Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmya
Sacred Geography & Pilgrimage
A cosmographic survey of the universe (bhuvanakosha) and the greatness (mahatmya) of sacred pilgrimage sites across Bharata.
Adhyayas in Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmya
Adhyaya 107
The Creation of Svāyambhuva (Manu) — Bhuvanakośa, Seven Dvīpas, Varṣas, and Lineages
অগ্নিদেৱে নগৰাদি-বাস্তুৰ উপদেশৰ পৰা আগবাঢ়ি ভুৱনকোষ, পৃথিৱীৰ ভূগোল আৰু মুখ্য প্ৰজনকৰ্তাসকলৰ সুশৃঙ্খল বৰ্ণনা দিব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে। প্ৰিয়ব্ৰত নিজৰ পুত্ৰসকলৰ মাজত সাত দ্বীপ—জম্বু, প্লক্ষ, শাল্মল, কুশ, ক্রৌঞ্চ, শাক আৰু পুষ্কৰ—বণ্টন কৰি ধৰ্মসম্মত প্ৰশাসনিক ক্ৰম প্ৰকাশ কৰে। জম্বুদ্বীপত মেৰু/ইলাবৃতক কেন্দ্ৰ কৰি বৰ্ষ-বিভাগ আৰু সীমা-পৰ্বত উল্লেখ কৰা হয়; উত্তৰ দেশসমূহ জৰা-মৃত্যুভয়হীন আৰু যুগভেদাতীত সমতাময় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত ৰাজত্বৰ পৰা বৈৰাগ্যলৈ পবিত্ৰ আদৰ্শ—প্ৰিয়ব্ৰত, ঋষভ আৰু ভৰত শালগ্ৰামত বিষ্ণুপ্ৰাপ্তি লাভ কৰে—বংশধাৰাক তীৰ্থভিত্তিক মুক্তিৰ সৈতে সংযোগ কৰে। ভৰতৰ পৰা সুমতি, তাৰপিছত ইন্দ্ৰদ্যুম্ন আদি বংশাৱলী বৰ্ণনা কৰি ইয়াক স্বায়ম্ভুৱ সৃষ্টিৰ কাহিনি আৰু কৃত-ত্রেতা আদি যুগক্ৰমে চিহ্নিত বুলি সমাপ্ত কৰা হৈছে।
Adhyaya 108
Chapter 108 — भुवनकोषः (Bhuvana-kośa: The Structure of the Worlds)
ভগৱান অগ্নিয়ে বসিষ্ঠক ভুবনকোষৰ ক্ৰমবদ্ধ বৰ্ণনা দিয়ে—সপ্ত দ্বীপ আৰু সিহঁতক ঘেৰোৱা সপ্ত সমুদ্ৰ গণনা কৰি জগতক ধৰ্ম-নিয়মিত পবিত্ৰ বিন্যাস হিচাপে স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত জম্বুদ্বীপ আৰু মেরুক কেন্দ্ৰ কৰি স্পষ্ট পৰিমাপ আৰু পদ্ম-প্ৰতীক ব্যাখ্যা কৰে—মেরু যেন বিশ্ব-পদ্মৰ কৰ্ণিকা। মেরুৰ চাৰিওফালে সীমা-পৰ্বত আৰু বৰ্ষ-অঞ্চল সজোৱা: দক্ষিণে ভাৰত, কিম্পুৰুষ, হৰিবৰ্ষ; উত্তৰে ৰম্যক, হিৰণ্ময়, উত্তৰকুরু; মাজত ইলাবৃত। দিশ-পৰ্বত, দিব্য উদ্যান, মেরুত ব্ৰহ্মাৰ নগৰী আৰু লোকপালসকলৰ অধিকার-ক্ষেত্ৰো বৰ্ণিত। বিষ্ণুৰ পদৰ পৰা নামি অহা নদীসমূহ—বিশেষকৈ শীতা আৰু আলকানন্দা—স্বৰ্গৰ পৰা পৃথিৱীলৈ পবিত্ৰ জলপথ গঢ়ে। শেষত নদীবোৰ তীৰ্থৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয় আৰু ভাৰতবৰ্ষক ধৰ্মীয় স্বীকৃতিয়ে পাৱন ভূমি বুলি উজ্জ্বল কৰি আগন্তুক তীৰ্থ-মাহাত্ম্য আলোচনাৰ ভূমিকা সাজে।
Adhyaya 109
Chapter 109 — Tīrtha-mahātmya (The Glory of Sacred Pilgrimage Places)
অগ্নিয়ে কয় যে তীৰ্থফল আত্মসংযমৰ সৈতে অবিচ্ছেদ্য—হাত-পা আৰু মনৰ নিয়ম, লঘু আহাৰ, ইন্দ্ৰিয়জয়, আৰু দান গ্ৰহণৰ পৰা বিৰতি—এইবোৰ তীৰ্থযাত্ৰা ফলপ্ৰসূ হোৱাৰ নৈতিক পূৰ্বশৰ্ত। অন্য ঘাটলৈ নুঘূৰি শুদ্ধ তীৰ্থযাত্ৰা আৰু তিনিৰাতিৰ উপবাসক সকলো যজ্ঞৰ সমান পুণ্য বুলি কোৱা হৈছে; ব্যয়বহুল যজ্ঞ কৰিব নোৱাৰাসকলৰ বাবে ই সহজ পথ। পুষ্কৰক পৰম তীৰ্থ বুলি মহিমান্বিত কৰি, তিনিও সন্ধ্যাত দেৱসান্নিধ্য বিশেষ বৃদ্ধি পায়; তাত বাস, জপ আৰু শ্ৰাদ্ধ বংশোদ্ধাৰ কৰে, অশ্বমেধসম পুণ্য আৰু ব্ৰহ্মলোক প্ৰদান কৰে। তাৰ পিছত নদী, সংগম, বন, পৰ্বত আৰু নগৰ—কুৰুক্ষেত্ৰ, প্ৰয়াগ, বাৰাণসী, অৱন্তী, অযোধ্যা, নৈমিষ আদি—উল্লেখ কৰি স্নান, দান (বিশেষকৈ কাৰ্ত্তিকত অন্নদান), আৰু স্মৰণ/উচ্চাৰণে শুদ্ধি, স্বৰ্গ বা ব্ৰহ্মলোকপ্ৰাপ্তি হয় বুলি কোৱা হৈছে। কুৰুক্ষেত্ৰৰ মহিমা বিশেষ—তাৰ ধূলিও তাৰক; সৰস্বতী আৰু বিষ্ণুসংযুক্ত দেৱতাসকলৰ সান্নিধ্যত ই ধৰ্মৰ তীব্ৰফলদায়ক ক্ষেত্ৰ।
Adhyaya 110
गङ्गामाहात्म्यं (The Greatness of the Gaṅgā)
তীৰ্থ-মাহাত্ম্যৰ ধাৰাত ভগৱান অগ্নি সাধাৰণ তীৰ্থ-প্ৰশংসাৰ পৰা আগবাঢ়ি গংগাক পবিত্ৰ ভূগোলৰ পৰম শুদ্ধিকাৰিণী হিচাপে বিশেষভাৱে ব্যাখ্যা কৰে। যি যি দেশেদি গংগা বয়, সেই ভূমি স্বয়ং পৱিত্ৰ হয়—ভূগোলো ধৰ্মৰ বাহক হৈ উঠে। গংগাক জীৱৰ পৰম ‘গতি’ (আশ্ৰয়/পথ) বুলি কোৱা হৈছে; নিত্য পূজাৰে তেওঁ পিতৃবংশ আৰু সন্তানবংশ—দুয়োটাকেই উদ্ধাৰ কৰে। গংগা-দৰ্শন, স্পৰ্শ, জলপান আৰু স্তোত্ৰপাঠৰ দৰে সহজ ভক্তিকৰ্ম মহাফলদায়ী, দীঘলীয়া তপস্যাতকৈও শ্ৰেষ্ঠ; এক মাহ তীৰত ভক্তিভাৱে থাকিলে সকলো যজ্ঞফল লাভ হয় বুলি কোৱা। অস্থি-অৱশেষ গংগাত যিমান দিন থাকে সিমান দিন স্বৰ্গবাস নিশ্চিত—অন্ত্যেষ্টি-শ্ৰাদ্ধৰ গুৰুত্ব প্ৰকাশ পায়। শেষত কৃপাৰ সৰ্বসুলভতা দেখুৱাই কোৱা হৈছে যে অন্ধ আদি বাধাগ্ৰস্ত লোকেও গংগাতীৰ্থে দেৱতুল্য হৈ ভুক্তি আৰু মুক্তি লাভ কৰে।
Adhyaya 111
प्रयागमाहात्म्यम् (The Greatness of Prayāga)
অগ্নিয়ে প্ৰয়াগ-মাহাত্ম্য আৰম্ভ কৰি প্ৰয়াগক পৰম তীৰ্থ বুলি ঘোষণা কৰে—ই ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো দান কৰে আৰু ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আদি দেৱতা তথা ঋষিসকলৰ মিলনস্থান। গঙ্গাতীৰৰ মাটি ধাৰণ বা দেহত লেপ কৰিলে সূৰ্যই যেনেকৈ অন্ধকাৰ দূৰ কৰে তেনেকৈ পাপ নাশ হয়—বাহ্য আচাৰে অন্তঃশুদ্ধিৰ যোগ দেখুৱাইছে। গঙ্গা–যমুনাৰ মাজৰ অঞ্চলক পৃথিৱীৰ ‘জঘন’ আৰু তাত প্ৰয়াগক ‘অন্তৰূপস্থ’ বুলি কোৱা হৈছে, ফলত ভূগোলক দিৱ্য দেহৰূপে কল্পনা কৰা হয়। প্ৰতিষ্ঠান, কম্বলা, অশ্বতৰ, ভোগৱতী আদি উপতীৰ্থ প্ৰজাপতিৰ বেদী; তাত বেদ আৰু যজ্ঞ যেন মূৰ্তিমান, সেয়ে নামোচ্চাৰণ মাত্ৰেও পুণ্য লাভ হয়। সংগমত দান, শ্ৰাদ্ধ, জপ অক্ষয় ফলদায়ক; প্ৰয়াগত মৃত্যুকামীৰ অচল সংকল্পৰ কথাও উল্লেখ আছে। শেষত হংসপ্ৰপতন, কোটিতীৰ্থ, অশ্বমেধ-তীৰ্থ, মানসতীৰ্থ, বাসৰক আদি স্থান, মাঘ-মাহৰ মহিমা আৰু গঙ্গাৰ তিন পৰম স্থান—গঙ্গাদ্বাৰ, প্ৰয়াগ, গঙ্গাসাগৰ—ৰ দুৰ্লভতা বৰ্ণিত।
Adhyaya 112
Prayāga-māhātmya (Conclusion Notice)
এই অংশটো অগ্নেয় পুৰাণৰ তীৰ্থ-প্ৰকৰণত প্ৰয়াগ-মাহাত্ম্য সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ এক সংক্রমণধর্মী সমাপ্তি-সূচক উপসংহাৰ। পূৰ্বৱৰ্তী উপদেশক আনুষ্ঠানিকভাৱে শেষ কৰি, পবিত্ৰ ভূগোলক প্ৰয়োগধৰ্ম হিচাপে শিকোৱাৰ পুৰাণীয় শিক্ষাধাৰা সংৰক্ষণ কৰে—নিৰ্দিষ্ট তীৰ্থসমূহ পুণ্য, শুদ্ধি আৰু সংসাৰজীৱনক মোক্ষানুকূল কৰিবলৈ সহায় কৰা উপায় বুলি দেখুৱায়। এই সমাপ্তিয়ে অগ্নেয় বিদ্যাৰ ক্ৰমবদ্ধ অগ্ৰগতিও সূচায়—এটা তীৰ্থৰ আচাৰ-তাত্ত্বিক ৰূপৰ পৰা পৰৱৰ্তী তীৰ্থলৈ আগবাঢ়ি ক্ষেত্ৰসমূহৰ সুশৃঙ্খল মানচিত্ৰ গঢ়ে, যি পুৰাণৰ বিশ্বকোষীয় লক্ষ্য (কর্মকাণ্ড, প্ৰতিমা-লক্ষণ, ৰাজধৰ্ম/শাসন আৰু সহায়ক বিদ্যা)ৰ সৈতে পৰিপূৰক।
Adhyaya 113
Narmadā-ādi-māhātmya (The Greatness of the Narmadā and Other Tīrthas)
এই তীৰ্থ-মাহাত্ম্য অংশত ভগৱান অগ্নিয়ে নর্মদাক পৰম পাৱনী বুলি স্তৱ কৰি, তাৰ অসংখ্য তীৰ্থৰ বিস্তাৰ আৰু প্ৰাচুৰ্য বৰ্ণনা কৰে। গংগাৰ দৰ্শনমাত্ৰে তৎক্ষণাৎ শুদ্ধি, আৰু নর্মদাৰ জল-স্পৰ্শ/স্নানৰ দ্বাৰা পৱিত্ৰতা—এই তুলনাৰে পুণ্যলাভৰ ভিন্ন পথসমূহ স্পষ্ট কৰা হৈছে। তাৰ পাছত অমৰকণ্টক অঞ্চলত পৰ্বতৰ চাৰিওফালে থকা বহু তীৰ্থ, শ্ৰীপৰ্বত আৰু কাবেৰীৰ শুভ সংগমৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়। শ্ৰীপৰ্বতৰ পৱিত্ৰতাৰ কাৰণকথাত গৌৰীৰ তপস্যা, অধ্যাত্ম-বৰলাভ আৰু সেইদৰে স্থানৰ নাম-প্ৰসিদ্ধি বৰ্ণিত। শেষত কোৱা হৈছে—ইয়াত দান, তপ, জপ আৰু শ্ৰাদ্ধ কৰিলে অক্ষয় ফল হয়; এই তীৰ্থত মৃত্যু হ’লে শিৱলোকপ্ৰাপ্তি হয়, আৰু হৰ-দেৱীৰ সান্নিধ্য তথা ক্ৰীড়াৰ বৰ্ণনাও আছে।
Adhyaya 114
Chapter 114 — Gayā-māhātmya (The Greatness of Gayā)
অগ্নিয়ে বসিষ্ঠক গয়া-তীৰ্থৰ পৰম মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। গয়াসুৰৰ তপস্যাই দেৱতাসকলক বিচলিত কৰাত বিষ্ণুৱে তাক বৰ দি ‘সৰ্বতীৰ্থময়’ কৰে। তাৰ পাছত স্থিৰতাৰ বাবে বিষ্ণুৰ নিৰ্দেশত ব্ৰহ্মাই গয়াসুৰৰ দেহক যজ্ঞভূমি ৰূপে বিচাৰে; অসুৰে সন্মতি দি বেদী হয়, কিন্তু কঁপি উঠে। তেতিয়া ধৰ্মে ধাৰণ কৰা দেৱময়ী শিলা স্থাপন কৰা হয়। ধৰ্মব্ৰতা/দেৱব্ৰত কাহিনী, মৰীচিৰ শাপ আৰু দেৱবৰ দ্বাৰা শিলাৰ পবিত্ৰতা ব্যাখ্যা হয়—সকলো দেৱতাৰ অধিষ্ঠান আৰু দিব্য পদচিহ্ন তাত আছে। বিষ্ণু গদাধৰ ৰূপে প্ৰকাশ পাই অচলতা নিশ্চিত কৰে; ব্ৰহ্মাই পূৰ্ণাহুতি সম্পন্ন কৰে; গয়াসুৰে বৰ পায় যে তাৰ দেহ বিষ্ণু-শিৱ-ব্ৰহ্মা সংযুক্ত পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ হৈ পিতৃসকলক ব্ৰহ্মলোক প্ৰদান কৰে। শেষত ধৰ্মক্ৰিয়াত লোভৰ নিন্দা, গয়াত তীৰ্থ-আধাৰিত পুৰোহিত জীৱিকাৰ বিধান, আৰু ‘গয়া’ নামকৰণ তথা পাণ্ডৱৰ হৰি-পূজাৰ সম্পৰ্ক উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 115
अध्याय ११५ — गयायात्राविधिः (Procedure for the Pilgrimage to Gayā)
এই অধ্যায়ত অগ্নিদেৱে গয়া-যাত্ৰাৰ ক্ৰমবদ্ধ বিধান দিছে—শ্ৰাদ্ধ আৰু পিণ্ডদানক পিতৃলোকৰ উদ্ধাৰ আৰু যাত্ৰীৰ আত্মশুদ্ধিৰ মুখ্য উপায় বুলি কোৱা হৈছে। সাধকে প্ৰথমে নিৰ্দিষ্ট শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰি, তাৰ পাছত কাৰ্পটী (ভিক্ষুকসদৃশ) সংযম গ্ৰহণ কৰিব, দান-প্ৰতিগ্ৰহ নকৰিব, আৰু প্ৰতিটো পদক্ষেপক পিতৃউন্নতিৰ পুণ্য বুলি মানিব। গয়াৰ মাহাত্ম্য গোহালিত মৃত্যু বা কুৰুক্ষেত্ৰবাস আদি বিকল্প দাবিতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি ঘোষণা কৰি কোৱা হয়—গয়ালৈ পোৱা পুত্ৰ পিতৃসকলৰ ‘ত্রাতা’। তাৰ পাছত তীৰ্থ-ইতিনেৰাৰী: উত্তৰ-মানস আৰু দক্ষিণ-মানসত স্নান-তৰ্পণ; কানখল আৰু ফল্গু/গয়াশিৰ পৰম স্থান—য’ত সমৃদ্ধি ‘ফল ধৰে’ আৰু পিতৃসকল ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰে; ধৰ্মাৰণ্য/মতঙ্গ-আশ্ৰম, ব্ৰহ্মসৰস আৰু ব্ৰহ্মযূপত অন্যান্য ক্ৰিয়া। শেষত ৰুদ্ৰপাদ, বিষ্ণুপদ, ব্ৰহ্মপদ আৰু দক্ষিণাগ্নি/গাৰ্হপত্য/আহৱনীয় অগ্নিস্থানত বিধি। মন্ত্ৰৰূপ, জনা-অজনা মাতৃ-পিতৃ বংশসমাৱেশৰ সূত্ৰ, লুপ্তকর্মীৰ বাবেও বিধান, শত শত পুৰুষৰ উদ্ধাৰ, দহ অশ্বমেধফল আৰু পুনর্জন্মনিবাৰণৰ কথা আছে। শেষত অক্ষয়বট আৰু ব্ৰাহ্মণভোজনৰ অক্ষয় পুণ্য প্ৰশংসা কৰি কোৱা হয়—কঠোৰ ক্ৰম নমানিলেও গয়া-যাত্ৰা মহাফলদায়ী।
Adhyaya 116
Chapter 116 — गयायात्राविधिः (Gayā-yātrā-vidhiḥ) | The Procedure for the Gayā Pilgrimage
ভগৱান অগ্নিয়ে গয়া-যাত্ৰাৰ ক্ৰমবদ্ধ বিধি নিৰ্দেশ কৰে—গায়ত্ৰীজপসহ স্নান, ত্ৰি-সন্ধ্যা পালন, আৰু প্ৰাতঃ ও মধ্যাহ্নত শ্ৰাদ্ধ আৰু পিণ্ডদান। অধ্যায়ত গয়াক পদচিহ্ন (পদ), কুণ্ড, শিলা, দ্বাৰ আৰু দেবসন্নিধিৰে গঠিত ঘন তীৰ্থ-জাল হিচাপে দেখুওৱা হৈছে; অৰ্ঘ্য, নমস্কাৰ আৰু মন্ত্রেৰে প্ৰতিটো স্থান ‘সক্ৰিয়’ হয়। যোনি-দ্বাৰ অতিক্ৰম সংসাৰত পুনৰাগমন নোহোৱাৰ প্ৰতীক; বৈতৰণী-ধেনু দান একুশ পুৰুষ/পিঢ়ীৰ উদ্ধাৰ কৰে; আৰু পুণ্ডৰীকাক্ষ (বিষ্ণু) দৰ্শনে ঋণত্রয় নাশ হয়। পাছত গদাধৰ, হৃষীকেশ, মাধৱ, নাৰায়ণ, বৰাহ, নৰসিংহ, বামন আদি বিষ্ণুৰূপ, শিৱলিঙ্গ (গুপ্ত অষ্টলিঙ্গসহ), দেবী আৰু গণেশৰ সমন্বিত উপাসনা বৰ্ণনা কৰি যাত্ৰাক সমগ্ৰ আৰাধনা-সংমিশ্ৰণ ৰূপে স্থাপন কৰা হৈছে। শেষত গদাধৰ-স্তোত্ৰে ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ প্ৰাৰ্থনা, ঋণমোচনৰ সাক্ষ্যভাব, আৰু ‘অক্ষয় শ্ৰাদ্ধ’ তত্ত্ব—গয়া কৰ্মে অবিনাশী পুণ্য আৰু পিতৃলোকৰ ব্রহ্মলোকগতি—প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 117
अध्याय ११७ — श्राद्धकल्पः (The Procedure for Śrāddha)
এই অধ্যায়ত গয়া-তীৰ্থযাত্ৰাৰ কাহিনিৰ পাছত শ্ৰাদ্ধ-कल्पৰ বিধান দিয়া হৈছে আৰু শ্ৰাদ্ধক তীৰ্থ-প্ৰভাৱত বৃদ্ধি পোৱা কৰ্ম বুলি কোৱা হৈছে—বিশেষকৈ গয়াত আৰু সংক্রান্তিত। শুভ সময় (শুক্লপক্ষত চতুৰ্থীৰ পৰা), আগদিনা নিমন্ত্ৰণ, যোগ্য পাত্ৰ—যতি, সাধু, স্নাতক, শ্ৰোত্ৰিয়—বাছনি আৰু অযোগ্য বর্জনৰ কথা আছে। পিতৃ-মাতৃ পক্ষৰ বাবে তিনিজনকৈ প্ৰতিনিধিক আসনত বহুৱাই, ব্ৰহ্মচৰ্যসদৃশ সংযম, কুশ/দর্ভ আৰু পবিত্ৰৰ ব্যৱস্থা, যৱ-তিল ছটিয়াই বিশ্বেদেৱ আৰু পিতৃ আহ্বান, মন্ত্ৰসহ অৰ্ঘ্য-জলদান, আৰু দেৱ-পিতৃ পৰিক্ৰমাৰ ভেদ (সব্য/অপসব্য) ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। অগ্নিহোত্ৰী গৃহস্থৰ বাবে হোম, অগ্নিহীনৰ বাবে হাতে দান, তাৰ পাছত ভোজন, তৃপ্তি-প্ৰশ্ন, উচ্ছিষ্ট ব্যৱস্থা, পিণ্ড স্থাপন, অক্ষয়-উদক আশীৰ্বাদ, স্বধা পাঠ আৰু দক্ষিণা বিধান আছে। শেষত একোद्दিষ্ট, সপিণ্ডীকৰণ, অভ্যুদয়িক শ্ৰাদ্ধ, আহাৰভেদে তৃপ্তিকাল, পংক্তি-পাৱন ব্ৰাহ্মণৰ লক্ষণ, তিথিফল, অক্ষয়কাল আৰু গয়া-প্ৰয়াগ-গঙ্গা-কুৰুক্ষেত্ৰ আদি তীৰ্থত অক্ষয় শ্ৰাদ্ধফলৰ মাহাত্ম্য সংক্ষেপে কোৱা হৈছে।
Adhyaya 118
Bhāratavarṣa (भारतवर्षम्) — Definition, Divisions, Mountains, Peoples, and Rivers
ভগৱান অগ্নিয়ে ভাৰতবৰ্ষক দক্ষিণ সাগৰ আৰু হিমালয়ৰ মাজৰ দেশ বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰি, যোজনাত তাৰ পৰম্পৰাগত বিস্তাৰ উল্লেখ কৰে আৰু একে কৰ্মভূমি বুলি প্ৰতিপাদন কৰে—য’ত মানৱৰ কৰ্মে স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি আৰু অপৱৰ্গ (মোক্ষ) দুয়োটাই সম্ভৱ। তাৰ পিছত ভুবনকোষ-শৈলীত কুলপৰ্বতসমূহৰ নাম দি উপমহাদেশৰ পৌৰাণিক ভূ-আধাৰ স্থাপন কৰে। দ্বীপসমূহ আৰু সাগৰীয় পৰিবেষ্টনৰ ইঙ্গিত দি ভাৰতৰ নৱবিভাগৰ বৰ্ণনা কৰে। কিৰাত, যৱন আদি জনগোষ্ঠী আৰু ব্ৰাহ্মণাদি বৰ্ণব্যৱস্থাক এই বিন্যাসত স্থান দিয়ে। শেষত বিন্ধ্য, সহ্য, মালয়, মহেন্দ্ৰ, শুক্তিমত আৰু হিমালয়ৰ পৰা উৎপন্ন নদী-প্ৰণালীৰ তালিকা দি পবিত্ৰ জলধাৰাক পৰ্বত-ভূগোলৰ সৈতে সংযোগ কৰে; এইদৰে ভূগোল ধৰ্মৰ দিশনিৰ্দেশক আৰু নদীসমূহ তীৰ্থপুণ্যৰ জীৱন্ত বাহক হৈ উঠে।
Adhyaya 119
Mahādvīpādi (The Great Continents and Related Cosmography) — Agni Purana Chapter 119
অগ্নি পূৰ্বৰ ভাৰতবৰ্ষ-বৰ্ণনাৰ পাছত মহাদ্বীপাদি বিশ্ববিন্যাস ক্ৰমবদ্ধভাৱে বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে জাম্বুদ্বীপ—একলাখ যোজন বিস্তাৰ, নৱ বিভাগ, আৰু চাৰিওফালে ক্ষীৰ (দুধ) সাগৰেৰে পৰিবেষ্টিত—উল্লেখ কৰে। তাৰ পিছত বলয়াকাৰে বাহিৰলৈ প্লক্ষদ্বীপ (মেধাতিথি-বংশজাত ৰজা, বৰ্ষ-নাম, মুখ্য নদী আৰু বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম-ব্যৱস্থা সহ), তাৰ পাছত শাল্মল আদি দ্বীপসমূহ বৰ্ণিত; প্ৰতিটো দ্বীপক ঘেৰিওৱা সাগৰ ভিন্ন—লৱণ, ইক্ষুৰস, সুৰা/সুৰোদ, ঘৃত, দধিজল/মঠা (ছাঁছৰ পানী), আৰু স্বাদু জল। অঞ্চলনামকৰণৰ যুক্তি, অধিপতিসকলৰ বংশাৱলী, পৰ্বত-নদী, আৰু সোম, বায়ু, ব্ৰহ্মা, সূৰ্য আৰু হৰিৰ উপাসনা-পদ্ধতি তালিকাভুক্ত কৰি ভূগোলক স্থানীয় ভক্তিতত্ত্বৰ সৈতে একত্ৰিত দেখুৱায়। শেষত সোণালী নিৰ্জীৱ স্বাদূদক ভূমি, অন্ধকাৰাবৃত লোকালোক পৰ্বত আৰু অণ্ডকটাহ (ব্ৰহ্মাণ্ড-আৱৰণ)ৰ সীমা-সিদ্ধান্তেৰে পৰিমিত, মাপিত পুৰাণীয় লোকব্যৱস্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Adhyaya 120
Adhyaya 120 — भुवनकोषः (Bhuvanakośa: Cosmic Geography and Cosmological Measures)
অগ্নিয়ে বসিষ্ঠক সুসংগঠিত ভুৱনকোষ শিকায়—পৃথিৱীৰ পৰিমাপ, অতলৰ পৰা পাতাললৈ সাত পাতাললোকৰ নানাবিধ ভূপ্ৰকৃতি, আৰু শেষ/অনন্ত তামস-আধাৰ ৰূপে পৃথিৱী ধাৰণ কৰে। তলত নৰকপ্ৰদেশ, ওপৰত সূৰ্যৰ জগত্-আলোকন, আৰু সূৰ্য-চন্দ্ৰ-নক্ষত্ৰমণ্ডল-গ্ৰহলোকসমূহৰ ক্ৰমাগত দূৰত্ব বৰ্ণনা কৰি ধ্ৰুৱলৈকে, তাৰ ওপৰত মহৰ্লোক, জনলোক, তপোলোক, সত্য/ব্ৰহ্মলোকলৈকে লোকক্ৰম কোৱা হৈছে। ব্ৰহ্মাণ্ড আৰু তাৰ আৱৰণসমূহ—জল, অগ্নি, বায়ু, আকাশ, ভূতাদি, মহৎ আৰু প্ৰধান—সাংখ্য তত্ত্বৰ ভাষাত বৈষ্ণৱ তত্ত্বৰ সৈতে একত্ৰিত; বিষ্ণু আৰু শক্তিক প্ৰকাশৰ কাৰণশক্তি বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। জ্যোতিষশাস্ত্ৰধৰ্মী অংশত সূৰ্যৰথ, কালচক্ৰ, বৈদিক ছন্দৰূপ অশ্ব, ধ্ৰুৱপুচ্ছ শিশুমাৰ-আকৃতি, আৰু গংগাৰ দিব্য প্ৰাদুৰ্ভাৱ স্মৰণে পাপনাশক বুলি স্তৱ কৰা হৈছে। শেষত বিষ্ণুক সত্তা-জ্ঞানৰ আধাৰ বুলি ঘোষণা কৰি এই ভুৱনকোষ পাঠৰ পুণ্যফল প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।