Sarga 55
चित्रकूटमार्गोपदेशः — Instructions for the Chitrakuta Route and the Yamuna Crossing
अयोध्याकाण्ड
ਭਰਦਵਾਜ਼ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਵਿਸਰਾਮ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਜਾਣ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੋ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ-ਕਿਨਾਰੇ ਚੱਲੋ, ਪੁਰਾਤਨ ਘਾਟ/ਉਤਰਾਈ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਲੱਭੋ, ਬੇੜਾ ਬਣਾਕੇ ਪਾਰ ਹੋਵੋ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਆਗਰੋਧ (ਵਟ) ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੰਗਲ-ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਲੱਕੜਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਉੱਤੇ ਬਾਂਸ ਵਿਛਾ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸੀਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਵੱਡਾ ਤਰਣ-ਫਲਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੀਤਾ ਲਈ ਸੁਖਦ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਲਾਜਵਾਨ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਕੇ ਬੇੜੇ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ, ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮੱਝਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪਾਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਸਭ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ‘ਤੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸੀਤਾ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਪੂਰਤੀ, ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨਾਲ ਪੁਨਰ-ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੋ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਿਗਿਆਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਾਂਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭਰਾ ਵਨ-ਫਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਦੀ-ਕਿਨਾਰੇ ਉਚਿਤ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਚੁਣਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
उषित्वा रजनीं तत्र राजपुत्रावरिन्दमौ।महर्षिमभिवाद्याथ जग्मतुस्तं गिरिं प्रति।।।।
ਉੱਥੇ ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਪਹਾੜ (ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ) ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
Verse 2
तेषां चैव स्वस्त्ययनं महर्षि स्स चकार ह।प्रस्थितांश्चैव तान्प्रेक्ष्य पिता पुत्रानिवान्वगात्।।।।
ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਕਰ ਕੇ ਮੰਗਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਲਿਆ।
Verse 3
ततः प्रचक्रमे वक्तुं वचनं स महामुनिः।भरद्वाजो महातेजा रामं सत्यपराक्रमम्।।।।
ਤਦ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਮੁਨੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਸਤ੍ਯ-ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬਚਨ ਕਹਿਣਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।
Verse 4
गङ्गायमुनयो स्सन्धिमासाद्य मनुजर्षभौ।कालिन्दीमनुगच्छेतां नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम्।।।।
ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਹੇ ਮਨੁੱਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਇੱਥੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ-ਕੰਢੇ ਅੱਗੇ ਵਧੋ।
Verse 5
अथाऽसाद्य तु कालिन्दी शीघ्रस्रोतसमापगाम्।तस्यास्तीर्थं प्रचलितं पुराणं प्रेक्ष्य राघवौ।।।।तत्र यूयं प्लवं कृत्वा तरतांशुमतीं नदीम्।
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੋਗੇ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ-ਘਾਟ ਵੇਖੋਗੇ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਪਲਵ/ਬੇੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸੂਰਜ-ਪੁਤਰੀ ਅੰਸ਼ੁਮਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ।
Verse 6
ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम्।।।।विवृद्धं बहुभिर्वृक्षै श्श्यामं सिद्धोपसेवितम्।तस्मै सीताञ्जलिं कृत्वा प्रयुञ्जीताशिषश्शिवाः।।।।
ਫਿਰ ਹਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਧੇ ਹੋਏ, ਘਣੀ ਛਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਂਵਲੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਅਸੀਸਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇ।
Verse 7
ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम्।।2.55.6।।विवृद्धं बहुभिर्वृक्षै श्श्यामं सिद्धोपसेवितम्।तस्मै सीताञ्जलिं कृत्वा प्रयुञ्जीताशिषश्शिवाः।।2.55.7।।
ਫਿਰ ਹਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਘਣੀ ਵਾਧ ਨਾਲ ਸਾਂਵਲਾ ਦਿਸਦਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 8
समासाद्य तु तं वृक्षं वसेद्वातिक्रमेत वा।क्रोशमात्रं ततो गत्वा नीलं द्रक्ष्यथ काननम्।।।।पलाशबदरीमिश्रं रम्यं वंशैश्च यामुनैः।
ਉਸ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਉੱਥੋਂ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਮਾਤਰ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਨੀਲੀ ਛਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਜੰਗਲ ਵੇਖੋਗੇ—ਪਲਾਸ਼ ਅਤੇ ਬਦਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ-ਕੰਢੇ ਦੇ ਵੰਸ਼ (ਬਾਂਸ) ਨਾਲ ਵੀ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ।
Verse 9
स पन्थाश्चित्रकूटस्य गत स्सुबहुशो मया।।।।रम्यो मार्दवयुक्तश्च वनदावैर्विवर्जितः।
ਇਹੀ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਹ ਰਾਹ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੈ, ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਨਰਮ ਤੇ ਸੁਗਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
Verse 10
इति पन्थानमावेद्य महर्षिस्सन्यवर्तत।।।।अभिवाद्य तथेत्युक्त्वा रामेण विनिवर्तितः।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਹ ਦੱਸ ਕੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਮੁੜ ਗਏ; ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 11
उपावृत्ते मुनौ तस्मिन्रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।कृतपुण्याः स्म सौमित्रे मुनिर्यन्नोऽनुकम्पते।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁਨੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ, ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ, ਅਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤਪੁਣ੍ਯ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਅਨੁਕੰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।”
Verse 12
इति तौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा मनस्विनौ।सीतामेवाग्रतः कृत्वा कालिन्दीं जग्मतुर्नदीम्।।।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਸਵੀ ‘ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘ੍ਰ’ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਕਾਲਿੰਦੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ।
Verse 13
अथाऽसाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतोवहां नदीम्।चिन्तामापेदिरे सर्वे नदीजलतितीर्षवः।।।।
ਫਿਰ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਕਾਲਿੰਦੀ ਨਦੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜਣੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।
Verse 14
तौ काष्ठसङ्घातमथो चक्रतु स्सुमहाप्लवम्।शुष्कैर्वंशै स्समास्तीर्णमुशीरैश्च समावृतम्।।।।
ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਗੱਛੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਲਵ (ਤਰਾਪ) ਬਣਾਇਆ; ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੁੱਕੇ ਬਾਂਸ ਵਿਛਾਏ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਉਸ਼ੀਰ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
ततो वेतसशाखाश्च जम्बूशाखाश्च वीर्यवान्।चकार लक्ष्मणश्छित्वा सीताया स्सुखमासनम्।।।।
ਫਿਰ ਵੀਰਯਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੇਤਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਬੂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕੱਟ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਲਈ ਸੁਖਦ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
Verse 16
तत्र श्रियमिवाचिन्त्यां रामो दाशरथिः प्रियाम्।ईषत्संलज्जमानां तामध्यारोपयतप्लवम्।।।।
ਉੱਥੇ ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਰਾਮ ਨੇ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਸ਼ੋਭਾ ਵਾਲੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤ ਪ੍ਰਿਆ ਸੀਤਾ ਨੂੰ—ਜੋ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਲੱਜਾ-ਸੰਕੋਚ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ—ਪਲਵ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
पार्श्वे च तत्र वैदेह्या वसने भूषणानि च।प्लवे कठिनकाजं च रामश्चक्रे सहायुधैः।।।।
ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਲਵ ਉੱਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਕੋਲ ਰਾਮ ਨੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਭੂਸ਼ਣ, ਨਾਲ ਹੀ ਕਠਿਨਕਾਜ (ਲੋਹੇ ਦਾ ਡੰਡਾ/ਉਪਕਰਣ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਟੋਕਰਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ।
Verse 18
आरोप्य प्रथमं सीतां सङ्घाटं परिगृह्य तौ।तत प्रतेरतुर्यत्तौ वीरौ दशरथात्मजौ।।।।
ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਲਵ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਪਲਵ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘ ਗਏ।
Verse 19
कालिन्दीमध्यमायाता सीता त्वेनामवन्दत।स्वस्ति देवि तरामि त्वां पारये न्मे पतिर्व्रतम्।।।।यक्ष्ये त्वां गोसहस्रेण सुराघटशतेन च।स्वस्ति प्रत्यागते रामे पुरी मिक्ष्वाकुपालिताम्।।।।
ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਦੇ ਮੱਧ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਨਦੀ-ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ: “ਸਵਸਤਿ ਹੋਵੇ, ਦੇਵੀ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਵਰਤ ਸਫਲ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਇક્ષਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਅਯੋਧਿਆ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰਾ ਦੇ ਸੌ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗੀ।”
Verse 20
कालिन्दीमध्यमायाता सीता त्वेनामवन्दत।स्वस्ति देवि तरामि त्वां पारये न्मे पतिर्व्रतम्।।2.55.19।।यक्ष्ये त्वां गोसहस्रेण सुराघटशतेन च।स्वस्ति प्रत्यागते रामे पुरी मिक्ष्वाकुपालिताम्।।2.56.20।।
ਤਦ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੇਵੀ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਕਰਦੀ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 21
कालिन्दी मथ सीता तु याचमाना कृताञ्जलिः।तीरमेवाभिसम्प्राप्ता दक्षिणं वरवर्णिनी।।।।
ਤਦ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੇਵੀ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਕਰਦੀ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 22
तत प्लवेनांशुमतीं शीघ्रगामूर्मिमालिनीम्।तीरजै र्बहुभिर्वृक्षै स्सन्तेरुर्यमुनां नदीम्।।।।
ਫਿਰ ਉਹ ਪਲਵ (ਬੇੜੀ) ਰਾਹੀਂ ਅੰਸ਼ੁਮਤੀ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ—ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੀ, ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਅਤੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ।
Verse 23
ते तीर्णाः प्लवमुत्सृज्य प्रस्थाय यमुनावनात्।श्यामं न्यग्रोध मासेदु श्शीतलं हरितच्छदम्।।।।
ਪਾਰ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਲਵ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਠੰਢਾ, ਹਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਣਾ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦਾ ਨਿਆਗਰੋਧ (ਬਰਗਦ) ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 24
न्यग्रोधं तमुपागम्य वैदेही वाक्यमब्रवीत्।नमस्तेऽस्तु महावृक्ष पारयेन्मे पतिर्व्रतम्।।।।कौशल्यां चैव पश्येयं सुमित्रां च यशश्विनीम्।इति सीताऽञ्जलिं कृत्वा पर्यगच्छद्वनस्पतिम्।।।।
ਉਸ ਬਰਗਦ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਵ੍ਰਿੱਖ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਅੰਜਲੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਨਸਪਤੀ-ਰਾਜ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ।
Verse 25
न्यग्रोधं तमुपागम्य वैदेही वाक्यमब्रवीत्।नमस्तेऽस्तु महावृक्ष पारयेन्मे पतिर्व्रतम्।।2.55.24।।कौशल्यां चैव पश्येयं सुमित्रां च यशश्विनीम्।इति सीताऽञ्जलिं कृत्वा पर्यगच्छद्वनस्पतिम्।।2.55.25।।
ਉਸ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਮਹਾਵ੍ਰਿਖ਼, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਤੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ।” ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਨਸਪਤੀ-ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ।
Verse 26
अवलोक्य तत स्सीतामायाचन्तीमनिन्दिताम्।दयितां च विधेयां च रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।
ਫਿਰ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਪਿਆਰੀ ਅਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮੰਗਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 27
सीतामादाय गच्छत्वमग्रतो भरतानुज।पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि सायुधो द्विपदां वर।।।।
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ ਦੇ ਅਨੁਜ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਚੱਲ; ਮੈਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗਾ।
Verse 28
यद्यत्फलं प्रार्थयते पुष्पं वा जनकात्मजा।तत्तत्प्रदद्या वैदेह्या यत्राऽस्या रमते मनः।।।।
ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ ਜੋ ਜੋ ਫਲ ਜਾਂ ਪੁਸ਼ਪ ਮੰਗੇ, ਉਹ ਉਹੀ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ।
Verse 29
गच्छतोऽस्तु तयोर्मध्ये बभूव जनकात्मजा।मातङ्गयोर्मध्यगता शुभा नागवधूरिव।।।।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਨਕਾਤਮਜਾ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ—ਸ਼ੁਭ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਗਜਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਜਵਧੂ ਚੱਲਦੀ ਹੋਵੇ।
Verse 30
एकैकं पादपं गुल्मं लतां वा पुष्पशालिनीम्।अदृष्टपूर्वां पश्यन्ती रामं पप्रच्छ साऽबला।।।।
ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ—ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ—ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁੱਛਦੀ ਰਹੀ।
Verse 31
रमणीयान्बहुविधान्पादपान्कुसुमोत्कटान्।सीतावचनसंरब्ध आनयामास लक्ष्मणः।।।।
ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨੋਹਰ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿੱਤੇ।
Verse 32
विचित्रवालुकजलां हंससारसनादिताम्।रेमे जनकराजस्य सुता प्रेक्ष्य तदा नदीम्।।।।
ਫਿਰ ਜਨਕ ਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਸਾਰਸਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਰੇਤ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ।
Verse 33
क्रोशमात्रं ततो गत्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।बहून्मेध्यान्मृगान्हत्वा चेरतुर्यमुनावने।।।।
ਉੱਥੋਂ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਜਿਤਨਾ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ, ਭਰਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਯੱਗ ਲਈ ਯੋਗ ਕਈ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ।
Verse 34
विहृत्य ते बर्हिणपूगनादिते शुभे वने वानरवारणायुते।समं नदीवप्रमुपेत्य सम्मतं निवास माजग्मु रदीनदर्शनाः।।।।
ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ, ਬੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਸਮਤਲ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਚੁਣਿਆ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰ ਰਹਿੰਦੇ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the disciplined execution of exile-wayfinding: accepting the sage’s counsel, ensuring Sītā’s safety in a hazardous river crossing, and organizing movement order (Lakṣmaṇa leading with Sītā, Rāma following armed) as a practical expression of protective dharma.
Guidance (upadeśa) from a realized sage is to be received with humility and enacted with care; gratitude is expressed through obeisance, and nature is approached as sacred—river and tree become moral witnesses to vows, safety, and righteous return.
Key landmarks include the Gaṅgā–Yamunā confluence, the westward course of Kālindī (Yamunā), an ancient tīrtha/ford used for crossing, and a siddha-associated nyagrodha (banyan) where Sītā performs circumambulation and prayer before the party continues toward Citrakūṭa.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.