিব; তাৰপিছত বিষ্ণুৰ বাচক ‘ওঁ’ অক্ষৰ হৃদয়ৰ পৰা আঠ অঙ্গুল ওপৰত কণ্ঠস্থানে স্থাপন কৰিব।
Verse 42
चतुरङ्गुलतालुस्थं मकारं रुद्रवाचकं तद्वल्ललाटमध्यस्थं विन्दुमीश्वरवाचकं
চাৰি অঙ্গুল-প্ৰমাণে তালুস্থ ‘ম’ অক্ষৰ ৰুদ্ৰবাচক; তদ্ৰূপ ললাট-মধ্যস্থ বিন্দু ঈশ্বৰবাচক।
Verse 43
नादं सदाशिवं देवं ब्रह्मरन्ध्रावसानकं शक्तिं च ब्रह्मरन्ध्रस्थां त्यजन्नित्यमनुक्रमात्
ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰত অৱসান লাভ কৰা সদাশিৱ-দেৱৰূপ নাদক ক্ৰমে ধ্যান কৰি, তাৰপিছত ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰস্থ শক্তিৰ সৈতে তাদাত্ম্য ক্ৰমে ক্ৰমে ত্যাগ কৰিব—ই নিত্য অভ্যাস কৰিব।
Verse 44
दिव्यं पिपीलिकास्पर्शं तस्मिन्नेवानुभूय च द्वादशान्ते परे तत्त्वे परमानन्दलक्षणे
সেই ঠাইতেই পিপীলিকাৰ স্পৰ্শসদৃশ দিব্য অনুভূতি লাভ কৰি, সাধক দ্বাদশান্ত নামৰ পৰতত্ত্বত উপনীত হয়, যাৰ লক্ষণ পৰমানন্দ।
Verse 45
भावशून्ये मनो ऽतीते शिवे नित्यगुणोदये विलीय मानसे तस्मिन् शिष्यात्मानं विभावयेत्
যেতিয়া মন সকলো বিকল্পশূন্য হৈ, মনৰ অতীত আৰু নিত্য শুভগুণোদয়-স্বৰূপ সেই শিৱত লীন হয়, তেতিয়া গুৰুৱে শিষ্যক তাতেই প্ৰতিষ্ঠিত নিজৰ আত্মস্বৰূপ ধ্যান কৰাব লাগে।
Verse 46
विमुञ्चन् सर्पिषो धारां ज्वालान्ते ऽपि परे शिवे योजनिकास्थिरत्वाय वौषडन्तशिवाणुना
সেয়া ঘিউৰ অবিচ্ছিন্ন ধাৰা জ্বালাৰ অগ্ৰভাগতেও পৰম শিৱলৈ ঢালিব; আৰু এক যোজন দূৰত্বলৈ স্থিৰতা আনিবলৈ ‘বৌষট্’অন্ত শিৱমন্ত্ৰে সমাপন কৰিব।
Verse 47
वौषडन्तशिवात्मनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दत्वा पूर्णां विधानेन गुणापदानमचरेत् ॐ हां आत्मने सर्वज्ञो भव स्वाहा ॐ हां आत्मने परितृप्तो भव स्वाहा ॐ ह्रूं आत्मने अनादिबोधो भव स्वाहा ॐ हौं आत्मने स्वतन्त्रो भव स्वाहा ॐ हौं आत्मनलुप्तशक्तिर्भव स्वाहा ॐ हः आत्मने अनन्तशक्तिर्भवस्वाहाइत्थं षड्गुणमात्मानं गृहीत्वा परमाक्षरात्
বিধি অনুসাৰে পূৰ্ণাহুতি দি গুণাপদান (ষড়্গুণ-প্ৰতিষ্ঠা) কৰিব—“ওঁ হাং আত্মনে সৰ্বজ্ঞো ভব স্বাহা।” “ওঁ হাং আত্মনে পৰিতৃপ্তো ভব স্বাহা।” “ওঁ হ্ৰূং আত্মনে অনাদিবোধো ভব স্বাহা।” “ওঁ হৌং আত্মনে স্বতন্ত্ৰো ভব স্বাহা।” “ওঁ হৌং আত্মনে অলুপ্তশক্তিৰ্ভব স্বাহা।” “ওঁ হঃ আত্মনে অনন্তশক্তিৰ্ভব স্বাহা।” এইদৰে ষড়্গুণযুক্ত আত্মাক গ্ৰহণ কৰি পৰমাক্ষৰৰ পৰা প্ৰৱৰ্তিত হ’ব।
Verse 48
विधिना भावनोपेतः शिष्यदेहे नियोजयेत् तीव्राणुशक्तिसम्पातजनितश्रमशान्तये
বিধি অনুসাৰে উপযুক্ত ভাবনাসহ, তীব্ৰ সূক্ষ্ম শক্তিৰ আঘাতত উৎপন্ন হোৱা শ্ৰম/ক্লান্তি শান্ত কৰিবলৈ তাক শিষ্যৰ দেহত নিয়োজিত কৰিব।
Verse 49
शिष्यमूर्धनि विन्यस्येदर्घ्यादमृतविन्दुकं प्रणमय्येशकुम्भादीन् शिवाद्दक्षिणमण्डले
অৰ্ঘ্যজলৰ পৰা লোৱা ‘অমৃত’ৰ এটা বিন্দু শিষ্যৰ মূৰ্ধাত স্থাপন কৰি, তাৰ পিছত মণ্ডলত শিৱৰ সোঁফালে থকা ঈশ, কুম্ভাদি আদি সত্তাসকলক শিষ্যৰ দ্বাৰা প্ৰণাম কৰাব।
Verse 50
सौम्यवक्त्रं व्यवस्थाप्य शिष्यं दक्षिणमात्मनः त्वयैवानुगृहीतो ऽयं मूर्तिमास्थाय मामकीं
সৌম্য মুখভাৱে শিষ্যক নিজৰ সোঁফালে স্থাপন কৰি জানিবা—এইজন কেৱল তোমাৰেই অনুগ্ৰহে অনুগৃহীত; মোৰেই মূৰ্তি (সান্নিধ্য) ধাৰণ কৰি আছে।
Verse 51
देवे वह्नौ गुरौ तस्माद्भक्तिं चाप्यस्य वर्धय इति विज्ञाप्य देवेशं प्रणम्य च गुरुः स्वयं
সেয়ে দেৱ, বহ্নি (অগ্নি) আৰু গুৰুৰ প্ৰতি তাৰ ভক্তিও বৃদ্ধি কৰা—এইদৰে দেৱেশক নিবেদন কৰি গুৰু নিজে প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 52
ं हुं आत्मन्निति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हौं आत्मन्निति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हैं आत्मन्निति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवदक्षिणमण्डले इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भक्तिं नाथास्य वर्धयेति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः श्रेयस्तवास्त्विति ब्रूयादाशिषं शिष्यमादरात् ततः परमया भक्त्या दत्वा देवे ऽष्टपुष्पिकां पुत्रकं शिवकुम्भेन संस्नाप्य विसृजेन्मखं
(পাঠভেদ) কিছুমান ঠাইত ‘ṃ huṃ আত্মন্’; কিছুমানত ‘oṃ hauṃ আত্মন্’; আৰু কিছুমানত ‘oṃ haiṃ আত্মন্’ আছে। কিছুমান পাঠত ‘শিৱৰ দক্ষিণ মণ্ডলত’ যোগ হৈছে; আৰু কিছুমানত ‘এই নাথৰ ভক্তি মই বৃদ্ধি কৰোঁ’ আছে। তাৰ পাছত শিষ্যক আদৰে ‘তোমাৰ শ্ৰেয় হওক’ বুলি আশীৰ্বাদ দিব। তাৰপিছত পৰম ভক্তিৰে দেৱতালৈ অষ্টপুষ্পিকা অৰ্পণ কৰি, শিষ্য-পুত্ৰকক শিৱকুম্ভেৰে স্নান কৰাই, মখ (যজ্ঞবিধি) বিসৰ্জন/সমাপন কৰিব।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes stepwise ritual engineering: sandhāna-mantras, mantra-endings (phaḍ/namo/svāhā/vauṣaṭ), specific mudrās, prāṇāyāma sequencing (pūraka–kumbhaka–recaka), and exact homa counts (25, then 5 and 8, culminating in pūrṇāhuti) to effect pāśa-viyojana and adhikāra-samarpana to Sadāśiva.
By mapping bodily, sonic, and fire-ritual procedures onto Śaiva metaphysics: bonds (pāśa) are ritually loosened and ‘burnt’, the disciple is led through laya up to dvādaśānta, and the self is stabilized via guṇāpadāna—presenting liberation as a disciplined transformation enacted through Agamic precision.