Sarga 45

Verse 1

अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्।अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः।।।।

ਸੱਚੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਅਨੁਰਾਗੀ ਲੋਕ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਏ।

Verse 2

निवर्तितेऽपि च बलात्सुहृद्वर्गे च राजनि।नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम्।।।।

ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੁੜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ ਸਨ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਮੁੜੇ; ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ।

Verse 3

अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः।बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः।।।।

ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ, ਗੁਣ-ਸੰਪੰਨ ਰਾਮ ਪੂਰਨ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਿਯ ਸੀ।

Verse 4

स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस्तदा।कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत।।।।

ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੜੀ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਾਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਨ ਦਾ ਹੀ ਰਾਹ ਅਪਣਾਇਆ।

Verse 5

अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव।उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव।।।।

ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 6

या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम्।मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम्।।।।

“ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਸਿਓ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਮਾਣ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ—ਮੇਰੀ ਖਾਤਿਰ—ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਭਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿਓ।”

Verse 7

स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः।करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च।।।।

“ਕਿਉਂਕਿ ਭਰਤ ਕਲਿਆਣਮਈ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕੈਕਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਯਥਾਵਿਧੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ।”

Verse 8

ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः।अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः।।।।

ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ, ਸੁਭਾਉ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਪਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਯੋਗ ਭਰਤਾ ਹੋਵੇਗਾ—ਭੈ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ।

Verse 9

स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः।अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम्।।।।

ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁਵਰਾਜ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਭਰਤਾ-ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੋ।

Verse 10

न च सन्तप्येद्यथा चासौ वनवासं गते मयि।महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया।।।।

ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂ ਮਗਰੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡੁੱਬਣ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਕਰ।

Verse 11

यथा यथा दाशरथि र्धर्म एवास्थितोऽभवत्।तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन्।।।।

ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਜਾ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ-ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਚਾਹਿਆ।

Verse 12

बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह।चकर्षेव गुणैर्बद्ध्वा जनं पुरनिवासिनम्।।।।

ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਲਖ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਦੁਖੀ ਨਗਰਵਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਨਾਲ ਲੈ ਚਲੇ।

Verse 13

ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा।वयः प्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः।।।।

ਗਿਆਨ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਤਪੋਤੇਜ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿੱਧ ਉਹ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਸਿਰਾਂ ਸਮੇਤ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 14

वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरङ्गमाः।निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि।।।।

ਹੇ ਹੇ ਉੱਚੀ ਨਸਲ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਓ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ—ਮੁੜ ਆਓ! ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾਓ; ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਣੋ।

Verse 15

कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः।यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिताः।।।।

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੁਣਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੀ ਬੇਨਤੀ ਸਮਝ ਕੇ ਮੁੜ ਆਓ।

Verse 16

धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः।उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम्।।।।

ਉਹ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ, ਸ਼ੁੱਧ-ਆਤਮਾ, ਵੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਵ੍ਰਤ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 17

एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान्।अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह।।।।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਉਹ ਬੁੱਢੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਏ।

Verse 18

पद्भ्यामेव जगामाथ ससीत स्सहलक्ष्मणः।सन्निकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः।।।।

ਤਦੋਂ ਵਨ-ਗਮਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਲਖਮਣ ਸਮੇਤ ਪੈਦਲ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ, ਨੇੜੇ ਨੇੜੇ ਕਦਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਚੱਲ ਪਏ।

Verse 19

द्विजातींस्तु पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः।न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः।।।।

ਪਰ ਧਰਮਚਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਉਹ ਪੈਦਲ ਚੱਲਦੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।

Verse 20

गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तचेतसः।ऊचुः परमसन्तप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः।।।।

ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 21

ब्राह्मण्यं सर्वमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति।द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्यमी।।।।

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮੁਦਾਇ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਧਾਰੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀਆਂ ਵੀ ਤੇਰਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

Verse 22

वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः।पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये।।।।

ਸਾਡੇ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜ्ञ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਹ ਛਤਰ ਵੇਖੋ; ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬੱਦਲ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਵੀ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 23

अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसन्तापितस्य ते।एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिकैः।।।।

ਹੇ ਵਤਸ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਛਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਤੂੰ ਤਪ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜ्ञ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਛਤਰਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਛਾਂ ਕਰਾਂਗੇ।

Verse 24

या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी।त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी।।।।

ਹੇ ਵਤਸ, ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਸਦਾ ਵੇਦ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਆਈ ਹੈ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਹੀ ਬੁੱਧੀ ਹੁਣ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

Verse 25

हृदयेष्वेव तिष्ठन्ति वेदा ये नः परं धनम्।वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः।।।।

ਵੇਦ—ਸਾਡਾ ਪਰਮ ਧਨ—ਸਾਡੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਡੋਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਰੱਖੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।

Verse 26

न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः।त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्मपथे स्थितम्।।।।

ਹੁਣ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਕਰ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦਾ ਸਾਡਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਹੀ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਧਰਮ-ਪਥ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜੀ ਥਿਰਤਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ?

Verse 27

याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः।शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः।।।।

ਅਸੀਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਆ; ਹੰਸ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਧੁਸਰ ਹੋਏ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਨਿਮਰ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਅੱਗੇ ਨਿਵੇ ਹਨ।

Verse 28

बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः।तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने।।।।

ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋਏ ਅਨੇਕਾਂ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ਯਜ્ઞ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਵਤ્સ, ਉਹਨਾਂ ਯਾਗ-ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।

Verse 29

भक्तिमन्ति हि भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च।याचमानेषु राम त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय।।।।

ਹੇ ਰਾਮ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਾਰੇ ਭੂਤ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀਮਾਨ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਭਕਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਭਕਤੀ ਦਰਸਾ।

Verse 30

अनुगन्तुमशक्ता स्त्वां मूलैरुद्धतवेगिनः।उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः।।।।

ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉੱਠੇ ਤੇ ਧੱਕੇ ਖਾਂਦੇ ਰੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਰੋਣੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

Verse 31

निश्चेष्टाहारसञ्चारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः।पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम्।।।।

ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਚਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਆਹਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੰਛੀ ਵੀ ਸਰਵ-ਭੂਤ-ਅਨੁਕੰਪੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 32

एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने।ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम्।।।।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਰਤਨ ਵੇਲੇ, ਉੱਥੇ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦਿਸ ਪਈ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।

Verse 33

ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्विमुच्यश्रान्तान्हयान्सम्परिवर्त्य शीघ्रम्।पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गानचारयद्वै तमसाविदूरे।।।।

ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਰਥ ਤੋਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਥੱਕੇ ਅਸ਼ਵਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਘੁਮਾ ਕੇ ਆਰਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅੰਗ ਧੋ ਕੇ, ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਐਸੇ ਥਾਂ ਚਰਣ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।