Sarga 24
कौशल्यारामसंवादः — Kausalya–Rama Dialogue on Exile-Dharma
अयोध्याकाण्ड
ਸਰਗ 24 ਵਿੱਚ ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਮ-ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਅਤਿ ਨਿੱਜੀ ਸੰਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਰਾਮ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਰਾਮ ਰਾਜਸੀ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵਨ ਦੇ ਕਠੋਰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਜੀਵੇਗਾ। ਉਹ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੋਕਾਗਨੀ’ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਵਿਲਾਪ ਇੰਧਨ ਹੈ, ਆਹਾਂ ਪਵਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਨਾਲ ਚਲੇਗੀ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੱਛੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੌਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸਨੂੰ ‘ਵਨ-ਹਿਰਣੀ’ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲ ਲੈ ਚਲੋ। ਰਾਮ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਕੈਕਈ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਛਲਿਆ ਹੈ; ਜੇ ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵృద్ధ ਨਰੇਸ਼ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ। ਪਤਨੀ ਲਈ ਪਤੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਿੰਦਿਤ ਕਰਮ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ, ਗ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮਾਂ (ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸੇਵਾ) ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨੂੰ ਬਦਲ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਹਿਤ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਮੰਗਲ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਾਰਾ ਬਣਨ ਤੱਕ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देश पालने।कौशल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत्।।2.24.1।।
ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਬਚਨ ਆਖੇ॥
Verse 2
अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः।मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत्।।2.24.2।।
ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾ ਵੇਖਿਆ—ਦਸ਼ਰਥ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਰਾਮ—ਛਿੱਟੇ ਪਏ ਦਾਣੇ ਚੁਗ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਏਗਾ?
Verse 3
यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते।कथं स भोक्ष्यतेऽनाथो वने मूलफलान्ययम्।।2.24.3।।
ਜਿਸ ਦੇ ਭ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਦਾਸ ਸੁਆਦਲੇ ਅੰਨ ਭੋਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਿਤ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਮੂਲ-ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਗਾ?
Verse 4
कः एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम्।गुणवान्दयितो राज्ञा राघवो यद्विवास्यते।।2.24.4।।
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗਾ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਡਰ ਨਾ ਲੱਗੇਗਾ? ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪਿਆਰਾ ਰਾਘਵ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ!
Verse 5
नूनं तु बलवान् लोके कृतान्तस्सर्वमादिशन्।लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि।।2.24.5।।
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਵਿਧਿ) ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਹੁਕਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਲਈ, ਲੋਕ ਦਾ ਮਨੋਹਰ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।
Verse 6
अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः। कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः।।2.24.7।।त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।।2.24.8।।
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਝੰਝੋੜਦੀ ਹੈ। ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਦੁੱਖ ਉਸ ਦੀ ਸਮਿਧਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਰੋਣ ਦੇ ਅੰਸੂ ਹੀ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਬਾਫ਼ ਤੋਂ ਘਣਾ ਧੂੰਆਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਆਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ। ਨਿੱਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਉਹ ਸ਼ੋਕਾਗਨਿ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ; ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੀ ਮੈਨੂੰ ਅਤੁੱਲ, ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਅੱਗ ਇਉਂ ਸਾੜੇਗੀ ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਤਾਪ ਵਿੱਚ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 7
अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः। कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः।।2.24.7।।त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।।2.24.8।।
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਝੰਝੋੜਦੀ ਹੈ। ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਦੁੱਖ ਉਸ ਦੀ ਸਮਿਧਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਰੋਣ ਦੇ ਅੰਸੂ ਹੀ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਬਾਫ਼ ਤੋਂ ਘਣਾ ਧੂੰਆਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਆਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ। ਨਿੱਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਉਹ ਸ਼ੋਕਾਗਨਿ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ; ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੀ ਮੈਨੂੰ ਅਤੁੱਲ, ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਅੱਗ ਇਉਂ ਸਾੜੇਗੀ ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਤਾਪ ਵਿੱਚ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 8
अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः। कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः।।2.24.7।।त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।।2.24.8।।
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਝੰਝੋੜਦੀ ਹੈ। ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਦੁੱਖ ਉਸ ਦੀ ਸਮਿਧਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਰੋਣ ਦੇ ਅੰਸੂ ਹੀ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਬਾਫ਼ ਤੋਂ ਘਣਾ ਧੂੰਆਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਆਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ। ਨਿੱਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਉਹ ਸ਼ੋਕਾਗਨਿ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ; ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੀ ਮੈਨੂੰ ਅਤੁੱਲ, ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਅੱਗ ਇਉਂ ਸਾੜੇਗੀ ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਤਾਪ ਵਿੱਚ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
कथं हि धेनु स्स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति।अहं त्वाऽनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि।।2.24.9
ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਛੇ ਦੇ ਜਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਜਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ ਮੈਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲਾਂਗੀ।
Verse 10
तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः।श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्।।2.24.10।।
ਮਾਂ ਦੇ ਕਹੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੇ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ॥
Verse 11
कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते।भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति।।2.24.11।।
ਕੈਕਈ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਠੱਗਿਆ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਵਾਂਗਾ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜੀਊਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ॥
Verse 12
भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः।स भवत्या न कर्तव्यो मनसाऽपि विगर्हितः।।2.24.12।।
ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਈ ਪਤੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਿਰਦਈ ਕਰਮ ਹੈ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਉਹ ਕੰਮ ਤੁਸੀਂ ਨਾ ਕਰੋ॥
Verse 13
यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः।शुश्रूषा क्रियतां तावत्सहि धर्मस्सनातनः।।2.24.13।।
ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਕਾਕੁਤਸਥ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀਵਤ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ॥
Verse 14
एवमुक्ता तु रामेण कौशल्या शुभदर्शना। तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम्।।2.24.14।।
ਰਾਮ ਨੇ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ-ਦਰਸ਼ਨ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਅਕਲਿਸ਼ਟ-ਕਰਮਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ— “ਤਥਾਸਤੁ।”
Verse 15
एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः।भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्।।2.24.15।।
ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮ-ਧਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੇ, ਘੋਰ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 16
मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः।राजा भर्ता गुरु श्श्रेष्ठस्सर्वेषामीश्वरः प्रभुः।।2.24.16।।
ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਚਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਭਰਤਾ-ਰੱਖਿਆਕ, ਗੁਰੂ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਸਾਡੇ ਸਭ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
Verse 17
इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च।वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव।।2.24.17।।
ਇਸ ਮਹਾ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਕੇ ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਮੈਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਚਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਾਂਗਾ।
Verse 18
एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा।उवाच परमार्ता तु कौशल्या पुत्रवत्सला।।2.24.18।।
ਰਾਮ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ-ਵਤਸਲਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਪਰਮ ਆਰਤ ਹੋ ਕੇ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।
Verse 19
आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम्।नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीं यथा।।2.24.19।।यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया।
ਹੇ ਰਾਮ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੌਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿਣਾ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ ਕੁਲ ਦੇ ਨੰਦਨ! ਜੇ ਤੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਵਨ ਲੈ ਚੱਲ—ਜਿਵੇਂ ਵਨ ਦੀ ਹਿਰਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 20
तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत्।।2.24.20।।जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च
ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਂਸੂ ਲੈ ਕੇ ਰੋਂਦਿਆਂ ਰੋਂਦਿਆਂ ਬੋਲੇ: “ਜਦ ਤੱਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਦੈਵਤ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।”
Verse 21
भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः।न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता।।2.24.21।।
ਅੱਜ ਰਾਜਾ—ਸਰਵ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਤੈਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਹੱਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਾ ਜਦ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਅਨਾਥ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
Verse 22
भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः।भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतस्सदा।।2.24.22।।
ਅਤੇ ਭਰਤ ਵੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲੇਗਾ।
Verse 23
यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः।श्रमं नावाप्नुयात्किञ्चिदप्रमत्ता तथा कुरु।।2.24.23।।
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਕਰਕੇ ਪਾਰਥਿਵ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਥਕਾਵਟ ਜਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਨ ਪਵੇ—ਇਹ ਤੂੰ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰੀਂ।
Verse 24
दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत्।राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता।।2.24.24।।
ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਾਰੁਣ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਨ ਕਰ ਦੇਵੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਵ ਕਰ। ਸਮਾਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਵ੍ਰਿੱਧ ਰਾਜੇ ਦਾ ਹਿਤ ਕਰੀਂ।
Verse 25
व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा।भर्तारं नानुवर्तेत सा तु पापगतिर्भवेत्।।2.24.25।।
ਵ੍ਰਤਾਂ ਤੇ ਉਪਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਪਰਮੋਤਮ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੀ, ਜੇ ਆਪਣੇ ਭਰਤਾ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 26
भर्तु श्शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम्।अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात्।।2.24.26।।
ਭਰਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ ਨਾਲ ਇਸਤ੍ਰੀ ਉੱਤਮ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਰਤ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
Verse 27
शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता।एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः।।2.24.27।।
ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ—ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖਿਆ, ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ।
Verse 28
अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः।पूज्यास्ते मत्कृते देवि बाह्मणाश्चैव सुव्रताः।।2.24.28।।
ਅਤੇ ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੇ ਨਿਮਿੱਤ ਤੂੰ ਸਦਾ ਅਗਨਿਕਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਂ; ਅਤੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਦੇਈਂ।
Verse 29
एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी।नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता।।2.24.29।।
ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖ ਕੇ, ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਂ ਉਡੀਕੀਂ; ਨਿਯਤ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ ਰੱਖੀਂ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੀਂ।
Verse 30
प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति।यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम्।।2.24.30।।
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਰਮ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ; ਜੇ ਧਰਮ-ਧਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਤਦ ਤੱਕ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਕਰੇ।
Verse 31
एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा।कौशल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत्।।2.24.31।।
ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 32
गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक।विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः।।2.24.32।।
ਪੁੱਤਰਕ, ਜਾਣ ਲਈ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੋੜ ਸਕਦਾ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਾਲ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਅਤਿ ਦੁਰਤ੍ਯਯ ਹੈ।
Verse 33
गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभुः।पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतव्यथा।।2.24.33।।
ਤਾਂ ਜਾ, ਪੁੱਤਰ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ; ਤੇਰਾ ਸਦਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ—ਵਿਭੂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ ਤਦ ਹੀ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵਾਂਗਾ।
Verse 34
प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते।पितुरानृण्यतां प्राप्ते त्वयि लप्स्ये परं सुखम्।।2.24.34।।
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗਵਾਨ, ਜਦ ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ—ਕਾਜ ਸਫਲ ਕਰਕੇ, ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ ਉਤਾਰ ਕੇ—ਤਦ ਮੈਂ ਪਰਮ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 35
कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि।यस्त्वां सञ्चोदयति मे वच आच्छिद्य राघव।।2.24.35।।
ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਵਿਧੀ) ਦੀ ਗਤੀ ਸਦਾ ਹੀ ਅਵਿਚਾਰਯ ਹੈ। ਉਹੀ ਤੈਨੂੰ ਅੱਗੇ ਧੱਕਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ।
Verse 36
गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः।नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना वाक्येन चारुणा।।2.24.36।।
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਹੁਣ ਜਾ; ਅਤੇ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆ। ਮੁੜ ਕੇ ਆ ਕੇ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਨਰਮ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੀਂ।
Verse 37
अपीदानीं स कालस्स्याद्वनात्प्रत्यागतं पुनः।यत्त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम्।।2.24.37।।
ਕਾਸ਼ ਉਹ ਸਮਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਆ ਜਾਵੇ—ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਵੇਂ; ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਟਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਛਾਲ-ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਸਕਾਂ।
Verse 38
तथा हि रामं वनवासनिश्चितंसमीक्ष्य देवी परमेण चेतसा।उवाच रामं शुभलक्षणं वचोबभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी।।2.24.38।।
ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਪਰਮ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਕਹੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ।
Frequently Asked Questions
The central dilemma is whether maternal attachment and personal suffering should override obedience to Daśaratha’s command. Kauśalyā seeks to accompany Rāma, while Rāma argues that dharma requires both of them to uphold the king’s word and that Kauśalyā must not abandon Daśaratha in his vulnerable grief.
The dialogue frames dharma as role-based responsibility: Rāma embraces exile as principled compliance, and Kauśalyā is instructed to convert grief into disciplined service, ritual steadiness, and protective care for the aging king—presenting ethical endurance as a form of devotion.
The ‘mahāraṇya’ (great wilderness) functions as the symbolic landscape of ascetic trial, while cultural markers include agni-related rites (agnikārya), honoring Brahmins, and the imagery of jaṭā and valkala (matted hair and bark garments) that signify the forest-vow identity.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.