Sarga 80
मर्गनिर्माणम् (Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata)
अयोध्याकाण्ड
ਸਰਗ 80 ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰੀਗਰ-ਸੰਘ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਨਾਪ-ਤੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਇੰਜਨੀਅਰ, ਵਾਸਤੁਕਾਰ, ਬੜ੍ਹਈ, ਸੜਕ-ਕਾਮੀ, ਲੱਕੜ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਕੂਆਂ ਖੋਦਣ ਵਾਲੇ, ਚੂਨਾ-ਪੁਤਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਬਾਂਸ-ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨ—ਤਾਂ ਜੋ ਭਰਤ ਜੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੇ ਤੇ ਪੱਥਰ ਹਟਾਉਂਦੇ, ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਜ਼ਮੀਨ ਸਮਤਲ ਕਰਦੇ, ਖੱਡਾਂ ਤੇ ਕੂਆਂ ਭਰਦੇ, ਲੋੜੀਂਦੇ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਪੱਥਰ ਤੋੜ ਕੇ ਨਿਕਾਸੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਜਲ-ਮਾਰਗ/ਜਲਾਸ਼ੇ ਜਲਦੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੁੱਕੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਮੇੜਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁੰਦਰ ਪੀਣ-ਯੋਗ ਕੂਏਂ ਖੋਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਸਤਾ ਰਾਜਸੀ ਯਾਤਰਾ-ਮਾਰਗ ਵਾਂਗ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚਿੱਤਰਦਾਰ ਪੱਥਰੀਲੀ ਪਾਵਿੰਗ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੀਆਂ ਬਾਟਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਕੂਕਣਾ, ਧੁਜਾਵਾਂ, ਚੰਦਨ-ਜਲ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ। ਇਹ ਮਾਰਗ ਦੇਵ-ਪਥ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਚੰਦ-ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਰਾਤੀ ਆਕਾਸ਼ੀ ਛਟਾ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਰਾਮ-ਸਥਾਨ (ਨਿਵੇਸ਼) ਸੁਖਦਾਇਕ, ਉਪਜਾਊ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੇ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਕਾਇਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਲਾਬੰਦੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ—ਰੇਤ ਦੇ ਢੇਰ, ਖਾਈਆਂ, ਕੰਧਾਂ, ਮਹਲ-ਸਮਾਨ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਧੁਜਾ-ਸ਼ਿਖਰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰਪੁਰੀ ਸਮਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਠੰਢੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਅਤੇ ਵਣਾਢੇ ਕੰਢੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः।स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।।।कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः।तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः।।।।कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा।समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे।।।।
ਫਿਰ ਭੂਮੀ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਸੂਤਰਕਰਮ (ਮਾਪ-ਤੋਲ) ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਮਾਪਣਹਾਰੇ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸ਼ੂਰ ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਕਰਮੀ—ਖੋਦਣਹਾਰੇ ਅਤੇ ਯੰਤਰਕਾਰ; ਕਾਰੀਗਰ, ਸਥਪਤੀ ਅਤੇ ਯੰਤਰ-ਵਿਦ; ਵਾਰਧਕੀ (ਤੱਛਰ), ਮਾਰਗ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਤਕਸ਼ਕ; ਕੂਪਕਾਰ, ਸੁਧਾਕਾਰ, ਵੰਸ਼-ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਿਗਰਾਨ—ਸਭ ਅੱਗੇ ਹੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।
Verse 2
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः।स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।2.80.1।।कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः।तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः।।2.80.2।।कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा।समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे।।2.80.3।।
ਫਿਰ ਨਿਪੁੰਨ ਕਾਰੀਗਰ—ਸਥਪਤੀ ਅਤੇ ਯੰਤਰ-ਵਿਦ, ਨਾਲ ਹੀ ਬੜ੍ਹਈ, ਰਾਹ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ—ਅੱਗੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਰਗ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਣ।
Verse 3
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः।स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।2.80.1।।कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः।तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः।।2.80.2।।कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा।समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे।।2.80.3।।
ਕੂਏਂ ਖੋਦਣ ਵਾਲੇ, ਚੂਨਾ-ਲੇਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਕੰਮ ਵਾਲੇ ਵੀ—ਸਮਰੱਥ ਨਿਗਰਾਨਾਂ ਸਮੇਤ—ਅੱਗੇ ਹੀ ਤੁਰ ਪਏ, ਤਿਆਰੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ।
Verse 4
स तु हर्षात्तमुद्देशं जनौघो विपुलः प्रयान्।अशोभत महावेगस्समुद्र इव पर्वणि।।।।
ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਥਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਮੜ ਪਿਆ; ਪੁਰਨਿਮਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪર્વ ‘ਤੇ ਉੱਛਲਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਉਹ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ।
Verse 5
ते स्ववारं समास्थाय वर्त्मकर्मणि कोविदाः।करणैर्विविधोपेतैः पुरस्तात्सम्प्रतस्थिरे।।।।
ਰਾਹ-ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਥਾਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਏ।
Verse 6
लतावल्ली श्च गुल्मांश्च स्थाणूनश्मन एव च।जनायांचक्रिरे मार्गं छिन्दन्तो विविधान्द्रुमान्।।।।
ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਕੱਟ ਕੇ, ਠੁੱਠਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਟਾ ਕੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਦਰੱਖ਼ਤ ਡਾਹ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮਾਰਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
अवृक्षेषु च देशेषु केचिद्वृक्षानरोपयन्।केचित्कुठारैष्टङ्कैश्च दात्रैश्चिन्दन्क्वचित्क्वचित्।।।।
ਜਿੱਥੇ ਰੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਲਗਾਏ; ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਕੁਹਾੜਿਆਂ, ਟੰਕਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕੱਟਦੇ ਰਹੇ।
Verse 8
अपरे वीरणस्तम्भान्बलिनो बलवत्तराः।विधमन्ति स्म दुर्गाणि स्थलानि च ततस्ततः।।।।
ਹੋਰ ਕਈ—ਬਲਵਾਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਬਲਵਾਨ—ਵੀਰਣ ਘਾਹ ਦੇ ਕਠੋਰ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜਦੇ ਅਤੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਔਖੇ ਭੂ-ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 9
अपरेऽपूरयन्कूपान्पांसुभि श्श्वभ्रमायतम्।निम्नभागान्स्ततः केचित्समान्श्चक्रु स्समन्ततः।।।।
ਕਈਆਂ ਨੇ ਢਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਕੂਏਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਭਰ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸਮਤਲ ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
बबन्धुर्बन्धनीयांश्च क्षोद्यान्सञ्चुक्षुदुस्तदा।बिभिदुर्भेदनीयांश्च तांस्तान्देशान्नरा स्तदा।।।।
ਤਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ ਉੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਹੜਾ ਕੁੱਟਣਾ ਸੀ ਉਹ ਕੁੱਟਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਚੀਰਨਾ ਸੀ ਉਹ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ—ਰਾਹ ਦੇ ਉਹ ਉਹ ਹਿੱਸੇ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸੁਗਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 11
अचिरेणैव कालेन परिवाहान्बहूदकान्।चक्रुर्बहुविधाकारान् सागरप्रतिमान्बहून्।।।।
ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਲ-ਵਾਹਿਨੀਆਂ ਅਤੇ ਜਲਾਸ਼ਯ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ—ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਜਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਸਾਗਰ ਸਮਾਨ ਸਨ।
Verse 12
निर्जलेषु च देशेषु खानयामासुरुत्तमान्।उदपानान्बहुविधान्वेदिकापरिमण्डितान्।।।।
ਅਤੇ ਜਲਹੀਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਮ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਉਦਪਾਨ—ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੂਏਂ—ਖੁਦਵਾਏ, ਜੋ ਵੇਦਿਕਾ (ਉੱਚੇ ਚਬੂਤਰਿਆਂ) ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆਤਮਕ ਘੇਰੇ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ।
Verse 13
ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः।मत्तोद्घुष्ट द्विजगणः पताकाभिरलङ्कृतः।।।।चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः।बह्वशोभत सेनायाः पन्था स्सुरपथोपमः।।।।
ਸੈਨਾ ਦਾ ਰਾਹ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਸੁਧਾ-ਕੁੱਟਿਮ ਨਾਲ ਮੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਤਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ, ਮੱਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਕਲਰਵ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ; ਧੁੱਜਾਂ-ਪਤਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਚੰਦਨ-ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ—ਦੇਵ-ਮਾਰਗ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।
Verse 14
ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः।मत्तोद्घुष्ट द्विजगणः पताकाभिरलङ्कृतः।।2.80.13।।चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः।बह्वशोभत सेनायाः पन्था स्सुरपथोपमः।।2.80.14।।
ਸੈਨਾ ਦਾ ਰਾਜ-ਰਾਹ ਬੜੀ ਦਿਪਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ—ਸੁਧਾ-ਕੁੱਟਿਮ ਨਾਲ ਪਾਵਿਆ ਹੋਇਆ ਤਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਉੱਲਾਸੀ ਗੀਤ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ; ਧੁੱਜਾਂ-ਪਤਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਚੰਦਨ-ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ, ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਛਾਇਆ ਹੋਇਆ—ਦੇਵ-ਮਾਰਗ ਵਰਗਾ ਸੀ।
Verse 15
आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः।रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च।।।।यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः।भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम्।।।।
ਫਿਰ ਨਿਯੁਕਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਤ ਲਈ ਠਹਿਰਾਉ ਦੇ ਥਾਂ ਚੁਣੇ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਜਾਇਆ, ਇਉਂ ਕਿ ਉਹ ਪੜਾਅ ਆਪ ਹੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਣ ਲੱਗੇ।
Verse 16
आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः।रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च।।2.80.15।।यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः।भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम्।।2.80.16।।
ਫਿਰ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਿੱਠੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੁਹਾਵਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ਰਾਮ-ਥਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਤਨਾ ਸੁੰਦਰ ਸਜਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਠਹਿਰਾਉ ਆਪ ਹੀ ਗਹਿਣੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ।
Verse 17
नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः।निवेशान् स्थापयामासुर्भरतस्य महात्मनः।।।।
ਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਤ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸ਼ਿਵਿਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪੜਾਅ ਸ਼ੁਭ ਆਕਾਸ਼ੀ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰਤਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।
Verse 18
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।।।प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः।।।।विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः।।।।
ਉੱਥੇ ਰੇਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਢੇਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਪਰਿਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਇੰਦਰਕੀਲ ਪਰਬਤ ਵਰਗੇ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਖੜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਤੋਲੀ-ਦੁਆਰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ।
Verse 19
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।2.80.18।।प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः।।2.80.19।।विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः।।2.80.20।।
ਉਹ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਸੌਧ-ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੀ; ਹਰ ਥਾਂ ਧੁੱਜ-ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਮਹਾਂਮਾਰਗ ਚੌੜੇ ਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 20
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।2.80.18।।प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः।।2.80.19।।विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः।।2.80.20।।
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੇ ਜਾਪਦੇ ਚੋਟੀਦਾਰ ਛੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਉੱਚੇ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਵਾਸ ਉੱਚੇ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਗਰ ਵਰਗੇ।
Verse 21
जाह्नवीं तु समासाद्य विविधद्रुमकाननाम्।शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलाम्।।।।
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੰਢਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਠੰਢੇ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਜਾਹ্নਵੀ (ਗੰਗਾ) ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਗਏ।
Verse 22
सचन्द्रतारागणमण्डितं यथा नभः क्षपायाममलं विराजते।नरेन्द्रमार्गस्स तथा व्यराजत क्रमेण रम्यः शुभशिल्पिनिर्मितः।।।।
ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਰਾਤ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਮੰਡਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕੁਸ਼ਲ ਸ਼ਿਲਪੀਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਰਮਣੀਕ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਰੇਂਦਰ-ਮਾਰਗ ਵੀ ਦਿਪਤਿ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a collective civic action rather than a debate: the state mobilizes skilled labor to ensure safe passage and dignified reception for Bharata, presenting governance as dharma expressed through public works, safety, and ordered planning.
Dharma is operational: legitimacy and virtue are supported by disciplined institutions—measurement, supervision, timely execution, and care for water and roads—showing that ethical kingship includes infrastructure, aesthetics, and ritual auspiciousness.
Key landmarks include the royal road (नरेन्द्रमार्ग) engineered and beautified for procession, the fortified encampments likened to Śakra’s city, and the river Jāhnavī (Gaṅgā), described as cool, clear, fish-rich, and bordered by diverse tree-groves.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.