Sarga 10
क्रोधागारप्रवेशः — Entry into the Chamber of Wrath (Kaikeyī’s Protest)
अयोध्याकाण्ड
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਾਮੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੁਰੰਤ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ-ਵਿਧਾਨਕ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਹੈ। ਮੰਥਰਾ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਕੈਕਈ ਇਕ ਕਠੋਰ ਯੋਜਨਾ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਾਗਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਉਸ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕਿੰਨਰੀ, ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਲਤਾ ਅਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਅਪਸਰਾ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ ਵਿਸੰਗਤਤਾ ਵੀ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੰਛੀਆਂ, ਸੰਗੀਤ, ਉਪਵਨ, ਹਾਥੀਦੰਦ-ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਸਮੱਗਰੀ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨਾ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਦਵਾਰਪਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਣੀ ਕ੍ਰੋਧਾਗਾਰ ਵੱਲ ਦੌੜ ਗਈ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਆਸਵਾਸਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਅਸੁਚੱਜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਪਰਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਡਰਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਵੈਦ, ਦੰਡ-ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਚਨ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਭੈ ਦੂਰ ਹੋਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੈਕਈ ਉਸ ਦੀ ਨਰਮੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ “ਅਪ੍ਰਿਯ” ਵਰ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਤਸਵ ਦਾ ਆਨੰਦ ਉਪਦੇਸ਼, ਵਰ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम्।तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किन्नरी।।।।
ਜਦੋਂ ਪਾਪਣੀ ਕੁਬਜਾ ਨੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਉਹ ਵਿਸ਼-ਬਾਣ ਨਾਲ ਵਿੱਧੀ ਕਿੰਨਰੀ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਰਹੀ।
Verse 2
निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी।मन्थरायै शनैस्सर्वमाचचक्षे विचक्षणा।।।।
ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਕੇ ਕਿ ‘ਇਹੀ ਠੀਕ ਕਰਤੱਬ ਹੈ’, ਉਹ ਭਾਵੁਕ ਰਾਣੀ ਨੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता।नागकन्येव निश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी।।।।मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम्।
ਮੰਥਰਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਟਕ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਉਹ ਭਾਮਿਨੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਾਗ-ਕਨਿਆ ਵਾਂਗ ਲੰਮੇ ਤੇ ਤਪਤੇ ਸਾਹ ਭਰ ਕੇ, ਕੁਝ ਵੇਲੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਵਾਲਾ ਉਪਾਅ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ।
Verse 4
सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य सुनिश्चयम्।।।।बभूव परमप्रीता सिध्दिं प्राप्येव मन्थरा।
ਕੈਕਈ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਸਿਧੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ ਮੰਥਰਾ, ਕੈਕਈ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲ ਹੀ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈ।
Verse 5
अथ सा रुषिता देवी सम्यक्कृत्वा विनिश्चयम्।।।।संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भृकुटीं मुखे।
ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਣੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਨਿਰਬਲ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਈ।
Verse 6
ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च।।।।अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे।
ਤਦੋਂ ਕੈਕਈ ਨੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ; ਉਹ ਸਭ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 7
तया तान्यपविद्धानि माल्यान्याभरणानि च।।।।अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः।
ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਰੇ ਸੋਹਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
क्रोधागारे निपतिता सा बभौ मलिनाम्बरा।।।।एकवेणीं दृढं बद्वा गतसत्त्वेव किन्नरी।
ਕ੍ਰੋਧ-ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਉਹ ਮੈਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਵਾਲ ਇਕੋ ਚੋਟੀ ਵਿੱਚ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹੇ, ਪ੍ਰਾਣਹੀਨ ਕਿੰਨਰੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਸੀ।
Verse 9
आज्ञाप्य च महाराजो राघवस्याभिषेचनम्।।।।उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम्।
ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਅਭਿਸੇਕ ਲਈ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ; ਹਾਜ਼ਰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 10
अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान्।।।।प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी।
‘ਅੱਜ ਰਾਮ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ’ ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਸੰਯਮੀ ਰਾਜਾ ਉਹ ਪ੍ਰਿਯ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।
Verse 11
स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः।।।।पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः।
ਮਹਾ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਾ ਕੈਕਈ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਫਿੱਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਹੂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਚੰਦਰਮਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 12
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੈਕਈ ਦੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਤੋਤਿਆਂ ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਕਲਰਵ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ; ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਮਹਲ ਪ੍ਰਤਿਧਵਨਿਤ ਸੀ; ਕੁਬਜਾ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਸੇਵਕ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਲਤਾ-ਮੰਡਪਾਂ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਛਟਾ, ਚੰਪਕ ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ; ਦੰਤ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਵੇਦਿਕਾਵਾਂ; ਸਦਾ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਪੀਆਂ (ਤਲਾਬਾਂ) ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧੀ ਹੋਈ। ਦੰਤ-ਚਾਂਦੀ-ਸੋਨੇ ਦੇ ਉੱਤਮ ਆਸਨ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਅਤੇ ਭੱਖ; ਮਹਾਮੂਲ ਅਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ, ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਸਮਾਨ। ਪਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ।
Verse 13
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੈਕਈ ਦੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਤੋਤਿਆਂ ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਕਲਰਵ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ; ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਮਹਲ ਪ੍ਰਤਿਧਵਨਿਤ ਸੀ; ਕੁਬਜਾ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਸੇਵਕ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਲਤਾ-ਮੰਡਪਾਂ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਛਟਾ, ਚੰਪਕ ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ; ਦੰਤ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਵੇਦਿਕਾਵਾਂ; ਸਦਾ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਪੀਆਂ (ਤਲਾਬਾਂ) ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧੀ ਹੋਈ। ਦੰਤ-ਚਾਂਦੀ-ਸੋਨੇ ਦੇ ਉੱਤਮ ਆਸਨ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਅਤੇ ਭੱਖ; ਮਹਾਮੂਲ ਅਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ, ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਸਮਾਨ। ਪਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ।
Verse 14
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੈਕਈ ਦੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਤੋਤਿਆਂ ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਕਲਰਵ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ; ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਮਹਲ ਪ੍ਰਤਿਧਵਨਿਤ ਸੀ; ਕੁਬਜਾ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਸੇਵਕ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਲਤਾ-ਮੰਡਪਾਂ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਛਟਾ, ਚੰਪਕ ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ; ਦੰਤ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਵੇਦਿਕਾਵਾਂ; ਸਦਾ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਪੀਆਂ (ਤਲਾਬਾਂ) ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧੀ ਹੋਈ। ਦੰਤ-ਚਾਂਦੀ-ਸੋਨੇ ਦੇ ਉੱਤਮ ਆਸਨ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਅਤੇ ਭੱਖ; ਮਹਾਮੂਲ ਅਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ, ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਸਮਾਨ। ਪਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ।
Verse 15
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੈਕਈ ਦੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਤੋਤਿਆਂ ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਕਲਰਵ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ; ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਮਹਲ ਪ੍ਰਤਿਧਵਨਿਤ ਸੀ; ਕੁਬਜਾ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਸੇਵਕ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਲਤਾ-ਮੰਡਪਾਂ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਛਟਾ, ਚੰਪਕ ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ; ਦੰਤ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਵੇਦਿਕਾਵਾਂ; ਸਦਾ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਪੀਆਂ (ਤਲਾਬਾਂ) ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧੀ ਹੋਈ। ਦੰਤ-ਚਾਂਦੀ-ਸੋਨੇ ਦੇ ਉੱਤਮ ਆਸਨ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਅਤੇ ਭੱਖ; ਮਹਾਮੂਲ ਅਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ, ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਸਮਾਨ। ਪਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ।
Verse 16
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੈਕਈ ਦੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਤੋਤਿਆਂ ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਕਲਰਵ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ; ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਮਹਲ ਪ੍ਰਤਿਧਵਨਿਤ ਸੀ; ਕੁਬਜਾ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਸੇਵਕ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਲਤਾ-ਮੰਡਪਾਂ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਛਟਾ, ਚੰਪਕ ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ; ਦੰਤ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਵੇਦਿਕਾਵਾਂ; ਸਦਾ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਪੀਆਂ (ਤਲਾਬਾਂ) ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧੀ ਹੋਈ। ਦੰਤ-ਚਾਂਦੀ-ਸੋਨੇ ਦੇ ਉੱਤਮ ਆਸਨ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਅਤੇ ਭੱਖ; ਮਹਾਮੂਲ ਅਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ, ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਸਮਾਨ। ਪਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ।
Verse 17
कामबलसंयुक्तो रत्यर्थं मनुजाधिपः।।।।अपश्यन्दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च।
ਕਾਮ-ਬਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਰਤੀ-ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁਜਾਧਿਪ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯ ਭਾਰਿਆ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 18
न हि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत।।।।न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन।
ਦੇਵੀ ਕੈਕਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਉਹ ਨਿਯਤ ਵੇਲਾ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵੀ ਕਦੇ ਉਸ ਦੇ ਸੁੰਨੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 19
ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत।।।।यथा पूर्वमविज्ञाय स्वार्थलिप्सुमपण्डिताम्।
ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕੈਕਈ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ—ਇਹ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿ ਉਹ ਅਣਬੁੱਝ ਰਾਣੀ ਹੁਣ ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 20
प्रतीहारी त्वथोवाच सन्त्रस्ता सुकृताञ्जलिः।।।।देव देवी भृशं कृद्धा क्रोधागारमभिदृता।
ਤਦ ਡਰੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੀ: “ਦੇਵ! ਦੇਵੀ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਾਗਾਰ ਵੱਲ ਦੌੜ ਗਈ ਹੈ।”
Verse 21
प्रतीहार्या वचश्शृत्वा राजा परमदुर्मनाः।।।।विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः।।
ਪ੍ਰਤੀਹਾਰੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ; ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਿਲ ਗਈਆਂ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 22
तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम्।।।।प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः।
ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਪਈ ਵੇਖਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਮਰਤਬੇ ਨੂੰ ਨਾ ਸੂਹਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ—ਅਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 23
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।।।अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले।लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।।।किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा।मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।।।
ਬੁੱਢੇ ਰਾਜੇ ਨੇ—ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਨਿਰਛਲ—ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਪਈ ਵੇਖਿਆ; ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਪਾਪਮਈ ਸਨ। ਉਹ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਲਤਾ ਵਾਂਗ, ਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ, ਥੱਲੇ ਸੁੱਟੀ ਕਿੰਨਰੀ ਵਾਂਗ, ਸੁਰਗ ਤੋਂ ਚੁੱਕੀ ਅਪਸਰਾ ਵਾਂਗ, ਭਟਕੀ ਹੋਈ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹਰਣੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਸੀ।
Verse 24
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।2.10.23।।अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले।लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।2.10.24।।किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा।मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।2.10.25।।
ਇਸ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਅੰਕ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਵਰਣਨ ਜਾਰੀ ਹੈ: ਨਿਰਛਲ ਬੁੱਢੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਣਪਿਆਰੀ ਜਵਾਨ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਪਈ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।
Verse 25
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।2.10.23।।अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले।लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।2.10.24।।किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा।मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।2.10.25।।
ਦੱਖਣੀ ਪਾਠ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਮਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟੀ ਕਿੰਨਰੀ ਵਾਂਗ, ਸੁਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਅਪਸਰਾ ਵਾਂਗ, ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹਰਣੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਸੀ—ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 26
करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने।महागज इवारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम्।।।।
ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਹਾਥੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼-ਲਿਪਤ ਤੀਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋਈ ਕਰੇਣੂ ਨੂੰ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ ਠੰਢ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਸਹਲਾਇਆ।
Verse 27
परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसन्त्रस्तचेतनः।कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम्।।।।
ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕਾਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਮਲ-ਪੱਤਰ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 28
न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम्।देवि केनाभिशप्ताऽसि केन वाऽसि विमानिता।।।।यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु।
ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨੇ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਤੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ—ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ—ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੈਂ?
Verse 29
भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि।।।।भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी।
ਹੇ ਕਲਿਆਣ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੀਏ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਪਈ ਹੈਂ? ਭੂਤ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਮਨ ਵਾਲੀ ਜਿਵੇਂ ਬਣ ਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਤੜਪਾਉਂਦੀ ਹੈਂ।
Verse 30
सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः।।।।सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनी।
ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਿਪੁੰਨ ਵੈਦ ਹਨ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ। ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਸੁਖੀ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਦੱਸ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ।
Verse 31
कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम्।।।।कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम्।
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਅਪ੍ਰਿਯ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਅੱਜ ਕੌਣ ਪ੍ਰੀਤਿ-ਕਿਰਪਾ ਪਾਵੇ, ਅਤੇ ਕੌਣ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਅਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਦੰਡ ਭੋਗੇ?
Verse 32
मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्।।।।अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम्।दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः।।।।
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਰੋ ਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਨਾ। ਜੋ ਅਵਧ੍ਯ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧ੍ਯ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਖ; ਅਤੇ ਜੋ ਵਧ੍ਯ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਖ। ਜੋ ਗਰੀਬ ਹੈ ਉਹ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਹੈ ਉਹ ਅਕਿੰਚਨ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 33
मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्।।2.10.32।।अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम्।दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः।।2.10.33।।
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਰੋ ਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਨਾ। ਜੋ ਅਵਧ੍ਯ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧ੍ਯ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਖ; ਅਤੇ ਜੋ ਵਧ੍ਯ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਖ। ਜੋ ਗਰੀਬ ਹੈ ਉਹ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਹੈ ਉਹ ਅਕਿੰਚਨ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 34
अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः।न ते किञ्चिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे।।।।
ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਭ ਆਪਣੇ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਮਨੋਰਥ ਦੇ ਕਿਸੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕਣ ਦਾ ਮੈਂ ਕਦੇ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 35
आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसेच्छसि।बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि।।।।करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे।
ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਦੀ ਕ਼ੀਮਤ ਤੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸ ਦੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ। ਮੇਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਲਈ ਹੋਵੇਗਾ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਸੌਂਹ ਖਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 36
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा।।।।प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः।वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः।।।।
ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਰਥ ਦਾ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਓਥੋਂ ਤੱਕ ਮੇਰੀ ਵਸੁੰਧਰਾ ਫੈਲੀ ਹੈ—ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੇਸ਼, ਸਿੰਧੁ–ਸੌਵੀਰ, ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ, ਦੱਖਣਾਪਥ, ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਵੰਗ, ਅੰਗ, ਮਗਧ, ਮਤਸ੍ਯ ਤੇ ਕਾਸ਼ੀ–ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜ।
Verse 37
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा।।2.10.36।।प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः।वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः।।2.10.37।।
ਰਥਚੱਕਰ ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਓਥੋਂ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਹੈ—ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੇਸ਼, ਸਿੰਧੁ–ਸੌਵੀਰ, ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ, ਦੱਖਣ ਦੇ ਇਲਾਕੇ, ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਵੰਗ, ਅੰਗ, ਮਗਧ, ਮਤਸ੍ਯ, ਕਾਸ਼ੀ–ਕੋਸਲ ਦੇ ਦੇਸ਼।
Verse 38
तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम्।ततो वृणीष्व कैकेयि यद्यत्त्वं मनसेच्छसि।।।।
ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਤੇ ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੈਕਈ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋ ਚਾਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣ ਲੈ।
Verse 39
किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने।तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम्।।।।तत्ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान्।
ਹੇ ਡਰਪੋਕੀ, ਤੈਨੂੰ ਇਹਨਾ ਜਤਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਉੱਠ, ਉੱਠ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ ਕੈਕਈ। ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸ—ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਡਰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਸਵੇਰ ਦੀ ਧੁੰਦ ਹਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਹ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 40
तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम्।।।।परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे।
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਧੀਰਜਵਾਨ ਹੋ ਗਈ; ਪਰ ਉਹ ਅਪ੍ਰਿਯ ਮੰਗ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Kaikeyī’s deliberate adoption of the krōdhāgāra protest—discarding royal adornments and refusing normal conjugal reception—to compel the king’s compliance. Ethically, it frames a coercive negotiation that exploits Daśaratha’s affection and vow-bound kingship, preparing the ground for demands that will conflict with public duty and familial justice.
The chapter illustrates how unchecked desire and manipulative counsel can subvert discernment in governance. Daśaratha’s escalating offers—medicine, punishment, reward, even life—show the vulnerability of power when guided by attachment rather than clear dharmic deliberation, warning that authority without self-mastery becomes easy to steer.
Culturally, the sarga highlights the Ayodhyā antaḥpura and the krōdhāgāra as courtly institutions, along with the coronation (abhiṣeka) apparatus implied by readiness, music, attendants, and luxury provisioning. The palace inventory (gardens, champaka-aśoka, pools, galleries, precious furnishings) functions as a ‘digital map’ of elite ritual space contrasted against the queen’s floor-bound protest.
Ask anything about Sarga 10 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.