Markandeya Purana

ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਜੈਮਿਨੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੇ ਫਲ-ਵੰਡ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਦੇਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਪੱਖ੍ਯੁਪਾਖ੍ਯਾਨ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮਾਰਥ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਰਮਪੱਖੀਆਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਸੱਚ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਤਿ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦੇ। ਸ਼ਾਪਫਲ ਭੋਗ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਧਰਮਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਕਿਰਪਾ ਤੇ ਸਤਿ-ਵਿਜੈ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਤਵਸ਼ਟਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਧ ਕਾਰਨ ਤਵਸ਼ਟਾ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਂ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਉਪਾਅ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਦੇਵਾਂਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤੀ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਰਾਜਸੁਖ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ, ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਕਥਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਸਤ੍ਯ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਆਡੀ ਅਤੇ ਬਕ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਅਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਯਾਦ ਕਰਾ ਕੇ ਵੈਰ-ਨਿਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਗਰਭੋਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ-ਵਿਸਮਰਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸ ਕੇ, ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਧਰਮਾਚਰਨ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯਮਦੂਤ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ‘ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪਾਪ’—ਅਣਜਾਣੇ ਹੋਏ ਸੁੱਖਮ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਦਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯਮਕਿੰਕਰਾਂ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਰਕ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਨਰਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਕਠੋਰ ਦੰਡ, ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਟੱਲ ਨਿਯਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ; ਦਇਆ, ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਅਤੇ ਧਰਮਬੁੱਧੀ ਦਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ ਦੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਦੇਵ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਚੰਦਰ-ਸਰੂਪ ਸੋਮ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਅੰਸ਼ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਅੰਸ਼ ਦੁਰਵਾਸਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਦੇਵਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਅਰਜੁਨ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਜੇਯਤਾ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਬਲ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ। ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਤੁਤੀ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ-ਪਾਲਨ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਦਾਲਸਾ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਸ਼ੋਕ‑ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੈਤ‑ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਪਹਰਨ ਨੂੰ ਨਿਵਾਰਦਾ ਹੈ, ਮਦਾਲਸਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਜੇਈ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਮਦਾਲਸਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਤਾਰ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਮਦਾਲਸਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਗੀਤ-ਵਾਦਯ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਮੇਤ ਸੰਗੀਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ। ਵਰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਦਾਲਸਾ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਧਰਮਯੁਕਤ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਭਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਕ੍ਰਾਂਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਆਤਮ-ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਰਤਵ੍ਯਨਿਸ਼ਠਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਮੋਖਸ਼ ਮਾਰਗ ਨਾ ਭੁੱਲੇ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਦਾਲਸਾ ਰਾਜਾ ਅਲਰਕ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਦੰਡਨੀਤੀ, ਯੋਗ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ, ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਨ, ਕਰ-ਵਿਵਸਥਾ, ਮਿੱਤਰ-ਸ਼ਤਰੂ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਨੀਤੀਯੁਕਤ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਅਲਰਕ ਮਦਾਲਸਾ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਦਾ ਮਰਮ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਮਦਾਲਸਾ ਗਾਰ੍ਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ, ਨਿਤ੍ਯ ਕਰਮ, ਪੰਚ ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੰਨਦਾਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ, ਦਇਆ, ਸਤ੍ਯ ਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਆਏ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸਤਕਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧਰਮ ਹੈ; ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਮੋੜਨਾ ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਯੋਗ ਆਤਿਥ੍ਯ ਮਹਾਪੁੰਨ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਕਲਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਦੇਸ਼‑ਕਾਲ‑ਤਿਥੀ ਦਾ ਨਿਰਣੈ, ਉਚਿਤ ਸਮਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚੋਣ ਅਤੇ ਆਵਾਹਨ‑ਪੂਜਾ, ਪਿੰਡਦਾਨ, ਤਿਲੋਦਕਦਾਨ, ਅੰਨਦਾਨ‑ਭੋਜਨ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ‑ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਦਾਲਸਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰ ਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਕੁਲ ਦੀ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਆਯੁ, ਆਰੋਗਤਾ, ਧਨ ਤੇ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਣਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਅਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਫਲ ਘਟਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਦਾਲਸਾ ਅਲਰਕ ਨੂੰ ਸ਼ੌਚ‑ਅਸ਼ੌਚ ਦਾ ਭੇਦ, ਦੇਹ‑ਬਾਣੀ‑ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਜਨਮ‑ਮੌਤ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ੌਚ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚ, ਦਇਆ, ਸੰਯਮ, ਗੁਰੂ‑ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਧਰਮ‑ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਅਲਰਕ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਘੜੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਰਾਜ-ਭੋਗਾਂ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਵਿਵੇਕ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਮਦਾਲਸਾ ਦੇ ਪੂਰਵ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਯ-ਸੁਖ ਛਣਭੰਗੁਰ ਹਨ, ਦੇਹ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਇਹ ਬੋਧ ਦੇ ਕੇ ਅਨਾਸਕਤੀ, ਸ਼ਮ-ਦਮ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਲਰਕ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਆਸਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਿਆਨ‑ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਸਾਧਨਾ, ਸਾਧਕ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ/ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਸਿੱਧੀ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਮ-ਨਿਯਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਗੁਰੂ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ, ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਥਿਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਸਣ ਵਾਲੇ ਅਰਿਸ਼ਟ-ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਐਸੇ ਨਿਮਿੱਤ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਜਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਓੰਕਾਰ-ਸਿਮਰਨ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਲਰਕ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਅਨਿਤਤਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਜੈਮਿਨੀ ਜਗਤ ਦੀ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’ ਦੇ ਤੱਤ, ਮਹੱਤੱਤਵ, ਅਹੰਕਾਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਚਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਧਰਮਯੁਕਤ ਮੰਨ ਕੇ ਆਦਿ-ਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਮਹਤ, ਮਹਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਤਨਮਾਤਰਾਂ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭੂਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਥਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਜਾਗਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵਵਿਧ ਸਰਗ-ਯੋਜਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮਹੱਤੱਤਵ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਚਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ। ਕਾਲ-ਕਰਮ-ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਭੇਦ, ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ-ਪਿਤ੍ਰ-ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਨਃਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਭੇਦ ਭਕਤੀਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਮਨੁੱਖ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਇੱਛ, ਸਮਭਾਵੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਨ; ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਤੇ ਕਾਮ ਉੱਭਰੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਲਕੀਅਤ-ਬੋਧ, ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹਿ ਵਧੇ। ਤਦੋਂ ਪਿੰਡ-ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਬਸਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਤੋਲ-ਮਾਪ ਅਤੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਚੱਲੀ, ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ—ਬੀਜ ਬੋਣਾ, ਅਨਾਜ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹ-ਬਾਲਕ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਭੂਤ/ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਉਪਦ੍ਰਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇ ਉਪਾਅ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ, ਉਸ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ। ਨਾਲ ਹੀ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਕਾਲ-ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾ, ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵੰਡ, ਪਰਿਮਾਣ ਅਤੇ ਪਹਾੜ-ਨਦੀ ਆਦਿ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੇ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਰਚਨਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭੁਵਨਕੋਸ਼ ਅੰਦਰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸਥਿਤ ਚਾਰ ਵਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੋਵਰ, ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀਆਂ ਪਰਬਤ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਦੀਆਂ, ਖੇਤਰ-ਵੰਡ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਨੂੰ ‘ਕਰਮ-ਭੂਮੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ ਜੀਵ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੇ ਨੌਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਪਦਾਂ/ਲੋਕ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼-ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤਭੂਮੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਤਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਭੂਗੋਲਿਕ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਥਿਤ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਕੇਤੁਮਾਲ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਉਥੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਤਰਕੁਰੂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨਭੂਮੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਸਹਜ ਹੈ, ਰੁੱਤਾਂ ਸਮ ਹਨ, ਆਯੁ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸੁਖਮਈ ਹੈ। ਕੂਰਮਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਵਿਭਾਗ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦੇ ਹ੍ਰਾਸ-ਵ੍ਰਿਧੀ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਮਵਤ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰੂਥਿਨੀ ਕਾਮ ਅਤੇ ਲੋਭ ਦੇ ਪ੍ਰਲੋਭਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਡੋਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਤਪ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਮੋਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਾਖਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮਨਵੰਤਰ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਵਰੋਚਿਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਮਨੋਰਮਾ ਦਾ ਸ਼ਾਪ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ-ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਦੇਵਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਅਸਤ੍ਰ-ਹਿਰਦਾ’ ਨਾਮਕ ਗੁਹਿ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਡਰ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣਾ-ਰਸ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸਵਰੋਚਿਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਗ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕਲਹੰਸੀ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਵਾਕੀ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਕਾਮਨਾ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀ/ਪਰ-ਪੁਰਖ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਯਮ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਕੇ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਖਸ਼ਸ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਧਰਮ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ‘ਮੈਤ੍ਰੀ-ਇਸ਼ਟੀ’ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸੌਹਾਰਦ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ‘ਸਾਰਸਵਤੀ-ਇਸ਼ਟੀ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਣੀ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਉੱਤਮ ਮਨੂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਔੱਤਮ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਸਵਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਿਰਣੀ-ਰਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਪਤੀਆਂ ਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਦੀ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਤੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਮਸ ਮਨੂ ਦੇ ਉਦੇ ਅਤੇ ਤਾਮਸ-ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਉਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸੰਬੰਧ, ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਡਰ ਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਰਸਾਂ ਵਿਚ ਕੁਲ-ਗੋਤ੍ਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ, ਦੱਤਕ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ‘ਸਵਜਨ ਕੌਣ’ ਵਾਲੇ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਦੇ ਵੰਡ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਛਾਇਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪਾਲਨ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ਵਾਧਾ, ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਲੋਕਹਿਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮਨੂਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਿਣਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੱਠਵੇਂ ਮਨੁ ‘ਸਾਵਰਣੀ’ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਪਰਿਚਯ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਦੇ ਉਤਥਾਨ, ਉਸ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ‑ਵਿਸ਼ਨੂ‑ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ‑ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਤੇਜ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵੀ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ‑ਵਧ ਲਈ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਦੇਵੀ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੈ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੰਭ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧੂਮ੍ਰਲੋਚਨ ਨੂੰ ਦੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮਨਾਕੇ ਜਾਂ ਬਲ ਨਾਲ ਲੈ ਆਵੇ। ਧੂਮ੍ਰਲੋਚਨ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਉਸ ਦੇ ਦੰਭ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ‘ਹੁੰਕਾਰ’ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਧੂਮ੍ਰਲੋਚਨ-ਵਧ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੁੰਭ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਚੰਡ ਅਤੇ ਮੁੰਡ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਉਗ੍ਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅਸੁਰ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਨਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਕਤਬੀਜ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵਰ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਰਕਤ ਦੀ ਹਰ ਬੂੰਦ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਰਕਤਬੀਜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਦੇਵੀ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ, ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਕੌਮਾਰੀ, ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਵਾਰਾਹੀ, ਐਂਦਰੀ ਅਤੇ ਚਾਮੁੰਡਾ—ਅਤੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਲੀ/ਚਾਮੁੰਡਾ ਰਕਤ ਪੀ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਡਿੱਗਿਆ ਰਕਤ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਕਤਬੀਜ ਦੀ ਪੁਨਰੁਤਪੱਤੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਰਕਤਬੀਜ ਵਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਾ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਅੰਬਿਕਾ ਸ਼ੁੰਭ ਨਾਲ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੰਭ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਦਾਨਵ-ਸੈਨਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੰਭ ਦਾ ਵਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੋ-ਜੋ ਦੇਵੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਅੰਬਿਕਾ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਦੇਵਤਾ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਗਤਮਾਤਾ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਡਰ, ਰੋਗ, ਦੁੱਖ, ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਬਾਧਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਆਯੁ, ਕੀਰਤੀ, ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਸੁਖ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਧ, ਰਾਜਦਰਬਾਰ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਜੰਗਲ, ਚੋਰ-ਭੈ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਸਹਾਇਕ ਤੇ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਨਵਰਾਤਰੀ, ਚੰਡੀਪਾਠ, ਹੋਮ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼-ਪ੍ਰਦਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।