Sarga 58

Verse 1

प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात्प्रत्यागतं पुनः।अथाऽजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात्।।।।

ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਮੂਰਛਾ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਸੰਭਲ ਕੇ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਰਾਮ ਦੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸੂਤ (ਸਾਰਥੀ) ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ।

Verse 2

अथ सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः।राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्।।।।वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम्।विनिश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थ मिव कुङञरम्।।।।

ਤਦ ਸੂਤ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਬੁੱਢਾ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਨਵੀਂ ਫੜੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਸੰਤਪਤ ਸੀ; ਉਹ ਗਹਿਰੇ ਸਾਹ ਭਰਦਾ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਅਸੁਖੀ ਕੁੰਜਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।

Verse 3

अथ सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः।राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्।।2.58.2।।वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम्।विनिश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थ मिव कुङञरम्।।2.58.3।।

ਫਿਰ ਸੂਤ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਬੁੱਢਾ ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਲਈ ਹੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਨਵੀਂ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਬਿਮਾਰ ਕੁੰਜਰ ਵਾਂਗ ਗਹਿਰੇ ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 4

राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम्।अश्रुपूर्णमुखं दीनमुवाच परमार्तवत्।।।।

ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਮੁਖ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਨ ਹੋ ਕੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸੂਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪਰਮ ਵਿਹਲਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 5

क्वनु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलमुपाश्रितः।सोऽत्यन्तसुखित स्सूत किमशिष्यति राघवः।।।।

“ਵ੍ਰਿੱਖ ਦੇ ਮੂਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸੇਗਾ? ਹੇ ਸੂਤ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਰਮ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਰਾਘਵ ਹੁਣ ਕੀ ਖਾਏਗਾ?”

Verse 6

दुःखस्यानुचितो दुःखं सुमन्त्र शयनोचितः।भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथमनाथवत्।।।।

“ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਪਲੰਗ ਦੇ ਸ਼ਯਨ ਦਾ ਆਦੀ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਨਾਥ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਸੌਵੇਗਾ?”

Verse 7

यं यान्तमनुयान्ति स्म पदातिरथकुञ्जराः।स वत्स्यति कथं रामो विजनं वन माश्रितः।।।।

ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ, ਰਥ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਉਹੀ ਰਾਮ ਇਕਾਂਤ, ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਵੱਸੇਗਾ?

Verse 8

व्यालैर्मृगैराचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम्।कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वन मुपस्थितौ।।।।

ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਵਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕਾਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਸਿਆ ਉਹ ਜੰਗਲ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੁਮਾਰ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕਣਗੇ?

Verse 9

सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया।राजपुत्रौ कथं पादैरवरुह्य रथाद्गतौ।।।।

ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ! ਨਾਜ਼ੁਕ, ਹੁਣ ਤਪਸਵਿਨੀ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਚਲੇ ਗਏ?

Verse 10

सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममाऽत्मजौ।वनान्तं प्रविशन्तौ तावश्विनाविवमन्दरम्।।।।

“ਹੇ ਸੂਤ! ਤੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ— ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹੋਣ।”

Verse 11

किमुवाच वचो रामः किमुवाच च लक्ष्मणः।सुमन्त्र वनमासाद्य किमुवाच च मैथिली।।।।

“ਰਾਮ ਨੇ ਕੀ ਬਚਨ ਕਿਹਾ? ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ? ਅਤੇ ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ?”

Verse 12

आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय।जीविष्यामहमेतेन ययातिरिव साधुषु।।।।

ਹੇ ਸੂਤ, ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਬੈਠਿਆ, ਕਿੱਥੇ ਸੁੱਤਾ ਅਤੇ ਕੀ ਖਾਧਾ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਾਂਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਯਯਾਤੀ ਜੀਵਿਤ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 13

इति सूतो नरेन्द्रेण बोधित स्सज्जमानया।उवाच वाचा राजानं स बाष्पपरिबद्धया।।।।

ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸੂਤ ਹਿਚਕਿਚਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਰੁਕ ਰੁਕ ਕੇ ਨਿਕਲਦੀ ਸੀ।

Verse 14

अब्रवीन्मां महाराज धर्ममेवानुपालयन्।अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाऽभिप्रणम्य च।।।।

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਘਵ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਆਖਿਆ।”

Verse 15

सूत मद्वचनात्तस्य तातस्य विदितात्मनः।शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः।।।।

“ਹੇ ਸੂਤ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ—ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ, ਸਿਰ ਨਾਲ ਵੰਦਨਯੋਗ ਮਹਾਤਮਾ—ਨੂੰ ਦੱਸੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾਂਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 16

सर्वमन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात्त्वया।आरोग्यमविशेषेण यथार्हं चाभिवादनम्।।।।

ਹੇ ਸੂਤ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ—ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦ ਦੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ-ਪੁੱਛ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਦਰਜੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰਾ ਅਭਿਵਾਦਨ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਈਂ।

Verse 17

माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम्।अप्रमादं च वक्तव्या ब्रूयाश्चैनामिदं वचः।।।।

ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਾਦਨ ਦੱਸੀਂ; ਉਸ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਮਾਦ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਵੀ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਈਂ।

Verse 18

धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव।देवि देवस्य पादौ च देववत्परिपालय।।।।

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹੀਂ; ਯਥਾ-ਕਾਲ ਅਗਨਿ-ਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹੀਂ; ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਦੇਵ ਵਾਂਗ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰੀਂ।

Verse 19

अभिमानं च मानं च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु।अनु राजानमार्यां च कैकेयीमम्ब कारय।।।।

ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਵਰਤ; ਅਤੇ ਹੇ ਅੰਮਾ, ਆਰਿਆ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਵੱਲ ਸੁਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ।

Verse 20

कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्या च राजवत्।अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर।।।।

ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਭਰਤ ਨਾਲ ਵੀ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਰਾਜਤਵ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜੇਠੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖ।

Verse 21

भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च।सर्वास्वेव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु।।।।

ਭਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਦੱਸੀਂ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਸਭ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਾਓ ਕਰੇ।

Verse 22

वक्तव्यश्च महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः।पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय।।2.58.22।।

ਮਹਾਬਾਹੁ ਇਖ਼ਵਾਕੁ ਕੁਲ ਦੇ ਆਨੰਦ ਭਰਤ ਨੂੰ ਕਹੀਂ: ਯੁਵਰਾਜ ਦੇ ਪਦ ‘ਤੇ ਟਿਕ ਕੇ, ਸਿੰਘਾਸਨ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਿਆਂ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 23

अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनं व्यवरोरुधः।कुमार राज्ये जीव त्वं तस्यैवाज्ञाप्रवर्तनात्।।।।

ਰਾਜਾ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਵਧ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਨਾ ਰੋਕੀਂ। ਤੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਵਜੋਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਗਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਜੀਵ।

Verse 24

अब्रवीच्चापि मां भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन्।मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी।।।।

ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੀ ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ—ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਵਾਂਗ—ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰੀਂ।”

Verse 25

इत्येवं मां महराज ब्रुवन्नेव महायशाः।रामो राजीवताम्राक्षो भृशमश्रूण्यवर्तयत्।।।।

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 26

लक्ष्मणस्तु सुसङ्कृद्धो निश्श्वसन्वाक्यमब्रवीत्।केनायमपराधेन राजपुत्रो विवासितः।।।।

ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ: “ਕਿਹੜੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਇਸ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ?”

Verse 28

यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम्।वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम्।।।।

ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਰਾਜ-ਲੋਭ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਵਰਦਾਨਾਂ ਦੇ ਬਹਾਨੇ—ਤਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘੋਰ ਅਧਰਮ ਤੇ ਮਹਾ ਅਨਿਆਇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 29

इदं तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम्।रामस्य तु परित्यागे न हेतु मुपलक्षये।।।।

ਇਹ ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰਤੱਵ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਯੋਗ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

Verse 30

असमीक्षय समारब्धं विरुद्धं बुध्दिलाघवात्।जनयिष्यति सङ्क्रोशं राघवस्य विवासनम्।।।।

ਬਿਨਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਰਾਘਵ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ।

Verse 31

अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्ष्ये।भ्राता भर्ता च बन्धुश्च पिता च मम राघवः।।।।

“ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਪਿਤ੍ਰਤਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਘਵ ਹੀ ਭਰਾ, ਰਖਵਾਲਾ, ਸਾਕ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਹੈ।”

Verse 32

सर्वर्लोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम्।सर्वलोकोऽनुरज्येत कथं त्वाऽनेनकर्मणा।।।।

“ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇਸ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ ਜਗਤ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇਗਾ?”

Verse 33

सर्वप्रजाभिरामं हि रामं प्रव्राज्य धार्मिकम्।सर्वलोकं विरुध्येमं कथं राजा भविष्यसि।।।।

ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਮੋਲ ਲੈ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਰਹਿ ਸਕੇਂਗਾ?

Verse 34

जानकी तु महाराज निश्श्वसन्ती मनस्विनी।भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विस्मृता स्मिता।।।।

ਪਰ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮਨਸਵਿਨੀ ਜਾਨਕੀ ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਭਰਦੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਭੂਤ ਦੇ ਆਘਾਤ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਖੜੀ ਰਹੀ—ਸਤੱਬਧ, ਬੇਖ਼ਬਰ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ।

Verse 35

अदृष्टपूर्वव्यसना राज्यपुत्री यशस्विनी।तेन दुःखेन रुदती नैव मां किञ्चिदब्रवीत्।।।।

ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵਿਪਤਾ ਨਾ ਵੇਖੀ ਸੀ, ਉਹ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਉਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ; ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਾ ਕਹਿ ਸਕੀ।

Verse 36

उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता।मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तमुदीक्ष्य सा।।।।

ਮੈਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਫਿੱਕੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਤੱਕੀ; ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਛੁੱਟ ਪਈ।

Verse 37

तथैव रामोऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितोऽभवल्लक्ष्मणबाहुपालितः।तथैव सीता रुदती तपस्विनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम्।।।।

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਸੰਭਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪਸਵਿਨੀ ਸੀਤਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ, ਰਾਜ ਰਥ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ।