Sarga 28
सीतानिवर्तनप्रयत्नः — Rama’s Attempt to Dissuade Sita from Forest Exile
अयोध्याकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮਜ੍ਞ ਅਤੇ ਧਰਮਵਤਸਲ ਰਾਮ ਅਰਣ੍ਯਵਾਸ ਦੀਆਂ ਠੋਸ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇਨਕਾਰ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰੱਖਿਆ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆਪਾਲਨਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇਗੀ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਵਨ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਝਰਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਹਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸ਼ਬਦ, ਹਿੰਸਕ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ, ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀਚੜੀ ਨਦੀਆਂ, ਕੰਟਿਆਂ ਭਰੇ ਤੇ ਪਾਣੀ-ਰਹਿਤ ਰਸਤੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਸ਼ਯਨ, ਡਿੱਗੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸੀਮਿਤ ਜੀਵਨ, ਉਪਵਾਸ, ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਜਟਾਧਾਰੀ ਜੀਵਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵਤਾ-ਪਿਤਰ-ਅਤਿਥੀ ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਤਵ੍ਯ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ, ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵੈਦਿਕ ਅਰਪਣ, ਘੱਟ ਭੋਜਨ, ਅੰਧਕਾਰ, ਹਵਾ, ਭੁੱਖ, ਸਰਿਸ੍ਰਪ-ਸਰਪ ਅਤੇ ਡੰਸਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ—ਇਹ ਸਭ ਗਿਣਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਨ ‘ਬਹੁਦੋਸ਼ਤਰ’ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨਦੀ ਹੋਈ ਦੁਖ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञो धर्मवत्सलः।न नेतुं कुरुते बुद्धिं वने दुःखानि चिन्तयन्।।2.28.1।।
ਸੀਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾ ਕੀਤਾ।
Verse 2
सान्त्वयित्वा पुनस्तां तु बाष्पदूषितलोचनाम्।निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह।।2.28.2।।
ਆੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਮੁੜ ਕਿਹਾ।
Verse 3
सीते महाकुलीनाऽसि धर्मे च निरता सदा।इहाऽचर स्वधर्मं त्वं मे यथा मनसस्सुखम्।।2.28.3।।
ਹੇ ਸੀਤੇ, ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਰਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਵਧਰਮ ਨਿਭਾ—ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੁਖੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹੇ।
Verse 4
सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाऽबले। वने हि बहवो दोषा वदतस्तान्निबोध मे।।2.28.4।।
ਹੇ ਸੀਤੇ, ਅਬਲੇ, ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਕਹਾਂ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੂੰ ਕਰੀਂ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 5
सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः।बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते।।2.28.5।।
ਹੇ ਸੀਤੇ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਇਹ ਠਾਣ ਛੱਡ ਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਂਤਾਰ—ਅਰਥਾਤ ਜੰਗਲ—ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ਾਂ, ਭਯਾਂ ਅਤੇ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ‘ਵਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते।सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम्।।2.28.6।।
ਮੈਂ ਇਹ ਬਚਨ ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਦੇ ਟਿਕਾਉ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ; ਜੰਗਲ ਤਾਂ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ।
Verse 7
गिरिनिर्झरसम्भूता गिरिकन्दर वासिनाम्।सिंहानां निनदा दुःखा श्श्रोतुं दुःखमतो वनम्।।2.28.7।।
ਪਹਾੜੀ ਝਰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਚਟਾਨੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੰਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਜਾਂ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਕਲੇਸ਼ਮਈ ਹੈ।
Verse 8
क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ता श्शून्ये महामृगाः।दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम्।।2.28.8।।
ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰ ਮਹਾਂ-ਮ੍ਰਿਗ ਖੇਡਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਝਪਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਜੰਗਲ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
Verse 9
सग्राहा स्सरितश्चैव पङ्कवत्यस्सु दुस्तराः। मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरं वनम्।।2.28.9।।
ਮਗਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿਕੜ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਨਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸਤਾਰ ਹਨ; ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਨਵਾਸ ਸਦਾ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਤਰੇ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ।
Verse 10
लताकण्टकसङ्कीर्णाः कृकवाकूपनादिताः।निरपाश्च सुदुर्गाश्च मार्गा दुःखमतो वनम्।।2.28.10।।
ਰਾਹ ਕੰਟੇਦਾਰ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੰਗਲੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਵਨ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 11
सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयं भग्नासु भूतले।रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद्दुःखतरं वनम्।।2.28.11।।
ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪੇ ਡਿੱਗੇ ਟੁੱਟੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਤੇ ਸੌਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਨ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 12
अहोरात्रं च सन्तोषः कर्तव्यो नियतात्मना।फलैर्वृक्षावपतितै स्सीते दुःखमतो वनम्।।2.28.12।।
ਹੇ ਸੀਤੇ, ਨਿਯਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤੋਖ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਨ ਦੁੱਖਮਈ ਹੈ।
Verse 13
उपवासश्च कर्तव्यो यथा प्राणेन मैथिलि।जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारिणा।।2.28.13।।
ਹੇ ਮੈਥਿਲੀ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਵਾਸ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਲਕਲ-ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਟਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਵੀ ਝੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
देवतानां पित्रूणां कर्तव्यं विधिपूर्वकम्।प्राप्तानामतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजनम्।।2.28.14।।
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਕਰਤੱਬ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਏ ਹੋਏ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਨਿੱਤ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
कार्यस्त्रिरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः।चरता नियमेनैव तस्माद्धुःखतरं वनम्।।2.28.15।।
ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ-ਫਿਰਦਿਆਂ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਿੱਤ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਨਵਾਸ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 16
उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमै स्स्वयमाहृतैः।आर्षेण विधिना वेद्यां बाले दुःखमतो वनम्।।2.28.16।।
ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਲਿਆਂਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਉਪਹਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ੇ, ਵਨ-ਜੀਵਨ ਕਠਿਨ ਹੈ।
Verse 17
यथालब्धेन कर्तव्यः सन्तोषस्तेन मैथिलि।यताहारैर्वनचरै र्नित्यं दुःखमतो वनम्।।2.28.17।।
ਹੇ ਮੈਥਿਲੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਨਵਾਸ ਸਦਾ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 18
अतीव वातास्तिमिरं बुभुक्षा चात्र नित्यशः।भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम्।।2.28.18।।
ਉੱਥੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ, ਘੋਰ ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਭੁੱਖ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਡਰ ਵੀ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਵਨਵਾਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 19
सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि।चरन्ति पृथिवीं दर्पात्ततो दुःखतरं वनम्।।2.28.19।।
ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਬਹੁਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸਰੀਸ੍ਰਪ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੱਪ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਵਨਵਾਸ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 20
नदी निलयना स्सर्पा नदीकुटिलगामिनः।तिषठ्न्त्यावृत्य पन्थानं ततो दुःखतरं वनम्।।.2.28.20।।
ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਵਕਰੀ ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਰਾਹ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਘਾਤ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਵਨਵਾਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਹੈ।
Verse 21
पतङ्गा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकै स्सह।बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम्।।2.28.21।।
ਹੇ ਅਬਲੇ, ਉੱਥੇ ਪੰਛੀ, ਬਿਛੂ, ਕੀੜੇ, ਡੰਸਣ ਵਾਲੇ ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਮੱਛਰ ਆਦਿ ਨਿੱਤ ਸਭ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਵਨਵਾਸ ਸਰਬਥਾ ਦੁੱਖਮਈ ਹੈ।
Verse 22
द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशा: काशाश्च भामिनि।वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखतरं वनम्।।2.28.22।।
ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਸਰਕੰਡੀਆਂ ਹਨ; ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 23
कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च।अरण्यवासे वसतो दुःखमेव ततो वनम्।।2.28.23।।
ਜੋ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਡਰ ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਜੰਗਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੁੱਖਮਈ ਹੈ।
Verse 24
क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः।न भेतव्यं च भेतव्ये नित्यं दुःखमतो वनम्।।2.28.24।।
ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਲੋਭ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਡਰ ਵਾਲੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡਰ ਦੇ ਵੱਸ ਨਾ ਹੋਵੋ—ਇਸ ਲਈ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਸਦਾ ਕਲੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 25
तदलं ते वनं गत्वा क्षमं न हि वनं तव।विमृशन्निह पश्यामि बहुदोषतरं वनम्।।2.28.25।।
ਇਸ ਲਈ ਬਸ ਕਰੋ—ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾ; ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 26
वनन्तु नेतुं न कृता मतिस्तदाबभूव रामेण यदा महात्मना।न तस्य सीता वचनं चकार तत्ततोऽब्रवीद्राममिदं सुदुःखिता।।2.28.26।।
ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਿਆ; ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ।
Frequently Asked Questions
Rāma faces a dharma-sankat between marital companionship and protective duty: whether to permit Sītā to share exile. He chooses refusal based on foreseeable harm, presenting it as dharma-informed care rather than denial of her devotion.
The chapter teaches that dharma includes sober risk-assessment and disciplined living: contentment with minimal resources, control of anger/greed, adherence to ritual obligations, and steady courage. Ethical intention must be matched to practical capacity (kṣamatā), especially in ascetic contexts.
Geographically, the sarga evokes the forest ecology—thorny tracks, waterless routes, rivers with crocodiles, mountain caves, and nocturnal exposure. Culturally, it highlights āśrama-style norms: bark clothing, jaṭā, fasting, thrice-daily ablutions, Vedic altar offerings, and hospitality to unexpected guests.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.