Sarga 64
शब्दवेध्य-अनर्थः, ऋषिशापः, दशरथस्य प्राणत्यागः (The Sound-Target Tragedy, the Sage’s Curse, and Dasaratha’s Death)
अयोध्याकाण्ड
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਕ੍ਰਿਤ ‘ਸ਼ਬਦਵੇਧੀ’ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਾਪ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰਯੂ ਤਟ ਉੱਤੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਭਰਨ ਦੀ ਧੁਨ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਣ ਛੱਡਿਆ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿੱਢ ਬੈਠੇ। ਮਰਨਾਸੰਨ ਮੁਨੀਪੁਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਾਣ ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ-ਵ੍ਰਿਧ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ-ਵਿਯੋਗ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕਰੁਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ-ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਿਆਨਵਸ਼ ਹੋਏ ਕਰਮ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਵਰਗੀ ਮੌਤ ਆਵੇਗੀ—ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੁਨੀ ਦੰਪਤੀ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਵਰਗ ਗਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਨੀਪੁਤਰ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਕਰਮ-ਵਿਪਾਕ ਵਾਂਗ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਫਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਰਾਮ-ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਅਤਿ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਦੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤ-ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः।विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत्।।।।
ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਉਸ ਅਤਿ ਅਨੁਚਿਤ ਵਧ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਘਵ (ਦਸ਼ਰਥ) ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 2
तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः।एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं भवेत्।।।।
ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਹ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਾ; ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਇਕੱਲਾ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ—‘ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੁਕ੍ਰਿਤ, ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੋ ਸਕੇ?’
Verse 3
ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा।आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः।।।।
ਫਿਰ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਘੜਾ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਪਥ ਉੱਤੇ ਚੱਲਿਆ।
Verse 4
तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ।अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।।।तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ।तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्।।।।
ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਕਮਜ਼ੋਰ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਬੁੱਢੇ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਤੋਂ ਵੰਝੇ—ਜਿਵੇਂ ਕੱਟੇ ਪੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ। ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਕਰਦੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਬੈਠੇ, ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਆਸ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹੋ ਕੇ, ਅਨਾਥਾਂ ਵਾਂਗ ਉਦਾਸ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਸਨ।
Verse 5
तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ। अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।2.64.4।।तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ।तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्।।2.64.5।।
ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਕਮਜ਼ੋਰ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਬੁੱਢੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸਹਾਰੇ ਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਪੰਖ ਕੱਟੇ ਪੰਛੀ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਬੈਠੇ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਸ ਛਿਨ ਗਈ ਸੀ—ਅਨਾਥਾਂ ਵਾਂਗ ਉਦਾਸ ਤੇ ਨਿਰਾਧਾਰ।
Verse 6
शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः।तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः।।।।
ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਮਨ ਅਤੇ ਭੈ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਗਿਆ; ਉੱਥੇ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ।
Verse 7
पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत।किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय।।।।
ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਹਟ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ: “ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਛੇਤੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆ।”
Verse 8
यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया।उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम्।।।।
ਪੁੱਤਰ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਚਿਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਰਿਹਾ? ਇੱਥੇ ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ ਚਿੰਤਿਤ ਹੈ; ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ।
Verse 9
यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया।न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना।।।।
ਪੁੱਤਰ, ਜੇ ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕਰ ਬੈਠੇ ਹੋਈਏ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖੀਂ; ਵਤਸ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਿਤ ਤਪਸਵੀ ਹੈਂ।
Verse 10
त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम्।समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे।।।।
ਤੂੰ ਬੇਆਸਰਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਂ। ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੇ ਹਨ—ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ?
Verse 11
मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया।हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम्।।।।
ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਬਾਣੀ ਨਾਲ, ਹਕਲਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਅੱਖਰ ਟੁੱਟਦੇ-ਟੁੱਟਦੇ—ਡਰੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ—ਬੋਲਿਆ।
Verse 12
मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम्।आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम्।।।।
ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਅਤੇ ਯਤਨ ਭਰੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ—ਭੈਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ—ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਵਿਪੱਤਿ-ਜਨਿਤ ਡਰ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ।
Verse 13
क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः।सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम्।।।।
ਮੈਂ ਦਸ਼ਰਥ, ਇੱਕ ਖ਼ਤਰੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 14
भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः।जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम्।।।।
ਹੇ ਭਗਵਨ, ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਇਆ ਸੀ; ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆਏ ਇੱਕ ਗਜ ਨੂੰ—ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਸਮਝ ਕੇ—ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।
Verse 15
ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः।द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया।।।।
ਫਿਰ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ; ‘ਇਹ ਹਾਥੀ ਹੈ’ ਸਮਝ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 16
गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि।विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम्।।।।
ਫਿਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 17
भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना।विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः।।।।
ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਆਈ ਉਸ ‘ਭਗਵਨ’ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਤਿੱਖਾ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
Verse 18
ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः।स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा।।।।
ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਹੀ ਬੇਨਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਤੜਫ਼ਦੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਮੈਂ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਉਹ ਬਾਣ ਮੈਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕੱਢ ਲਿਆ।
Verse 19
स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः।भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च।।।।
ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬਾਣ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ, ‘ਤੁਸੀਂ ਅੰਨੇ ਹੋ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 20
अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया।शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः।।।।
ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀਵਰ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਅਚਾਨਕ ਹੜਬੜਾਹਟ ਵਿੱਚ ਘਾਇਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 21
स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना।नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः।।।।
ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪਾਪਕਰਮ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰੋਕਤੀ ਨਾਲ ਕਹੇ ਗਏ ਉਹ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤੀਬਰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਉਫ਼ਾਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 22
स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्।।।।
ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮੁਖ, ਹਾਹ ਭਰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਤਪਸਵੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 23
यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम्।फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्रधा।।।।
“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇ ਤੂੰ ਆਪ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨ ਦੱਸਦਾ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਲੱਖਾਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਿਰ ਜਾਵੇ।”
Verse 24
क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः।ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम्।।।।
“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਵਧ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ (ਵਨਵਾਸੀ) ਦਾ—ਜੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਦ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ।”
Verse 25
सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति।ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्मावादिनि।।।।
“ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਬ੍ਰਹਮ-ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਐਸੇ ਮੁਨੀ ਉੱਤੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਛੱਡੇ, ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਸੱਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 26
अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि।अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भवान्।।।।
“ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਅਜੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਇਖ਼ਵਾਕੂਆਂ ਦਾ ਕੁਲ ਵੀ ਨ ਰਹਿੰਦਾ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਰਹਿੰਦਾ?”
Verse 27
नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत।अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।।।।रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्।शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम्।।।।
ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਚੱਲੋ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ”—ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਹਿਰਣ-ਚਮੜੇ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਬਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ, ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ।
Verse 28
नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत।अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।।2.64.27।।रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्।शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम्।।2.64.28।।
ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਚੱਲੋ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ”—ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਹਿਰਣ-ਚਮੜੇ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਬਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ, ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ।
Verse 29
अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ।अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया।।।।
ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਥਾਂ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
तौ पुत्रमात्मन स्स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ।निपेततुश्शरीरेऽस्य पिता चास्येदमब्रवीत्।।।।
ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਤਪਸਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪਏ; ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 31
नाभिवादयसे माद्य न च माऽमभिभाषसे।किं नु शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि।।।।
“ਵਤਸ, ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਉਂ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈਂ—ਕੀ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਰੁੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ?”
Verse 32
न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पश्य धार्मिक।किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद।।।।
ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ! ਜੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਵੱਲ ਤਾਂ ਤੱਕ। ਹੇ ਕੋਮਲ ਬਾਲਕ, ਮੈਨੂੰ ਗਲੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਾਂਦਾ? ਇਕ ਬੋਲ ਤਾਂ ਬੋਲ।
Verse 33
कस्य वाऽपररात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम्।अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः।।।।
ਰਾਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਿੱਠਾ ਪਾਠ ਸੁਣਾਂਗਾ—ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ?
Verse 34
को मां सन्द्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः।श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्दितम्।।।।
ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਭੈ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮੈਨੂੰ—ਸੰਧਿਆ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ—ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਹੁਣ ਕੌਣ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਵੇਗਾ?
Verse 35
कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम्।भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम्।।।।
ਕੰਦ-ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਲਿਆ ਕੇ, ਪ੍ਰਿਯ ਅਤਿਥੀ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇਗਾ—ਮੈਂ ਜੋ ਨਿਕੰਮਾ, ਅਸਹਾਇ, ਲੋੜੀਂਦੀ ਚੀਜ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹਾਂ?
Verse 36
इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम्।कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम्।।।।
ਹੇ ਵਤਸ! ਤੇਰੀ ਇਹ ਅੰਨੀ ਤੇ ਬੁੱਢੀ, ਤਪਸਵਿਨੀ ਮਾਤਾ—ਦੁਖਿਆਰੀ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭਰੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਪਾਲਾਂਗਾ?
Verse 37
तिष्ठ मां मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति।श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः।।।।
ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਠਹਿਰ; ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾ। ਕੱਲ੍ਹ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ, ਸੁਖ-ਸਮੇਤ ਜਾ ਸਕੇਂਗਾ।
Verse 38
उभावपि च शोकार्तावनाथौ कृपणौ वने।क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्वया हीनौ यमक्षयम्।।2.4.38।।
ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਿਤ ਤੇ ਦਇਆਣੇ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ; ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।
Verse 39
ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम्।क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम्।।।।
ਫਿਰ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਾਂਗਾ: ‘ਧਰਮਰਾਜ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰੋ; ਇਹ ਬਾਲਕ ਸਾਡੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।’
Verse 40
दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः।ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम्।।।।
ਧਰਮਾਤਮਾ, ਮਹਾ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਲੋਕਪਾਲ ਯਮ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਲਈ ਇੱਕ ਅਖੁੱਟ ਵਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਭੈ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ।
Verse 41
अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा।तेन सत्येन गच्छाऽऽशु ये लोकाश्शस्त्रयोधिनाम्।।।।
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਨਿਰਪਾਪ ਹੈਂ, ਪਰ ਪਾਪਕਰਮੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਤੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਉਸੇ ਸੱਚ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾ, ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 42
यान्ति शूरा गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः।हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज।।2.64.42।।
ਜੋ ਗਤੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਾ ਹਟਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।
Verse 43
यां गतिं सगरश्शैब्यो दिलीपो जनमेजयः।नहुषो दुन्दुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक।।।।
ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਗਰ, ਸ਼ੈਬ੍ਯ, ਦਿਲੀਪ, ਜਨਮੇਜਯ, ਨਹੁਸ਼ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਮਾਰ ਜਿਹੜੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।
Verse 44
या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या।या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च।।।।गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि।देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक।।।।
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਸਾਧੂਜਨਾਂ ਨੇ ਵੇਦ-ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੋ ਗਤੀ ਪਾਈ ਹੈ; ਜੋ ਭੂਮੀਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਕ-ਪਤਨੀ ਵਰਤ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂਆਂ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਵੈਚੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਨਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਗਤੀ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।
Verse 45
या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या।या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च।।2.64.44।।गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि।देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक।।2.64.45।।
ਇਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਉਹ ਸਾਕ, ਉਹ ਤਾਂ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 46
न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम्।स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः।।।।
ਇਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਉਹ ਸਾਕ, ਉਹ ਤਾਂ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 47
एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत्।ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तस्सहभार्यया।।।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਉਦਕ-ਕ੍ਰਿਆ—ਪਿਤ੍ਰ ਤਰਪਣ—ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 48
स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रस्स्वकर्मभिः।स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्मवित्।।।।
ਪਰ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਮੁਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਹੀ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।
Verse 49
आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः।आश्वास्यच मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत्।।।।
ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਬੁੱਢੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ; ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 50
स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात्।भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः।।।।
“ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੇਰੇ ਮੂਲ ਧਾਮ—ਉਸੇ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।”
Verse 51
एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता।आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः।।।।
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਦਿਵਿਯ ਰੱਥ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 52
स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापस स्सह भार्यया।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्।।।।
ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਜਲ-ਅਰਪਣ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਤੇਜੱਸਵੀ ਤਪੱਸਵੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
Verse 53
अद्यैव जहिं मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा।यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम्।।।।
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਮਾਰ ਦੇਵੋ; ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੈ।
Verse 54
त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतश्शुचिः।तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम्।।।।
ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਰਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ।
Verse 55
पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम्।एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि।।।।
ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਹੁਣ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੋਗੇ।
Verse 56
अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः।तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप।।।।
ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਤੂੰ ਖ਼ਤਰੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਤੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਆ ਕੇ ਨਹੀਂ ਫੜੇਗਾ।
Verse 57
त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति।जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा।।।।
ਤਾਂ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਭਿਆਨਕ ਭਾਵ—ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਛੇਤੀ ਹੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਵੇਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਯਜ्ञ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦਾਤੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
Verse 58
एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु।चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात्।।।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਪ ਧਰ ਕੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਜੋੜਾ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 59
तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम्।तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुशिक्षिणा।।।।
ਹੁਣ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਾਲਪਨ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਬਦ-ਵੇਧ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਂਦਿਆਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 60
तस्यायं कर्मणो देवि विपाकस्समुपस्थितः।अपथ्यैस्सहम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा।।।।
ਹੇ ਦੇਵੀ ਰਾਣੀ, ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਪਾਕ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅਪਥ੍ਯ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਅੰਨ-ਰਸ ਤੋਂ ਵਿਆਧਿ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।
Verse 61
तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः।यदहं पुत्रशोकेन सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवितम्।।।।
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਉਸ ਉਦਾਰ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਬਚਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੱਚ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 62
चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश।इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः।।।।
“ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ; ਮੈਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਪਰਸ਼ ਕਰ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਭੂਪਤੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 63
एतन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम्।सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि।।।।
ਹੇ ਦੇਵੀ ਰਾਣੀ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਜੋ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਯੋਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸੋਭਦਾ ਹੈ।
Verse 64
दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः।कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः।।।।
ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਦੁਸ਼ਚਰਿਤਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕੌਣ ਤਿਆਗੇ? ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸੂਯਾ ਨਾ ਕਰੇ?
Verse 65
यदि मां संस्पृशेद्रामस्सकृदद्य लभेत वा।यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः।।।।
ਕੀ ਮੈਂ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਜ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਛੂਹੇਗਾ, ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵੇਗਾ? ਯਮ ਦੇ ਅਖੰਡ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
Verse 66
चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते।दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम्।।।।
ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ; ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਧੁੰਦਲੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਦੇ ਇਹ ਦੂਤ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 67
अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये।न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम्।।।।
ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ, ਸੱਚ-ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਹੀ!
Verse 68
तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः।उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः।।।।
ਅਤੁੱਲ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਸ਼ੋਕ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਸੁਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਸ਼ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਭੇ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
Verse 69
न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम्।मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः।।।।
ਜੋ ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਮੁੜ ਆਏ ਰਾਮ ਦੇ—ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਮੁਖ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਗੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ।
Verse 70
पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम्।धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम्।।।।
ਕਮਲ-ਪੱਤ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ, ਸਮ ਦੰਦ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ—ਰਾਮ ਦਾ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗਾ ਮੁਖ ਜੋ ਵੇਖਣਗੇ, ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ।
Verse 71
सदृशं शारदस्येन्दोः पुल्लस्य कमलस्य च।सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम्।।।।
ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਮੇਰੇ ਨਾਥ ਦਾ ਉਹ ਮੁਖ ਜੋ ਵੇਖਣਗੇ, ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ।
Verse 72
निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम्।द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा।।।।
ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਏ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਲੋਕ ਵੇਖਣਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਗ੍ਰਹਿ ਨਿਯਤ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 73
कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतीव मे।वेदये न च संयुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम्।।।।
ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਚਿੱਤ ਦੇ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਸ਼ਬਦ-ਸਪਰਸ਼-ਰਸ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਮੈਂ ਹੁਣ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 74
चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येन्द्रियाणि मे।क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मयो यथा।।।।
ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਮੁੱਕੇ ਦੀਵੇ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੀ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।।
Verse 75
अयमात्मभवश्शोको मामनाथमचेतनम्।संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः।।।।
ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਜੰਮਿਆ ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਮੈਨੂੰ ਅਨਾਥ ਤੇ ਅਚੇਤ ਕਰਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁਲਾਏ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦਾ ਵੇਗ ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਘਿਸ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।।
Verse 76
हा राघव महाबाहो हा ममाऽयासनाशन।हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वासि गतस्सुत।।।।
ਹਾ ਰਾਘਵ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਹਾ ਮੇਰੀ ਪੀੜਾ ਦੇ ਨਾਸਕ! ਹਾ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ, ਮੇਰੇ ਨਾਥ—ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ! ਅੱਜ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈਂ?।।
Verse 77
हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि।हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि।।।।
ਹਾ ਕੌਸਲਿਆ! ਹਾ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤਪਸਵਿਨੀ, ਲੰਮੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਵਾਲੀ! ਹਾ ਨਿਰਦਈ ਕੈਕਈ—ਮੇਰੀ ਵੈਰੀ, ਮੇਰੇ ਕੁਲ ਦੀ ਮੈਲ—ਮੈਂ ਨਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।।
Verse 78
इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ।राजा दशरथ श्शोचञ्जीवितान्तमुपागमत्।।।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।।
Verse 79
यदा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्त्रस्य विवासनातुरः।गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः।।।।
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਕਾਰਨ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਦਿਨਤਾ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਲੰਘਣ ਉਪਰੰਤ ਘੋਰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਉਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।
Frequently Asked Questions
A fatal misrecognition in hunting practice: Dasaratha, aiming at a sound (śabda) believing it to be an elephant, releases an arrow that kills an ascetic’s son—raising questions of culpability (ajñāna vs. jñāna), kṣatriya violence, and responsibility for unintended harm.
The sarga frames suffering as karma-vipāka: even unintentional wrongdoing can yield delayed consequences. It also distinguishes immediate legal-theological guilt from inevitable moral repercussion—‘brahmahatyā’ may not accrue instantly, yet the curse manifests as existential grief culminating in death.
The Sarayu riverbank and the forest hermitage (āśrama) ground the episode; culturally, it references śabdavedhi training (archery by sound), funeral libations (udaka/obsequies), and the conception of Yama/Dharmarāja as the moral governor of post-mortem order.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.