Sarga 65
अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः — Daśaratha’s Death Discovered in the Palace (Morning Rites Turn to Lament)
अयोध्याकाण्ड
ਸਰਗ 65 ਵਿੱਚ ਰਾਜਮਹਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ ਦੇ ਮੰਗਲਾਚਾਰ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਵਿਯੋਗ-ਵਿਪੱਤੀ ਵੱਲ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੋਰ ਹੋਣ ਤੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਨੇਗਿਰਿਸਟ, ਸੂਤ, ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੇਵਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਮੰਗਲ-ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ ਮਹਲ ਨੂੰ ਸਤੁਤੀ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵੀ ਸਜਦੀਆਂ ਹਨ—ਪੀਲੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ ਜਲ, ਪਾਤ੍ਰ, ਉਬਟਨ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਅਰਪਣ—ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਚੱਜਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ। ਪਰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤਕ ਸੇਵਕ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਚਿੰਤਾ ਸ਼ੰਕਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਯਨ-ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸ਼ਯਿਆ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਕੰਬ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ; ਡਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਮਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਢਹਿ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੈਕਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਮਹਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਵਿਲਾਪ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੈ—ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰਵਜਨਿਕ ਪਤਨ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੋਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ।
Shlokas
Verse 1
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि।वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम्।।।।सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः।गायका: स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्।।।।
ਉਹ ਰਾਤ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਵੰਦੀਆਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਅੱਗੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਉੱਤਮ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੰਗਲ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੂਤ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ-ਸ਼ੀਲ ਗਾਇਕ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਸ਼ੀਰਵਚਨ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 2
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि।वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम्।।2.65.1।।सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः।गायका: स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्।।2.65.2।।
ਉਹ ਰਾਤ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਵੰਦਿਨ ਰਾਜ-ਨਿਵਾਸ ਉਤੇ ਆ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉੱਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸੂਤ, ਮੰਗਲ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੁਤਿਜ्ञ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ-ਵਾਚਕ, ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਗਾਇਕ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਬਚਨ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 3
राजानं स्तुवतां तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम्।प्रासादाऽभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दोह्यवर्तत।।।।
ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਸਮੇਤ ਸਤੁਤੀ-ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਮਹਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਗਈ।
Verse 4
ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः।अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन्।।।।
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸੂਤ ਸਤੁਤੀ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਹੱਥ-ਤਾਲੀ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਉਚਾਰ ਕੇ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਚੇੜੀ।
Verse 5
तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः।शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः।।।।
ਉਸ ਧੁਨ ਨਾਲ ਜਾਗੇ ਪੰਛੀ—ਕੁਝ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਕੁਝ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿੱਚ—ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਹਚਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 6
व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निस्स्वनाः।आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत्।।।।
ਪਵਿੱਤਰ ਉਚਾਰਣ, ਵੀਣਾਵਾਂ ਦੇ ਗੂੰਜਦੇ ਸੁਰ ਅਤੇ ਗਾਥਾਵਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਗੀਤ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਮਹਲ-ਮੰਡਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਗਏ।
Verse 7
तत श्शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः।स्त्रीवर्ष धरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम्।।।।
ਫਿਰ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੇਵਕ—ਅਨੇਕ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕਾਂ ਸਮੇਤ—ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾ ਲਈ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 8
हरिचन्दनसम्पृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः।आनिन्युस्स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि।।।।
ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਲੋਕ ਕਾਂਚਨ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਚੰਦਨ ਮਿਲਿਆ ਜਲ ਯਥਾ ਸਮੇਂ ਤੇ ਯਥਾ ਵਿਧੀ ਲਿਆਏ।
Verse 9
मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान्।उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः।।।।
ਤਦੋਂ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕੁਆਰੀਆਂ ਸਨ—ਮੰਗਲ ਅਭਿਸੇਕ ਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਪੀਣਯੋਗ ਸੁਖਦ ਪਾਨ ਅਤੇ ਸਨਾਨ-ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਉਪਸਕਰ ਵੀ ਲਿਆਈਆਂ।
Verse 10
सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम्।सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत्तद्बभूवाभिहारिकम्।।।।
ਰਾਜੇ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਹਰ ਲੱਛਣ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਸਨ; ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਅਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਹੀ ਸੁਗੁਣਾਂ ਤੇ ਮੰਗਲ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਭਿਹਾਰ ਬਣ ਕੇ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 11
तत स्सूर्योदयं यावत्सर्वं परिसमुत्सुकम्।तस्थावनुपसम्प्राप्तं किंस्विदित्युपशङ्कितम्।।।।
ਤਦ ਸਭ ਸੇਵਕ-ਪਰਿਚਾਰਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਅਤੇ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ ਖੜੇ ਰਹੇ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁਭ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ?’ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ੰਕਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 12
अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः।ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन्।।।।
ਫਿਰ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸ਼ਯਨਕੱਖ ਵਿੱਚ ਨਿਰਬਾਧ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 13
तथाप्युचितवृत्ता स्ता विनयेन नयेन च।नह्यस्य शयनं स्पृष्ट्वा किञ्चिदप्युपलेभिरे।।।।
ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਯੋਗ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ, ਵਿਨੈ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਰਹੀਆਂ; ਰਾਜੇ ਦੇ ਸ਼ਯਨ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲਿਆ।
Verse 14
ताः स्त्रियस्स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टासञ्चलनादिषुता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः।प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं सञ्चकाशिरे।।।।
ਹਲਚਲ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਤੋਂ ਨੀਂਦ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪਛਾਣਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ; ਰਾਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੰਕਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਧਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਸਰਕੰਡੇ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਥਰਥਰਾ ਉਠੀਆਂ।
Verse 15
अथ सन्देहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम्।यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः।।।।
ਫਿਰ ਸ਼ੰਕੇ ਵਿੱਚ ਡੋਲਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ; ਜਿਸ ਭਿਆਨਕ ਅਸ਼ੁਭ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਡਰ ਹੁਣ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।
Verse 16
कौसल्या च सुमत्रच पुत्रशोकपराजिते।प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते।।।।
ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਹਾਰ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਰਹੀਆਂ; ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ ਨੇ ਹੀ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਾਗੀਆਂ ਨਹੀਂ।
Verse 17
निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता।न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता।।।।
ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਤੇ ਫਿੱਕੀ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਦੇਹੋਂ ਢਿੱਲੀ ਹੋਈ ਕੌਸਲਿਆ ਚਮਕੀ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਤਾਰਾ।
Verse 18
कौसल्याऽनन्तरं राज्ञस्सुमित्रा तदन्तनरम्।न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना।।।।
ਰਾਜੇ ਦੇ ਕੋਲ ਸੁਮਿਤਰਾ ਪਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੌਸਲਿਆ; ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਤੇ ਢਲਕਿਆ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਉਹ ਦੇਵੀ ਰਾਣੀ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕੀ ਨਹੀਂ।
Verse 19
ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तं नृपम्।सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरमदृश्यत।।।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਦੋ ਸ਼ੁਭ ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁੱਤਾ ਜਿਹਾ—ਪਰ ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ—ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਹਨ।
Verse 20
ततः प्रचुक्रुशुर्दीना स्सस्वरं ता वराङ्गनाः।करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः।।।।
ਤਦ ਉਹ ਉੱਤਮ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਦਿਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ; ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾਏ ਗਏ ਝੁੰਡ-ਪਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਾਥਣੀਆਂ ਕਰਾਹਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 21
तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्धतचेतने।कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्त निद्रे बभूवतुः।।।।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗ ਪਈ; ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਠ ਬੈਠੀਆਂ।
Verse 22
कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्प़ृष्ट्वा च पार्थिवम्।हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले।।।।
ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇ ਛੂਹ ਕੇ ‘ਹਾ ਨਾਥ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 23
सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले।न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनाच्च्युता।।।।
ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਕੌਸਲਿਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਟਣ ਲੱਗੀ; ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਉਹ ਚਮਕ ਨਾ ਰਹੀ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਤਾਰਾ।
Verse 24
नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि।अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधूमिव।।।।
ਜਦ ਸ਼ਾਂਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਨ੍ਰਿਪ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਸਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹਾਥਣੀ।
Verse 25
ततस्सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः।।।।
ਤਦ ਕੈਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਸਭ ਰਾਣੀਆਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ਰੋਂਦੀਆਂ ਰੋਂਦੀਆਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 26
ताभिस्स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः।येन स्फीतीकृतं भूयस्तद्गृहं समनादयत् ।। ।।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਇੱਕ ਬਲਵਾਨ ਨਾਦ ਉੱਠਿਆ; ਉਹ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਹਲ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾ ਗਿਆ।
Verse 27
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम्।सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम्।।।।सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम्।बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः।।।।
ਦੇਵਤੁਲ ਰਾਜਾ ਦਿਸ਼ਟਾਂਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਲ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਆਨੰਦ-ਹੀਨ ਹੋ ਗਿਆ—ਡਰੇ ਤੇ ਘਬਰਾਏ, ਚਿੰਤਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ; ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਕ੍ਰੰਦਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਅਤੇ ਪਰਿਤਾਪ ਨਾਲ ਆਰਤ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ; ਦীন ਤੇ ਵਿਕਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਕਰੁਣ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।
Verse 28
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम्।सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम्।।2.65.27।।सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम्।बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः।।2.65.28।।
ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਨਾਲ ਮਹਲ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸਾਰੇ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ—ਚਿੰਤਤ ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ; ਹਰ ਥਾਂ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਕ੍ਰੰਦਨ ਗੂੰਜਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਤਪਦੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਯਨੀਯ ਤੇ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।
Verse 29
अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं सम्परिवार्य पत्नयः।भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत्।।।।
ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਬਲਦ ਸਮਾਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਤੀਤ ਹੋ ਜਾਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਣੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣ ਰੋਦਨ ਕਰਦੀਆਂ, ਬਾਂਹਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਅਨਾਥਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the court’s continuation of prescribed morning rites and praise—performed in good faith—colliding with the hidden reality of the king’s death, forcing an immediate shift from ceremonial duty to truthful recognition and mourning.
The sarga underscores anityatā (the instability of worldly status) and shows how social order (vidhi, protocol, praise) cannot prevent loss; it also models communal response—grief acknowledged openly—when authority suddenly disappears.
The cultural focus is the Ayodhyā palace ecosystem—antaḥpura (inner apartments), royal service roles (vandinaḥ, sūtāḥ, attendants), and bathing-rite material culture (golden vessels, sandal-scented water, unguents, vīṇā music) that frame courtly life.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.