
बालकाण्ड
The Book of Childhood
ਬਾਲਕਾਂਡ ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਨੀਂਹ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਵ੍ਯ-ਜਨਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼, ਯਜ੍ਞ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪਿਛੋਕੜ ਉਹ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਗਲੇ ਮਹਾਂ-ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ “ਰਾਮਾਯਣ-ਕਥਾ-ਸੰਕਸ਼ੇਪ” ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਥਾ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਨਕਸ਼ਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਕਰੁਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਕਰੁਣਾ (ਦਇਆ) ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਰੋਸ ਦੀ ਕਾਵ੍ਯਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਠਾ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਕੇਵਲ ਕਥਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨੈਤਿਕ-ਸੌੰਦਰਯਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਲਵ ਨੂੰ ਸੌਂਪਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਠ, ਗਾਨ, ਰਸ ਅਤੇ ਸੁਰ-ਵਿਧਾਨ ਰਾਹੀਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਕਥਾ-ਧਾਰਾ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਰਿਸ-ਹੀਨਤਾ ਦਾ ਸੰਕਟ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਪੁਤ੍ਰੇਸ਼ਟੀ ਯਜ੍ਞਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਵਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਯਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਚਾਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਵਤਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਧਰਮ, ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਵੱਡੇ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਮ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਪਸ੍ਵੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤਾਟਕਾ-ਵਧ, ਮਾਰੀਚ ਅਤੇ ਸੁਬਾਹੁ ਦੁਆਰਾ ਵਿਘਨਿਤ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਅਵਤਰਨ, ਸਗਰ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕਾਰਣ-ਕਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਸਤਾਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੌਤਮ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਹਲਿਆ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਭੰਗ, ਸੀਤਾ-ਸਵਯੰਵਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਵਾਹ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਵੀਰ੍ਯ-ਸ਼ੁਲਕ, ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਾਂਝਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਰਿਤੁਅਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਯੋਧਾ-ਤੇਜ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਰਾਮ ਵੱਲ ਸੰਚਾਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਈਆਈਟੀ ਕਾਨਪੁਰ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਰਖਿਤ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਾਧੂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਵਰਣ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਫਰੇਮਿੰਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
श्रीमद्रामायणकथासङ्क्षेपः / The Ramayana in Synopsis (Narada’s Summary to Valmiki)
ਸਰਗ ੧ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚਾਈ, ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸੰਯਮ, ਸ਼ੌਰਯ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਰਾਮ ਦੇ ਉੱਤਮ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਵਰਾਂ ਕਾਰਨ ਵਨਵਾਸ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਥ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਰਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ, ਭਰਤ ਦਾ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਣਾ; ਦੰਡਕਾਰਣਯ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਵੀਰਾਧ ਦਾ ਵਧ, ਅਗਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ; ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਜਨਸਥਾਨ ਯੁੱਧ; ਮਾਰੀਚ ਦੇ ਮਾਯਾ-ਮ੍ਰਿਗ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਸੀਤਾ ਹਰਨ; ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ; ਕਬੰਧ ਤੋਂ ਸ਼ਬਰੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼; ਹਨੁਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਵਾਲੀ ਵਧ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ—ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣਾ, ਅਸ਼ੋਕਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ; ਨਲ ਦੁਆਰਾ ਸੇਤੁ-ਬੰਧ, ਲੰਕਾ ਵਿਜਯ, ਰਾਵਣ ਵਧ, ਅਗਨੀ-ਪਰੀਖਿਆ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦਾ ਰਾਜਾਭਿਸ਼ੇਕ; ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਪ੍ਰਤਿਆਵਰਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮ-ਰਾਜ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਦੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪੁਣ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਇਹ ਭਕਤੀਮਈ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
द्वितीयः सर्गः — श्लोकप्रादुर्भावः (The Manifestation of the Śloka)
ਨਾਰਦ ਜੀ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਨਾਨ-ਕਰਮ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੇੜਲੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਅਟੁੱਟ ਸਾਥ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਦ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪਾਪ-ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਾਲ ਨਰ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਦਾ ਪੰਛੀ ਦਾ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦਇਆ-ਜਨਿਤ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਛੰਦਬੱਧ ਸ਼ਾਪ ਰੂਪ ਬਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਚਾਰ ਪਾਦ, ਸਮਾਨ ਅੱਖਰ-ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਲਯ-ਸੰਗੀਤਮਈ ਗਤੀ। ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਸਮੂਚੀ ਕਥਾ ਰਚਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਜ੍ਞਾਨ (ਗੁਪਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ) ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਦੀ ਅਮਰ ਕੀਰਤੀ ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕਰਕੇ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਪਾਠ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਕਾਵ੍ਯ ਰਚਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ।
तृतीयः सर्गः (Bālakāṇḍa 3): Vālmīki’s Yogic Verification and the Epic Synopsis
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਹੋਈ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਕਵੀ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਵਾਲਮੀਕਿ ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਲਈ ਆਚਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤਪ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੋਗਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦਸ਼ਰਥ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਅਮਲਕੀ ਫਲ ਵਾਂਗ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਪਸ਼ਟ ਦੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਹਾਸਾ, ਮਨੋਰਥ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਤੱਕ। ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ‘ਦੇਖ’ ਕੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਧਰਮ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਉਦੇਸ਼ ਹੇਠ ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੇਟਣ ਵਾਲਾ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਕਾਨ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਕਾਵਿ ਰਚਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਸರ್ಗ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੰਖੇਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਰਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਗੁਣ, ਵਨਵਾਸ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ, ਲੰਕਾ-ਗਮਨ, ਯੁੱਧ, ਰਾਜਤਿਲਕ, ਅਤੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਿੱਛਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਘੋਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ।
कुशिलवगानप्रशंसा — The Commissioning and Public Performance of the Rāmāyaṇa
ਸਰਗ 4 ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਯਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਚਿਤ, ਸਿਖਾਉਣਯੋਗ ਅਤੇ ਮੰਚਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ-ਕਾਵ੍ਯ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਵਿਜੈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: 24,000 ਸ਼ਲੋਕ, ਛੇ ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦਾ ਅਤਿਰਿਕਤ ਭਾਗ। ਫਿਰ ਕਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਵ੍ਯ ਨੂੰ ਯੋਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਗਾ-ਸੁਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਪਸਵੀ ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਲਵ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਦীক্ষਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਵ੍ਯ ‘ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ’ (ਵੇਦੋਪਬ੍ਰੰਹਣ) ਕਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਅਤੇ ਗਾਨ, ਤਿੰਨ ਤਾਲ-ਮਾਪ, ਸੱਤ ਸੁਰ, ਤੰਤ੍ਰੀ-ਵਾਦ੍ਯ ਦੇ ਲਯ-ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਸਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਉਪਹਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਨਾਲ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਧਿਵਤ ਪਾਠ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਰਸ-ਅਨੁਭਵ ਐਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਭੂਤਕਾਲ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਰਤਮਾਨ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹੋਣ।
अयोध्यानगरवर्णनम् (Description of Ayodhya and the Ikshvaku Royal Setting)
ਸਰਗ 5 ਵਿੱਚ ਮਹਾਕਾਵ੍ਯ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਨੀਂਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ/ਮਨੁ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਜੇਤੂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਨੂੰ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਯਣ ਕਥਾ ਦੇ ਉਤਥਾਨ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਸਲ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਦਰਸਾ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁ ਨੇ ਵਸਾਇਆ—ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਮਾਪ-ਤੋਲ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ, ਨਗਰ-ਵਿਵਸਥਾ, ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਈਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿਲਾਬੰਦੀ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਬਾਜ਼ਾਰ, ਕਾਰੀਗਰ ਤੇ ਵਪਾਰੀ, ਮਹਲ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਭਵਨ, ਸੰਗੀਤਮਈ ਧੁਨੀਆਂ, ਉਪਵਨ ਅਤੇ ਆਮਾਂ ਦੇ ਬਾਗ, ਅਤੇ ਅਨਾਜ-ਜਲ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਦਾ ਕਾਵ੍ਯਾਤਮਕ ਚਿੱਤਰ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਯੁੱਧ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹਾਰਥੀ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਰਣ੍ਯ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਵਾਸੀ ਵੇਦ-ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ, ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਧਰਮਮਯ ਨਗਰ-ਪਰਿਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਧਰਮਰਾਜ੍ਯ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਅਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
अयोध्यावर्णनम् — Description of Ayodhya under Daśaratha
ਸਰਗ 6 ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ-ਨੀਤਿਕ ਚਿਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਰਾਜਧਰਮੀ ਪਰਿਚਯ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਸਰਵਸੰਗ੍ਰਹ (ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸਮਰਥਾ) ਵਾਲਾ, ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ, ਨਗਰ ਤੇ ਜਨਪਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਯ, ਯੁੱਧ-ਕੌਸ਼ਲ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ, ਯਜ્ઞਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਜਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਮਨੂ ਦੇ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਰਾਜਧਰਮ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਨਾਗਰਿਕ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਸੁਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਦਿਖਣਯੋਗ ਅਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਕਈ ਨਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਰੀ, ਕਠੋਰਤਾ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਝੂਠ, ਅਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਦਾਨ-ਧਰਮ, ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦਾਂਗ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ, ਕਰਤਵ੍ਯਨਿਸ਼ਠ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਗ੍ਰਹਣ ਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਚਾਰੂ ਹੈ—ਕਸ਼ਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੈਸ਼ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਅਰਥ-ਸੰਪਦਾ—ਵੀਰ ਯੋਧੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਘੋੜੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਹਾਥੀ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ, ਇੰਦ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਜੇਯ, ਸੁਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਿਲਾਬੰਦ ਨਗਰੀ ਦਾ ਚਿਤਰ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
अमात्य-गुणवर्णनम् (The Virtues of Daśaratha’s Ministers and the Order of Governance)
ਸਰਗ 7 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰਾਜ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਚਿੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਮਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜ੍ਞਾਨ ਅਤੇ ਇੰਗਿਤ-ਜ੍ਞਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਜੋ ਪ੍ਰਿਯ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਵੀ—ਉਸੇ ਵੱਲ ਸਦਾ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਠ ਕਹਿ ਕੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਧ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜਯੰਤ, ਵਿਜਯ, ਸਿੱਧਾਰਥ, ਅਰਥਸਾਧਕ, ਅਸ਼ੋਕ, ਮੰਤ੍ਰਪਾਲ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਬੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ-ਯਜ੍ਞੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸਮਨ੍ਵਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤਰੀ ਵਿਦਵਾਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹੀ, ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ, ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਧਨ-ਸੰਚਯ/ਰਾਜਕੋਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸੈਨਾ-ਵਿਉਂਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਦੰਡ-ਨੀਤੀ ਨਿਰਪੱਖ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ—ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੰਡ, ਆਪਣਿਆਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੱਕ ਲਈ; ਪਰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਮਨ, ਬਚਨ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਪੀੜਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਨਗਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ-ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਝੂਠੇ ਨਹੀਂ, ਵਿਸ਼ਯ-ਦੁਰਾਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸਰਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਧਰਮ-ਪਾਲਨਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਇਸ ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਗੁਪਤ ਮੰਤ੍ਰਣਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ-ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਿਵੇਕ, ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣਤਾ, ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਵਾਕ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਤੇਜਸ੍ਵਿਤਾ ਨੂੰ ਉਦਯ ਹੋਂਦੇ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਚਰ-ਵਿਵਸਥਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਸਾਰਵਭੌਮਤਾ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਲੇਖ ਹੈ।
अष्टमः सर्गः — Daśaratha Resolves on the Aśvamedha (Horse-Sacrifice) for Progeny
ਸਰਗ 8 ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਭਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਉਪਾਅ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਪੁੱਤਰ-ਹੀਨ ਹਨ; ਇਸ ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ್ಞ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਉਹ ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂਜਨ ਅਤੇ ਯਜ્ઞ-ਕਰਮ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਵੇਦ-ਵੇਤਾ ਮਹਾਨੁਭਾਵਾਂ—ਸੁਯਜ੍ਞ, ਵਾਮਦੇਵ, ਜਾਬਾਲੀ ਅਤੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ—ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਅਭਾਵਨਾ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਨਿਸ਼ਚਯ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਯਜ್ಞ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਯਜ્ઞ-ਅਸ਼ਵ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ। ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਸਰਯੂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਯਜ੍ਞਭੂਮੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਕਲਪ-ਸੂਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤੇ ਮੰਗਲ-ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਨਾਲ ਹੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਮ ਯਜ੍ਞ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਕ੍ਸ਼ਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਛਿਦ੍ਰ’ (ਦੋਸ਼) ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਯਜ੍ਞ ਕਰਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦਸ਼ਰਥ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਅਨੁਕੂਲ, ਨਿਪੁਣ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਕੜੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਦীক্ষਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ऋश्यशृङ्गानयनकथा — The Account of Bringing Ṛśyaśṛṅga (and the Remedy for Drought)
ਸਰਗ 9 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਮੰਤ੍ਰ (ਰਾਜ-ਸੂਤ/ਸਾਰਥੀ) ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਿਦਰਸ਼ਨ ਜਾਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜ-ਸੰਤਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਵਿਭਾਂਡਕ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕਾਂਤ ਪਾਲਣਾ, ਕਠੋਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸੇਵਾ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਅੰਗ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਕਟ ਉੱਠਦਾ ਹੈ: ਰਾਜਾ ਰੋਮਪਾਦ ਦੇ ਆਚਰਨ-ਭੰਗ ਕਾਰਨ ਭਿਆਨਕ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਸੁੱਕਾ) ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਕੋਲ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦਾ ਉਪਾਯ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਸਹਿਤ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਾ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਮੰਤਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਚਿਤ ਉਪਾਯ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੱਧਸਥਾਂ (ਨਰਤਕੀਆਂ/ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ) ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਰਖਾ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤਾ ਦਾ ਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਤਾਨ-ਸ੍ਰੋਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੂਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਨਿਦਰਸ਼ਨ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼-ਲਕਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕੇ।
ऋश्यशृङ्ग-आनयनम् (Bringing Ṛśyaśṛṅga to Aṅga and His Marriage to Śāntā)
ਇਹ ਸਰਗ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਸੁਮੰਤਰ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਰੋਮਪਾਦ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਣਨੀਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰੋਮਪਾਦ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਇੱਕ ਜੋਖਮ-ਮੁਕਤ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਲੇ ਹੋਏ ਤਪੱਸਵੀ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਣ, ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਣਜਾਣ ਸੀ। ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਵਿਭਾਂਡਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਵਿਭਾਂਡਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੇ ਡਰੋਂ, ਔਰਤਾਂ ਮਠਿਆਈਆਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ 'ਫਲ' ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅੰਗ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਪਰਜਨਯ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰੋਮਪਾਦ ਉਸਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਭਾਂਡਕ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਮਾਫੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਸ਼ਾਂਤਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਿਸ਼ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ऋष्यशृङ्गानयनम् — Bringing Ṛśyaśṛṅga to Ayodhyā (Bālakāṇḍa, Sarga 11)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਰਾਜਸਭਾ-ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਵਚਨਕ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਵਾਰਤਾ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ—ਰੋਮਪਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ—ਰਣਨੀਤਿਕ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਤੋਂ ਕਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜਦਿਆਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਅਨੁਮਤੀ ਲੈ ਕੇ ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰੋਮਪਾਦ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਰੋਮਪਾਦ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੰਬੰਧ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਵੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਲਾਭ ਲਈ ਮਹਾਨ ਯਜ್ಞ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੋਮਪਾਦ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤਾ ਸਮੇਤ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਤੇਜ਼ ਦੂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਨਗਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਧਿਵਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਹਪੁਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਆਤਿਥ੍ਯ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਾ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਰਾਜਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਤ੍ਰੇਸ਼ਟੀ-ਯਜ್ಞ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਪਰਾਲਾ ਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
द्वादशः सर्गः — Aśvamedha-saṅkalpa (Daśaratha resolves on the Horse Sacrifice)
ਸਰਗ 12 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ-ਹੀਨਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਅਵਿਚ্ছਿੰਨਤਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਿਵਤ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਜ੍ਞ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮ-ਪੂਰਵਕ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਮੁਨੀ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਮਨੋਰਥ ਸਿਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਰਾਜ-ਸਭਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਖ ਰਿਤ੍ਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ—ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਸੁਯਜ੍ਞ, ਵਾਮਦੇਵ, ਜਾਬਾਲੀ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਆਦਿ—ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪੁਰੋਹਿਤ “ਸਾਧੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਯਜ੍ਞ-ਸਾਮਗਰੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਅਸ਼ਵ ਦੇ ਵਿਧਿਵਤ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਅਤਿ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਯੂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਯਜ੍ਞਭੂਮੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਲਪ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਕੜੀ ਪਾਲਣਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਛਿਦ੍ਰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ; ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਅਪਾਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਮਹਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਕਾਰਜਾਨਵਯਨ ਵੱਲ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ।
हयमेध-यज्ञोपक्रमः — Commencement of the Aśvamedha Preparations
ਸਰਗ 13 ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਵਰ੍ਹਾ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਬਸੰਤ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਯਜ੍ਞ-ਵੇਦੀ ਦੇ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ ਲਈ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਚਾਰਯ ਨਿਗਰਾਨੀ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਿਪੁਣ ਕਰਮਚਾਰੀ—ਵਾਸਤੁਕਾਰ, ਇੱਟ-ਕਾਰ, ਬੜ੍ਹਈ, ਖੋਦਕ, ਕਲਾਕਾਰ, ਲੇਖਾਕਾਰ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਗਾਇਨ-ਵਾਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਏ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਸੁਚੱਜੀ ਬਣੇ। ਇਸ ਸਰਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤਿਥਿ-ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਵਮਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰ-ਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਚੁਰ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਏ ਜਾਣ; ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ; ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਦਰ ਮਿਲੇ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਣਾਦਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ—ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਜਨਕ, ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕੇਕਯ ਦੇ ਨਰੇਸ਼, ਅੰਗ ਦੇ ਰੋਮਪਾਦ ਅਤੇ ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਸਿੰਧੁ-ਸੌਵੀਰ ਅਤੇ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਹੋਰ ਰਾਜੇ। ਦੂਤ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਜੇ ਉਪਹਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਦਸ਼ਰਥ ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਅੱਗੇ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਭਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਧਿਵਤ ਆਰੰਭ ਕਰਦੀ ਹੈ।
अश्वमेधप्रवृत्तिः — Commencement and Performance of Daśaratha’s Aśvamedha
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਸਰਯੂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਵਿਧਿਵਤ ਕਾਰਵਾਈ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਯਜ੍ਞ-ਅਸ਼ਵ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਹੇਠ ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਰਿਤ੍ਵਿਕ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਤ੍ਰੁੱਟੀ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਸਵਨ, ਪ੍ਰਵਰਗ੍ਯ, ਉਪਸਦ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਆਹੁਤੀਆਂ। ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਦਾਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਉਭਰਦਾ ਹੈ: ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਤਪਸ੍ਵੀਆਂ, ਭਿਕ੍ਸ਼ੂਆਂ, ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਰੋਗੀਆਂ ਤੱਕ ਸਭ ਨੂੰ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯਜ੍ਞ ਇੱਕ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੁਦਾਇ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਯਜ੍ਞ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਬਿਲ੍ਵ, ਖਦਿਰ, ਪਰ੍ਣਿਨ, ਸ਼੍ਲੇਸ਼੍ਮਾਤਕ ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਆਦਿ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਾਠਾਂ ਦੇ ਕਈ ਯੂਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਵਰਨ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਪ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਅਗ੍ਨਿਵੇਦੀ ਸੁਵਰਨ-ਪੱਖੀ ਗਰੁੜ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਅਗ੍ਨਿਸਥਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਸਰਪ ਅਤੇ ਜਲਚਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਯਜ੍ਞ-ਅਸ਼ਵ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧ੍ਵਰ੍ਯੁ ਆਦਿ ਰਿਤ੍ਵਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਤ੍ਪਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਜ-ਸ਼ਾਸਨ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਧਨ-ਧਾਨ੍ਯ ਆਦਿ ਭੌਤਿਕ ਦਾਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਦਸ਼ਰਥ ਅਪਾਰ ਸੰਪੱਤੀ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
पञ्चदशः सर्गः — देवकृत-प्रार्थना, रावणवधोपायः, विष्णोः मानुषावतारनियोजनम् (Sarga 15: The Devas’ Petition, the Means to Slay Ravana, and Vishnu’s Commission to Incarnate as Man)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਯਜ્ઞ-ਕਥਾ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਮੰਥਨ ਇਕੱਠੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਥਰਵਸ਼ਿਰਸ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਤ੍ਰੀਯੇਸ਼ਟੀ ਯਜ्ञ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਅਗਨਿ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਕਰਮ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋਇਆ ਰਾਵਣ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਯਕ੍ਸ਼ਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਖਾਮੀ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ (ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਰਿਛਾਂ) ਨੂੰ ਤੁੱਛ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਭੇਦਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਗੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਤਦ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਪਧਾਰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤਾ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਕੰਟਕ ਰਾਵਣ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ। ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਆਸ਼੍ਵਾਸਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਯ ਤਿਆਗੋ—ਉਹ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਸਮੇਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਗੇ, ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਵਸਣਗੇ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਲਈ ਉਚਿਤ ਥਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
पायसप्रादुर्भावः — The Manifestation of the Divine Payasa and the Avatara Resolution
ਸਰਗ 16 ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੰਯੋਗ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਿ੍ਣੁ/ਨਾਰਾਯਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਯਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ-ਵਧ ਦਾ ਉਪਾਯ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਰਾਵਣ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਅਭੇਦ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਦੇਵਤਾ ਵਿ੍ਣੁ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ-ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿ੍ਣੁ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਚੁਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁਤ੍ਰੀਯਾ-ਇਸ਼੍ਟੀ ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਪੁਰੁਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ ਸੁਵਰਨ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਯਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਯਸ ਸੰਤਾਨ-ਦਾਤਾ, ਸਮ੍ਰਿਧੀ-ਵਰਧਕ ਅਤੇ ਆਰੋਗ੍ਯ-ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ, ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਯਸ ਸੇਵਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਣੀਆਂ शीਘ੍ਰ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਕਾਵ੍ਯਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿ੍ਣੁ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਫਲ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ।
सप्तदशः सर्गः — देवसंवादः तथा वानर-ऋक्ष-उत्पत्तिः (Divine Council and the Generation of Vanara Allies)
ਇਸ ਸੱਤਰ੍ਹਵੇਂ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਕਾਵ੍ਯ ਦੀ ਰਣਨੀਤਿਕ ਕਾਰਣਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੁ/ਰਾਮ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਬਲਵਾਨ ਸਾਥੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰੋ ਜੋ ਕਾਮਰੂਪਤਾ (ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ-ਪਰਿਵਰਤਨ), ਅਤਿ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ, ਪ੍ਰਖਰ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਵਾਨਰ-ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਨਮ-ਕਥਾਵਾਂ ਗਿਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵਾਲੀ, ਸੂਰਯ ਤੋਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਵਾਯੁ ਤੋਂ ਹਨੁਮਾਨ, ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਨੀਲ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਤੋਂ ਨਲ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਤਾਰਾ, ਵਰੁਣ ਤੋਂ ਸੁਸ਼ੇਣ, ਪਰਜਨ੍ਯ ਤੋਂ ਸ਼ਰਭ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਾਮਬਵਾਨ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਜੰਭਾਈ ਲੈਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ, ਸਿੱਧ, ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਆਦਿ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵੀ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰ-ਕਸ਼ ਬਲ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਹਾਇਕ ਪੱਥਰ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਨਖ-ਦੰਤਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ, ਪਰਬਤ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀ ਤੇਜ਼ੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਭਾਲੂਆਂ, ਗੋਪੁੱਛ-ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦਰਾਂ ਦਾ ਰੱਖਵਾਲਾ ਦੱਸ ਕੇ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਾਮੀ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ (ਰਾਵਣ) ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
पुत्रजन्मोत्सवः — Birth of the Princes and Viśvāmitra’s Arrival (Bālakāṇḍa 18)
ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਵਿਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਕੇ ਰਾਣੀਆਂ, ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਆਦਰਿਤ ਆਏ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਸ਼ਾਂਤਾ ਸਮੇਤ ਰੋਮਪਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਛੇ ਰੁਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਬੀਤਣ ਤੇ ਰਾਮ ਜਨਮ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਕਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ: ਚੈਤਰ ਮਾਸ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਨਵਮੀ, ਪੁਨਰਵਸੁ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਪੰਜ ਗ੍ਰਹ ਉੱਚ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਰਕ ਲਗਨ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਕੈਕਈ ਨੇ ਭਰਤ (ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਚੌਥਾ ਭਾਗ) ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਭਰਤ ਲਈ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਮੀਨ ਲਗਨ, ਅਤੇ ਜੁੜਵਾਂ ਲਈ ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਕਰਕ ਲਗਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਗੀਤ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਦੇਵ-ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪ-ਵਰਸ਼ਾ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਉਤਸਵ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਕਰਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਚਾਰਾਂ ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣ—ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ, ਸ਼ੌਰ੍ਯ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਸਮਾਨ ਲਗਨ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦੀ ਭਰਤ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਪ੍ਰੀਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਵਿਵਾਹ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਤਦ ਮਹਾਨ ਮুনি ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਮুনি ਨੇ ਰਾਜ੍ਯ-ਕੁਸ਼ਲ ਪੁੱਛੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਰਕੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਪਸਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।
विश्वामित्रस्य यज्ञरक्षा-याचना (Visvamitra Requests Rama for Yajna-Protection)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਆਦਰ-ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਉਤਰ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਿਆ ਉੱਤੇ ਆਈ ਸੰਕਟ-ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਰੀਚ ਅਤੇ ਸੁਬਾਹੁ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਪਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਮਾਸ ਅਤੇ ਲਹੂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਜ੍ਞ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਉਪਾਯ ਵਜੋਂ ਰਾਜਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਸ਼ਰਥ ਤੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਬਲ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਸਤੇ ਸੌਂਪ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਉਹ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਨਰੱਖਣ ਹੇਠ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਹ ਦੈਤ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੇ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਵਿਧੀ-ਸੰਮਤਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਪਿਤ੍ਰ-ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਕਾਰਨ ਡਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
राज्ञः शङ्का–प्रत्याख्यानम् (Daśaratha’s Objections to Sending Rāma) — Bala Kanda, Sarga 20
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਆਂਕ-ਨੈਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਧੀਰਜ ਖੋ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀਕ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਰਾਮ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਹਨ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆਵੀ ਯੁੱਧ-ਚਾਲਾਂ ਲਈ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਿਖਿਤ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ-ਵਿਛੋੜਾ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਵਿਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾ, ਅਨੁਭਵੀ ਯੋਧੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਹਾਜ਼ਰੀ—ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਧੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਤਪ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੇ ਵੰਸ਼ੀਕ ਦਾਅ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਵੰਸ਼, ਆਕਾਰ, ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪਿਠਭੂਮੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਰਾਵਣ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਹੈ; ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦਾ, ਪਰ ਮਾਰੀਚ ਅਤੇ ਸੁਬਾਹੁ ਨੂੰ ਉਕਸਾ ਕੇ ਵਿਘਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਘੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਯਜ੍ਞਾਗਨੀ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਪ-ਸੰਬਲਿਤ ਧਰਮ ਨਾਲ ਅਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਰਿਣਾਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
बालकाण्डे एकविंशः सर्गः — Daśaratha’s Promise, Vasiṣṭha’s Counsel, and Viśvāmitra’s Weapon-Lore
ਸਰਗ 21 ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਚਨ-ਪਾਲਨ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਧਰਮ-ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਦ੍ਵਿਧਾਗ੍ਰਸਤ ਅਰਦਾਸੀ ਬਚਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕੰਪਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਚਨ-ਭੰਗ ਕਿੰਨਾ ਭਾਰੀ ਅਪਰਾਧ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਆਂਕ ਵਜੋਂ ਮੱਧਸਥਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਦੱਸ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਬਚਨ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਸਮਰਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਤੁਲ, ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਤਾ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਤ੍ਰ-ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਭ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਦੇ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਜਯਾ ਤੇ ਸੁਪ੍ਰਭਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੌ ਤੇਜਸਵੀ ਅਸਤ੍ਰ-ਸੱਤਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਨਵੇਂ ਅਸਤ੍ਰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ-ਹਿਤ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਭੇਜਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।
बलातिबलोपदेशः — The Instruction of Bala and Atibala
ਸਰਗ 22 ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਤਪਸਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਪਸ਼ਟ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸ਼ਰਥ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਭ ਸ੍ਵਸਤ੍ਯਯਨ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਵੇਲੇ ਪਰਾਗ-ਰਹਿਤ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹਵਾ, ਪੁਸ਼ਪ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਦੁੰਦੁਭੀ ਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਨਾਦ ਵਰਗੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਕੇਤ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਬਹੁ-ਫਣੀ ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਕੰਦ-ਵਿਸਾਖਾ ਵਰਗੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲੀ ਯੋਧਾ-ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਯੂ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ‘ਤੇ ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯਾਤਰਾ ਪਿੱਛੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਲ-ਆਚਮਨ ਸਮਾਨ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਣ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬਲਾ ਅਤੇ ਅਤਿਬਲਾ ਨਾਮਕ ਯੁਗਲ ਵਿਦਿਆਵਾਂ/ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਫਲ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਤਪਸ੍ਯਾ-ਸਹਾਇਕ ਹਨ: ਥਕਾਵਟ, ਜ੍ਵਰ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਕਸ਼ੀਣਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ; ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਅਸਾਵਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਅਭੇਦ ਸੁਰੱਖਿਆ; ਅਤੇ ਜਪ ਨਾਲ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਸ਼ਰਦ-ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿੰਨੇ ਸਰਯੂ-ਤਟ ‘ਤੇ ਕੁਸ਼-ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਗੁਰੂ ਦੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਵਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਸੇਵਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
कामाश्रम-प्रवेशः / Entry into Kāma’s Hermitage at the Sarayū–Gaṅgā Confluence
ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਨਿੱਤ-ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਤਰਪਣ/ਜਲ-ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਜਪ ਕਰਕੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਉਹ ਸਰਯੂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤ੍ਰਿਧਾਰਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਰਘਕਾਲ ਤੋਂ ਤਪਸਵੀ ਮੁਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕੰਦਰਪ/ਕਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਕਾਮ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਠੋਰ ਧਿਆਨ-ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਇਆ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਤੀਖੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਅਸ਼ਰੀਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਨੰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਭੂਮੀ ਅਨੰਗ-ਸੰਬੰਧੀ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਤ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਮੁਨੀ ਤਪੋਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਦ੍ਯ ਦੇ ਕੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਾਂਝ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰਮ, ਤੀਰਥ-ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਅਤਿਕ੍ਰਾਮੀ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਫਲ ਬਾਰੇ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
गङ्गा–सरयू-सङ्गमः, मलद–करूश-देशकथा, ताटकावनप्रवेशोपदेशः (The Confluence of Gaṅgā and Sarayū; the Tale of Malada–Karūśa; Counsel on Tātakā’s Forest)
ਉਜਲੇ ਸਵੇਰੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲੀਨ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਦੀ-ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਤਪਸਵੀ ਲੋਕ ਸ਼ੁਭ ਨੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਾਰ ਵਿਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਰਯੂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਵਧਣ ਨਾਲ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਨਾਦ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਦੋਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਤੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਅਣਛੁਹਿਆ, ਡਰਾਉਣਾ ਜੰਗਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਘਣੇ ਰੁੱਖ, ਅਸ਼ੁਭ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ। ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਮਲਦ ਅਤੇ ਕਰੂਸ਼—ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵ-ਸ਼ਿਲਪੀਆਂ ਨੇ ਰਚੇ ਸਨ। ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਵਧ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਵਰ ਅਤੇ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਕਾਲਾਂਤਰ ਵਿਚ ਯਕ੍ਸ਼ੀ ਤਾਟਕਾ—ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਵਾਲੀ, ਮਾਰੀਚ ਦੀ ਮਾਤਾ—ਉਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਾਸ ਦੇਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ‘ਕੰਟਕ’ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਰਭਯ ਬਣਾਓ—ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ੍ਯ ਹੈ।
ताटकावृत्तान्तः — The Account of Tāṭakā and the Royal Duty to Protect
ਸਰਗ 25 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਰਾਮ ਮুনি ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤਰਕਸੰਗਤ ਸੰਦੇਹ ਉਠਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀਮਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਜਿਤਨਾ ਬਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਕਸ਼ ਸੁਕੇਤੂ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀ ਤਾਟਕਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਾਧਾਰਣ, ਹਾਥੀ-ਸਮਾਨ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਤਾਟਕਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੁੰਦਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਾਰੀਚ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਰਾਖਸ਼-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੁੰਦਾ ਦੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਤਾਟਕਾ ਅਤੇ ਮਾਰੀਚ ਨੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ; ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਮਾਰੀਚ ਨੂੰ ਦੈਤ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤਾਟਕਾ ਨੂੰ ਯਕਸ਼ੀ-ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਮਨੁੱਖ-ਭੱਖਣ ਵਾਲੀ ਰਾਖਸ਼ੀ ਬਣਨ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਰਾਜਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਕਰਤਵ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਧਰਮੀ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨੂੰ—even ਜੇ ਦੋਸ਼ੀ ਇਸਤਰੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਤੁਰਵਰਣ੍ਯ, ਗਊਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਅੰਗ ਦੱਸਦਿਆਂ, ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਾਵ੍ਯਾ (ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਹਿਤ ਲਈ ਅਧਰਮੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ।
ताटकावधः (The Slaying of Tāṭakā)
ਸਰਗ 26 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆਪਾਲਨਾ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਤਰਕ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਆਜ्ञਾ ਦਾ ਮਾਨ, ਕੌਸ਼ਿਕ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ) ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਨਾ, ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਤਵ੍ਯ (ਗੋ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਿਤ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਕਲਿਆਣ)। ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਖੁਲਦਾ ਹੈ: ਰਾਮ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਕੰਬ ਉਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਟਕਾ ਆ ਖੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਉਸ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਉਪਾਅ ਸੋਚਦੇ ਹਨ—ਮਾਰਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅਸਮਰਥ ਕਰਨਾ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਗਤੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਾਟਕਾ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਧੂੜ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ, ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਬਦਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਇਆ ਨੂੰ ਅਸਥਾਨੀ ਦੱਸ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੇਤਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਬਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਸ਼ਬਦ-ਵੇਧੀ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਧੁਨੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤਾਟਕਾ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਝਪਟਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਛਾਤੀ ਭੇਦਣ ਵਾਲੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਰਾਮ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਧਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਦਲ ਸ਼ਾਪ-ਮੁਕਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਾਤಃ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
अस्त्रप्रदानम् — Bestowal of Divine Astras to Rama
ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਮ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਅਨੁਮੋਦਨ ਵਸ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭੰਡਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਗੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਚਕ੍ਰ, ਪਾਸ਼, ਗਦਾ, ਵਜ੍ਰ ਆਦਿ ਅਤੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ-ਰੂਪ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਨੁੱਤਮ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਵਿਧਿਵਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ-ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਸੇਵਕ ਵਾਂਗ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰੋ’, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਧੀਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
अस्त्रग्रहणं संहारोपदेशश्च — Receiving the Astras and Instruction on Withdrawal
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਨ ਦੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਪੂਰੇ ਕਰਵਾ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਹਸਤਾਂਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ-ਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਹੁਣ ‘ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਅਜੇਤ’ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਰਾਮ ਕੇਵਲ ਅਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਧਰਮ-ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ (ਵਾਪਸੀ/ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸੰਹਾਰ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਗਏ ਤੇਜਸਵੀ, ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀਵਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ—ਕੋਈ ਕੋਇਲੇ ਵਰਗੇ ਕਾਲੇ, ਕੋਈ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ, ਕੋਈ ਸੂਰਜ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸਮਾਨ—ਅੰਜਲੀ ਬੱਧ ਕਰ ਰਾਮ ਦੇ ਸਮੱਖ ਆ ਕੇ ਸੇਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ’ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਲੋੜ ਪਵੇ ਤਦ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਚਲਦਿਆਂ ਰਾਮ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੱਦਲ-ਸਮਾਨ ਘਣੀ ਵਾਟਿਕਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮਧੁਰ ਧੁਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਯਜ್ಞ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਲੇ ਰੱਖਿਆ-ਕਰਤਵ੍ਯ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ।
सिद्धाश्रम-प्रसङ्गः (Siddhashrama and the Vāmana Narrative)
ਰਾਮ ਦੇ ‘ਉਹ ਜੰਗਲ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?’ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਯੋਗ-ਤਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵ-ਵਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੈਰੋਚਨੀ ਬਲੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ‘ਮਾਇਆ-ਯੋਗ’ ਨਾਲ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼੍ਯਪ-ਅਦਿਤੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ, ਵਰਦਾਨ ਅਤੇ ‘ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣੋ’ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਨਾਲ ਵਾਮਨਾਵਤਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਮਨ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਬਲੀ ਨੂੰ ਆਕਰਮਣ ਕਰ ਕੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ‘ਸ਼੍ਰਮ-ਨਾਸ਼ਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਉਥਲੇ ਮੁਨੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਪਿੱਛੋਂ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੀਕਸ਼ਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਿਯਤ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਦੀਕਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਵੇਰੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ, ਜਪ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
सिद्धाश्रम-यज्ञरक्षणम् — Protection of Viśvāmitra’s Sacrifice at Siddhāśrama
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਯਜ્ઞ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਮਹਰਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਕਰਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦীক্ষਾ ਅਤੇ ਮੌਨ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋਣਗੇ। ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੇਦੀ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ, ਸਮੱਗਰੀ, ਕੁਸ਼, ਸ੍ਰੁਵਾਂ ਅਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਾਰੀਚ ਅਤੇ ਸੁਬਾਹੁ ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਰਕਤ-ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਤੁਰੰਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਨਵਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਭਾਵ ਵਾਲਾ—ਅਤੇ ਮਾਰੀਚ ਨੂੰ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਉੱਛਲਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੀਵਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਅਗਨੇਯਾਸਤਰ ਨਾਲ ਸੁਬਾਹੁ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਯਵ੍ਯਾਸਤਰ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਯਜ੍ਞ-ਘਾਤਕ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਯਜ੍ਞ ਸੰਪੰਨ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ’ ਨਾਮ ਸਾਰਥਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਰਿਸ਼ਿਗਣ ਰਾਮ ਦਾ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵਿਜਯ-ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
सिद्धाश्रमात् शोणातटं प्रस्थानम् — Departure from Siddhāśrama and the Invitation to Janaka’s Yajña (Bow of Mithilā)
ਸਰਗ 31 ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਫਲ ਪੂਰਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲੀਨ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸੇਵਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤਿ-ਧਰਮਿਕ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ “ਧਨੁਸ਼-ਰਤਨ” ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਭਿਆਨਕ, ਅਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਥਾ ਇਸ ਦੀ ਅਪਹੁੰਚਤਾ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ: ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜੇ-ਕੁਮਾਰ ਵੀ ਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਉਠਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਨੁਸ਼ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਕ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ, ਚੰਦਨ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਅਗਰੂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਅਤੇ ਯਾਗਿਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂ ਵੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਨ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪੰਛੀ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਸੂਰਜਾਸਤ ਵੇਲੇ ਦਲ ਸ਼ੋਣਾ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਉਸ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
कुशवंशवर्णनम् — The Line of Kuśa and the Disfigurement of Kuśanābha’s Daughters by Vāyu
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਿਪ੍ਰੇਖ ਅੰਦਰ ਕੁਸ਼ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ-ਜਨਮ ਕੁਸ਼ ਤਪ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਸਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ—ਕੁਸ਼ਾਂਬ, ਕੁਸ਼ਨਾਭ, ਅਧੂਰਤਰਜਸ ਅਤੇ ਵਸੁ—ਧਰਮਪੂਰਵਕ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਗਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਕੁਸ਼ਾਂਬੀ, ਮਹੋਦਯ, ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਅਤੇ ਗਿਰਿਵ੍ਰਜ। ਵਸੁ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਸੁਮਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਜ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੁਮਾਗਧੀ/ਮਾਗਧੀ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਕੁਸ਼ਨਾਭ ਦੀਆਂ ਘ੍ਰਤਾਚੀ ਅਪਸਰਾ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਸੌ ਧੀਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੌਵਨ-ਛਟਾ ਦੇਖ ਕੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਅਖੰਡ ਯੌਵਨ ਦਾ ਲੋਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧੀਆਂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਅਨਰਥ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਵਾਯੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਬੜੀਆਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧੀਆਂ ਰੋਦੀਆਂ-ਲਜਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕੁਸ਼ਨਾਭ ਧਰਮ-ਭੰਗ ਦੇ ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਮੁਖੀ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੈਤਿਕ ਉਦਾਹਰਨ ਅਤੇ ਕਥਾ-ਮੋੜ ਦੋਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।
कुशनाभकन्याशतविवाहः — The Marriage of Kuśanābha’s Hundred Daughters (and the Birth of Brahmadatta)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਦੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਸ਼ਨਾਭ ਦੀਆਂ ਸੌ ਧੀਆਂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਾਯੁਦੇਵ ਦੇ ਅਣਚਾਹੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ/ਦਬਾਅ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਵਿਆਹ ਬਾਰੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ; ਜੋ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਨਾਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਏਕਮਤਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਮਾ (ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ) ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਣ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਉਪਾਯ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤਪਸਵੀ ਚੂਲੀ, ਗੰਧਰਵੀ ਸੋਮਦਾ (ਊਰਮਿਲਾ ਦੀ ਧੀ) ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੋਂਜਾਤ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਕਾਂਪਿਲ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਨਾਭ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਂ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਰ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੌ ਧੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਧਰਮਿਕ ਵਿਆਹ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸ਼ਾਰੀਰਿਕ ਸਮਰਸਤਾ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਮਦਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਯੋਗ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
कुशिकवंश-प्रसङ्गः / Genealogy of the Kuśika Line and the Kausikī River
ਸਰਗ 34 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਵਰਨਨ ਦੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਕੁਸ਼ਨਾਭ ਪੁਤ੍ਰੇਸ਼ਟੀ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਗਾਧੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਗਾਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਕੌਸ਼ਿਕ’ ਉਪਾਧੀ ਕੁਸ਼-ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਿਚੀਕ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਗਮਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਿਮਵਾਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਗੇ ਰਾਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਪਸ਼ੂ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਉਦਯ; ਇਸ ਵੇਲੇ ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਜੀਵ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਪਣਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲਈ ਸੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
गङ्गाजन्मवर्णनम् / The Origin of the Ganga (Tripathagā Narrative)
ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਸ਼ੋਣ (ਸੋਨਾ) ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲੀ ਨਿੱਤਕਰਮ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਮਕਾਂਡ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਗਹਿਰੀ ਸ਼ੋਣ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਪੂਰਵ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਧੇ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ, ਸਭ ਜਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਬਗਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਤੇ ਡੇਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਰੂਪ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤਟ-ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਰਾਮ ਧਰਤੀ-ਲੋਕ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਰੰਭਦੇ ਹਨ: ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਿਮਵਾਨ, ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਖਾਣ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਨੋਰਮਾ (ਮੇਰੂ ਦੀ ਪੁਤਰੀ) ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹਨ—ਵੱਡੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਉਮਾ। ਦੇਵਤਾ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਰਜ ਲਈ ਗੰਗਾ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹਿਮਵਾਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਧੀ ਉਮਾ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਿਵਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸਿਨੀ ਦਿਵ੍ਯ ਨਦੀ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
बालकाण्ड सर्ग ३६ — गङ्गा-प्रभवप्रश्नः, शिवतेजोधारणं, कार्त्तिकेय-जन्म, उमाशापः
ਸਰਗ 36 ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੰਗਾ ‘ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ’ (ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ) ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ-ਉਮਾ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਸੌ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਤਾ ਡਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਉਸ ਤੇਜ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਧਾਰਣ ਕਰੋ। ਸ਼ਿਵ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਤੇਜ ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸੰਭਾਲੇਗਾ; ਦੇਵਤਾ ਧਰਤੀ (ਧਰਾ) ਨੂੰ ਪਾਤ੍ਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਜ ਛੱਡਦੇ ਹਨ; ਵਾਯੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੇਜ ਸ਼ਵੇਤਪਰਵਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਸ਼ਰਵਣ-ਵਨ (ਰੀਡ-ਜੰਗਲ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਮਹਾਬਲੀ ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ-ਉਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਘਨ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਉਮਾ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਿਸੰਤਾਨ ਰਹਿਣ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰੇ, ਅਨੇਕ ਸਵਾਮੀਆਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਜਨਮ ਦੇ ਸੁਖ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰਹੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ‘ਪਹਾੜ-ਕਨਿਆ’ (ਉਮਾ) ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਗੰਗਾ-ਜਨਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆਤ ਕਥਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
कुमारसम्भवः—गङ्गायां तेजोनिक्षेपः (The Birth of Kumāra/Skanda and the Deposition of Śiva’s Energy through Gaṅgā)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਮਾ ਦੇ ਅਚੂਕ ਵਚਨ ਕਾਰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਨਵੇਂ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਧਰਮਸੰਗਤ ਉਪਾਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਨੀ ਸ਼ਿਵ/ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੰਗਾ ਰਾਹੀਂ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰੇ; ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਉਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਦੇਵਤਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੈਲਾਸ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ੇਪ ਕਰੇ। ਗੰਗਾ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਧਦੇ ਅਗਨਿਤੇਜ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਅਗਨੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ “ਜਾਤਰੂਪ” (ਸੋਨਾ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਤਾਂ-ਖਣਿਜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸੁਵਰਨ-ਵਨ ਦੀ ਕਥਾ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ ਧਾਇਆਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ “ਸਕੰਨ” (ਵਹਿ ਕੇ ਉਤਰੇ/ਢਲਕੇ) ਤੋਂ ਸਕੰਦ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਮਲ ਦੇਹ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਅਸੁਰ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਲਾਂ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀਮਈ ਨਿਸਚਯ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਆਯੁ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਸਕੰਦਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
सगरस्य पुत्रलाभः — Sagara’s Boons, Progeny, and the Rise of the Sixty Thousand
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਪਿਛਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਗਰ ਨਿਸੰਤਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰਾਣੀਆਂ ਸਨ—ਵਿਦਰਭ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਅਤੇ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਸੁਮਤੀ, ਜੋ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਪਰਣਾ/ਗਰੁੜ ਦੀ ਭੈਣ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਰਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹਿਮਵਤ ਪਰ ਭ੍ਰਿਗੁਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਤਪ ਕੀਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਰਿਸ਼ਿ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਣੀ ਤੋਂ ਵੰਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ। ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਵਰਾਂ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾਈ। ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਨੇ ਇਕੋ ਵੰਸ਼ਧਰ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਰ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ। ਸਮੇਂ ਉਪਰੰਤ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਨੇ ਅਸਮੰਜਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸਰਯੂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟਣ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਕੁਖਿਆਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ; ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਲੌਕੀ-ਸਮਾਨ ਗਰਭ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਫਟ ਕੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਗਿਆ; ਉਹ ਘੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਯੁਵਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਯਜ್ಞ ਆਰੰਭ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਯਾਗਿਕ ਕਥਾ ਦੀ ਕੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
सगरयज्ञाश्वहरणम् — The Stolen Sacrificial Horse of Sagara
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰਾਮ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਯਜ್ಞ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਗਈ—ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸਗਰ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਹਿਮਵਾਨ ਅਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਸਗਰ ਦਾ ਯਜ್ಞ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਯਜ્ઞੀ ਅਸ਼ਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਸੀ। ਪਾਰਵਣ (ਪੂਰਨਿਮਾ/ਸਮਾਪਤੀ ਦਿਵਸ) ਨੂੰ ਇੰਦਰ (ਵਾਸਵ) ਰਾਕਸ਼ਸ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਯਜ્ઞ ਦਾ ਅਸ਼ਵ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਤਵਿਕ ਪੁਰੋਹਿਤ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਪੈਣਾ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਸ਼ਵ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਗਰ ਆਪਣੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ-ਘੇਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਜੋ ਅਤੇ ਖੋਦ ਕੇ ਅਸ਼ਵ ਤੇ ਚੋਰ ਨੂੰ ਲੱਭੋ; ਆਪ ਉਹ ਦীক্ষਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ-ਵਰਗ ਸਮੇਤ ਯਜ್ಞ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਹੀਰੇ ਵਰਗੇ ਤਿੱਖੇ ਨਖਾਂ, ਹਲਾਂ ਅਤੇ ਭਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਭਾਗ ਖੋਦਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਥਨ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਧੁਨੀਆਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਧੋਲੋਕ ਦੇ ਜੀਵ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਨਾਗ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਯਜ್ಞ-ਵਿਘਾਤਕ’ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਚੀਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
सगरपुत्राणां रसातलगमनम् — The Descent of Sagara’s Sons and the Wrath of Kapila
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ੀ ਖੋਜ ਦੀ ਕਥਾ ਇਕੱਠੀ ਗੂੰਥੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਡਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਵਿਧਾਤਾ-ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ: ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਕਪਿਲ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਪਰਾਧ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣੇਗਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਚੋਰ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਖੁਦਾਈ ਕਰਕੇ ਹੀ ਲੱਭਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਗਰ ਦੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਰਸਾਤਲ ਵੱਲ ਉਤਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਦਿਗ੍ਗਜਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪਦਮ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੌਮਨਸ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰ—ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀਕੰਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਧਾਰਕ-ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਭੇਦ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ-ਰਖਵਾਲੇ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਖੋਦਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ—ਸਨਾਤਨ ਵਾਸੁਦੇਵ—ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਘੋੜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਚੋਰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਖੋਦਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਨਾਂ ਸਮੇਤ ਦੌੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਜਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਪਿਲ ਦੇ ਵਚਨ-ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਸਿੱਧ-ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਤੀ ਅਪਰਾਧ, ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਤੁਰੰਤਤਾ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਦਾ ਕਠੋਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
अंशुमान्—अश्वान्वेषणम्, दिशागजसंवादः, कपिलदाहवृत्तान्तः, गङ्गोपदेशः (Anshuman’s Search for the Horse and the Counsel to Bring Ganga)
ਸਰਗ 41 ਵਿੱਚ ਸਗਰ-ਚਕ੍ਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗਾਇਬ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੌਤਰੇ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੂੰ—ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਗੌਰਵ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਚੁਰਾ ਕੇ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਏ। ਉਹਨੂੰ ਧਨੁਸ਼-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀਆਂ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਸਗਰ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੋਦੀ ਗਈ ਪਾਤਾਲੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਦਿਸ਼ਾਗਜਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ। ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਸਗਰ ਦੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨੇੜੇ ਹੀ ਯਜ੍ञ ਦਾ ਘੋੜਾ ਚਰਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਤਰਪਣ ਲਈ ਜਲ ਨਾ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਤੀਖੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਗਰੁੜ (ਸੁਪਰਣ/ਵੈਨਤੇਯ) ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਪਿਲ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਗਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਧਾਰਣ ਜਲ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਕੇਵਲ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਜੇਠੀ ਪੁਤਰੀ ਗੰਗਾ ਹੀ ਭਸਮ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ-ਗਤੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ, ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸਗਰ ਕਲਪ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ੍ਞ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਤਦ ਤੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਲੰਮੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
गङ्गावतरण-प्रार्थना (Bhagīratha’s Petition for the Descent of Gaṅgā)
ਸਰਗ 42 ਵਿੱਚ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਉਸ ਧਾਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਜੋ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਸਗਰ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਪਿੱਛੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਨੇ ਧਰਮੀ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦਿਲੀਪ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ ਪੂਰਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਿਲੀਪ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਅਪਕਾਰ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਅਵਤਰਨ ਤੇ ਜਲਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਉਪਾਯ ਨ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਭਗੀਰਥ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਦਿਲੀਪ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਯਜ્ઞ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਭਗੀਰਥ ਦਾ ਰਾਜਾਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਬਲ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਤਾਨਹੀਨ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਉਧਾਰ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਭਾਰ ਸੌਂਪਿਆ ਅਤੇ ਗੋਕਰਣ ਵਿੱਚ ਪੰਚਤਪ ਕਰਦਿਆਂ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕੀਤਾ—ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਆਹਾਰ ਲੈਂਦਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਤਾਂ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਸਗਰ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਜਲਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਅਵਿਚ্ছਿੰਨਤਾ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੇਵਲ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।
गङ्गावतरणम् (The Descent of the Gaṅgā and Bhagiratha’s Fulfilment)
ਸਰਗ 43 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਭਗੀਰਥ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਅਵਤਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਪਿੱਛੋਂ ਭਗੀਰਥ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਤੱਕ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਸਨ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ—ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਅਤਿਅਧਿਕ ਵੇਗ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਧਸਥਤਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਗਿਰਿਜਾ-ਜਨਿਤਾ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਰ ‘ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਅਹੰਕਾਰਵਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਵੱਲ ਧੱਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਜਟਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਭਗੀਰਥ ਮੁੜ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਬੂੰਦ-ਬੂੰਦ ਕਰਕੇ ਛੱਡਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਬਿੰਦੁਸਰਸ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਤਿੰਨ ਪੂਰਬ ਵੱਲ (ਹਲਾਦਿਨੀ, ਪਾਵਨੀ, ਨਲਿਨੀ), ਤਿੰਨ ਪੱਛਮ ਵੱਲ (ਸੁਚਕ੍ਸ਼ੁ, ਸੀਤਾ, ਸਿੰਧੁ), ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕ੍ਸ਼, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਜਲਚਰ ਉਸ ਦੇ ਫੇਨ, ਵਿਦਯੁਤ-ਸਮ ਚਮਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਮਹਰਸ਼ੀ ਜਹਨੂ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਟਕਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ‘ਜਾਹਨਵੀ’ ਕਹਲਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸਗਰ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਭਸਮ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਗਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ, ਤੀਰਥ-ਜਲ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਫਲ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਸੰਬੰਧ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
गङ्गावतरण-समापनः (Conclusion of the Descent of Gaṅgā)
ਸਰਗ 44 ਵਿੱਚ ਗੰਗਾਵਤਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗੀਰਥ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧੋਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਸਮ ਹੋ ਕੇ ਪਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਸਮ ਨੂੰ ਭਿਗੋ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਉਧਾਰ ਨੂੰ ਯਜ્ઞੀਯ/ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਨੁਮੋਦਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ‘ਭਾਗੀਰਥੀ’ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਵਰਤ-ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅਮਰ। ਉਹ ਭਗੀਰਥ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਪੂਰਵਜਾਂ ਲਈ ਸਲੀਲ-ਕ੍ਰਿਆ (ਜਲ-ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਆਦਿ) ਪੂਰੀ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵਰਤ ਸਗਰ, ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਅਤੇ ਦਿਲੀਪ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਸਫਲ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ-ਪੂਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਯਸ਼ ਅਤੇ ‘ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪਦ’ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਦਾ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਲੌਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗੀਰਥ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼-ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੁਣ੍ਯ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁਣ੍ਯ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਆਯੁ, ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
विशालानगरीप्रवेशः — Entry toward Viśālā and the Indra–Kṣīrodamathana Legend
ਸਰਗ 45 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕਥਾ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਅਵਤਰਨ) ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਅਦਭੁਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਰਾਤ ਭਰ ਮਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਦਰ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਿਆਨ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ‘ਪਲ ਭਰ’ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਗਈ। ਫਿਰ ਸਭ ਯਾਤਰੀ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨੌਕਾ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਸਮਾਨ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਰਾਮ ਜੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਸ਼ੀਰਸਾਗਰ ਮਥਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੂੰ ਮਥਨੀ ਬਣਾਉਣਾ, ਹਾਲਾਹਲ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰੁਦ੍ਰ/ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਣਾ; ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ ਧਾਰਣ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਕੂਰਮ ਅਵਤਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦੇਣਾ। ਅੱਗੇ ਧਨਵੰਤਰੀ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਵਾਰੁਣੀ, ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾ, ਕੌਸਤੁਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ, ਫਿਰ ਸੰਘਰਸ਼, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਮੋਹਿਨੀ ਲੀਲਾ ਰਾਹੀਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਾਜ-ਸਥਾਪਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਪੌਰਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਮ੍ਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਪੂਰਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਠ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
दितितपः-शक्रपरिचर्या-गर्भभेदः (Diti’s Penance, Indra’s Service, and the Severing of the Embryo)
ਸਰਗ 46 ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦਾ ਤਣਾਅ ਦਿਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿਤੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕਸ਼੍ਯਪ (ਮਰੀਚੀ-ਨੰਦਨ) ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ ਜੋ ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਹ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਐਸੇ ਜਨਮ ਲਈ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਸ਼ਰਤ ਨਾਲ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ੁੱਧਤਾ (ਸ਼ੌਚ) ਬਣੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇਗਾ। ਦਿਤੀ ਕੁਸ਼ਪਲਵਨ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਇੰਦਰ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਥਾਂ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਚੁਣਦਾ ਹੈ—ਅਗਨੀ, ਕੁਸ਼ਾ, ਜਲ, ਫਲ-ਮੂਲ ਆਦਿ ਯਜ੍ਞ-ਸਾਮਗਰੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਤੋਂ ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਭਰਾ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਜਯ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਦਿਤੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਪੈਰ ਸਿਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ। ਇੰਦਰ ਇਸ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨੂੰ ਅਵਸਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭ੍ਰੂਣ ਨੂੰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਮਾ ਰੁਦಃ’ (ਰੋ ਨਾ) ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ—ਇਸੇ ਤੋਂ ਮਰੁਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿਤੀ ਜਾਗ ਕੇ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਕਰਤੂਤ ਮੰਨ ਕੇ ਖਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੌਕਾ ਸ਼ੌਚ-ਭੰਗ ਨਾਲ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਅਟੁੱਟਤਾ, ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੰਗ ਵੀ ਲੋਕ-ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।
दितेर्गर्भभङ्गो मरुत्प्रतिष्ठा च (Diti’s Severed Embryo and the स्थापना of the Maruts; Viśālā-nagara Lineage)
ਸਰਗ 47 ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਪੌਰਾਣਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਕਥਾ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਿਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਗਰਭ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਜੈਯ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਅਪਘਾਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਆਪਣੀ ਹੀ ਅਸਾਵਧਾਨੀ/ਵ੍ਰਤ-ਭੰਗ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੱਤ ਭਾਗ ਸੱਤ ਮਰੁਤ ਬਣ ਜਾਣ—ਵਾਯੂ ਦੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਦੇਵ। ਇੰਦਰ ਅੰਜਲੀ ਬੱਧ ਕਰ ਕੇ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਪਰ ਗਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਥਾ ਸਥਾਨ-ਨਿਰਮਾਣ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ: ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ-ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲੜੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਦਾ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਾਲ (ਅਲੰਬੁਸ਼ਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ) ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਰਾਜੇ—ਹੇਮਚੰਦਰ, ਸੁਚੰਦਰ, ਧੂਮ੍ਰਾਸ਼ਵ, ਸੰਜਯ, ਸਹਦੇਵ, ਕੁਸ਼ਾਸ਼ਵ, ਸੋਮਦੱਤ, ਕਕੁਤਸਥ—ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਰਾਜਾ ਸੁਮਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਜਨਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਮਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਧੰਨਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
अहल्याशापवर्णनम् (The Account of Ahalyā’s Curse and the Deserted Hermitage near Mithilā)
ਸਰਗ 48 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਮਿਥਿਲਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਯਜਮਾਨੀ ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਸ਼ਲ-ਮੰਗਲ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਸੁਮਤੀ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤਿਥੀ ਵਜੋਂ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਤ ਠਹਿਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਨਕ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਧੂ-ਸੰਤ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਾਮ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਸੁੰਦਰ ਪਰ ਸੁੰਨ ਪਏ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਗੌਤਮ ਮੁਨੀ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਗੌਤਮ ਤੇ ਅਹਲਿਆ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਇੰਦਰ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ ਗੌਤਮ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਅਹਲਿਆ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਹਲਿਆ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਮਨੋਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਸ਼ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਗੌਤਮ ਤਪੋਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਦਰ ਦਾ ਭੇਦ ਖੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੌਤਮ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਨਪੁੰਸਕਤਾ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਹਲਿਆ ਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਬੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਵਾਯੁ ਆਹਾਰ ਕਰਦੀ, ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਪਈ ਰਹੇ। ਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਪਾਯ ਵੀ ਹੈ: ਜਦ ਰਾਮ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਗੇ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਪੁਰਾਣੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗੀ। ਫਿਰ ਗੌਤਮ ਹਿਮਵਾਨ ਵੱਲ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਪਰਾਧ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
अहल्याशापमोक्षः — The Release of Ahalya and Indra’s Restoration
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ-ਯਜ੍ਞਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਕਥਾ ਇਕੱਠੀ ਗੂੰਥੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੌਤਮ ਮੁਨੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪਰ-ਸਤ੍ਰੀ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਹਾਨੀ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਅਗਨੀ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਉਪਾਯ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਦੇਵ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅੰਗ-ਹਾਨੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਮੇਢੇ ਦੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਯਜ੍ਞ-ਪਰੰਪਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਖਸੀ ਕੀਤੇ ਮੇਢੇ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗੌਤਮ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਹਲਿਆ ਦਾ ਮੋਚਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੱਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਹਲਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਜ੍ਯੋਤੀ ਨੂੰ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਚਾਂਦਨੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਸਮ ਤੇਜ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਪ-ਕਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਹਲਿਆ ਪਾਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਆਤਿਥ੍ਯ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਪ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਨਗਾਰੇ, ਗੰਧਰਵ-ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਾਨ ਨਾਲ ਉਤਸਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੌਤਮ ਮੁਨੀ ਅਹਲਿਆ ਨਾਲ ਪੁਨਰਮਿਲਨ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਮ ਮਿਥਿਲਾ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
यज्ञवाटप्रवेशः जनक-विश्वामित्रसंवादश्च (Arrival at the Sacrificial Ground and Janaka’s Reception)
ਸਰਗ 50 ਵਿੱਚ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਯਜ੍ਞਵਾਟ ਵਿੱਚ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀਬੱਧ ਘਟਨਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤਪਸਵੀ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਝੋਂਪੜੀਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ-ਗੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਡੇਰੇ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਉਚਿਤ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਥਾਂ ਚੁਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੂੰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਸਮੇਤ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਾਜਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕੁਸ਼ਲ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਬਾਰੇ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸਨ-ਵਿਉਂਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਲਈ ਆਉਣਗੇ। ਫਿਰ ਜਨਕ ਭਕਤੀਭਾਵ ਨਾਲ ਦੋ ਤੇਜਸਵੀ ਯੁਵਕਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਸਮਾਨ ਅੰਗ-ਸੌੰਦਰ੍ਯ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਤ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਵਧ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਹਲਿਆ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਨਾਲ ਭੇਟ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਪਰਿਖਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼। ਇਥੇ ਉਹ ਮੌਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ-ਯਜ੍ਞੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
शतानन्दोपदेशः — Śatānanda’s Welcome to Rāma and the Prelude to Viśvāmitra’s History
ਸਰਗ 51 ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਪਰਿਪ੍ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੰਵਾਦ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਉਧਾਰ, ਅਤਿਥੀ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਗੌਤਮ ਮੁਨੀ ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ, ਤਪੋਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸ਼ਤਾਨੰਦ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਵਿਸਮਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਅਹਲਿਆ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਦਿਖਾਈ ਗਈ, ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਵਨ-ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਕੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕੀ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਅਹਲਿਆ ਦਾ ਗੌਤਮ ਨਾਲ ਪੁਨਰਮਿਲਾਪ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਤਵ੍ਯ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਅਤੇ ਅਹਲਿਆ ਦਾ ਗੌਤਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਰੇਣੁਕਾ ਦਾ ਜਮਦਗਨੀ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ। ਫਿਰ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਧਿਵਤ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਅਕਲਪਨੀਯ ਕਰਤਬਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤਪਸਵੀ ਆਚਾਰ ਦੀ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਗ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੂਰਵ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਕੁਸ਼ ਤੋਂ ਕੁਸ਼ਨਾਭ, ਫਿਰ ਗਾਧੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਚਿੱਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਸਮਾਨ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤਪਸਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਕੋਈ ਜਲ-ਆਹਾਰ, ਕੋਈ ਵਾਯੁ-ਆਹਾਰ, ਕੋਈ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ, ਕੋਈ ਫਲ-ਮੂਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ—ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਵਸਿਸ਼ਠ–ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
वसिष्ठ-आतिथ्यं (Vasiṣṭha’s Hospitality to Viśvāmitra and the Summoning of Śabalā/Kāmadhenu)
ਸਰਗ 52 ਵਿੱਚ ਆਤਿਥ੍ਯ (ਮਿਹਮਾਨ-ਨਿਵਾਜ਼ੀ) ਦੇ ਮਰਯਾਦਾ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਸਾਮਨਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਬਲੀ ਤੇ ਵੀਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ, ਆਸਨ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਵਨ-ਆਤਿਥ੍ਯ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ-ਮੂਲ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਸ਼ਲ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਤਪੱਸਿਆ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਤੱਕ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪਰਖ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾ, ਸੇਵਕਾਂ, ਖਜ਼ਾਨੇ, ਸੈਨਾ, ਮਿੱਤਰ-ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਲੰਬੀ ਮਿੱਠੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੋਜਨ-ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਲ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਬਾਰੰਬਾਰ ਅਗ੍ਰਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਵੀਕਾਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਚਿਤ੍ਰਵਰਣੀ ਗਾਂ ਸ਼ਬਲਾ (ਕਾਮਧੇਨੁ) ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ—ਪੀਣਯੋਗ, ਚਬਾਉਣਯੋਗ, ਚਾਟਣਯੋਗ ਅਤੇ ਚੁੱਸਣਯੋਗ—ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿਧੀ, ਤਪੋਬਲ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
शबलाप्रार्थना–वसिष्ठप्रतिज्ञा (The Request for Śabalā and Vasiṣṭha’s Refusal)
ਸਰਗ 53 ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ—ਜੋ ਕਾਮਧੇਨੁ ਸ਼ਬਲਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਉਸ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ ਦਾ “ਰਤਨਾਂ” ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਲਾ ਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਖ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਧਨ-ਵੈਭਵ ਦੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਾਥੀ, ਅੱਠ ਸੌ ਸੁਵਰਨ ਰਥ ਚਾਰ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਉੱਤਮ ਘੋੜੇ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਨੌਜਵਾਨ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਮ ਰਤਨ ਤੇ ਸੋਨਾ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਹਰ ਵਾਰ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਲਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਰਤਨ, ਧਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ—ਧਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਯਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਇਨਕਾਰ ਨੂੰ ਯਜ્ઞ-ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ: ਹਵਿਆ-ਕਵਿਆ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਬਲੀ ਅਤੇ ਹੋਮ, ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਹਾ/ਵਾਸ਼ਟ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਤਾਕਤ ਤੱਕ ਸ਼ਬਲਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਦਿਆ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਅਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਅਧਿਗ੍ਰਹਣ (ਅਰਥ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਧਿਕਾਰ) ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ-ਯਜ્ઞਿਕ ਅਧਿਕਾਰ (ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਰਕਸ਼ਣ) ਵਿਚਕਾਰ ਨੈਤਿਕ ਟਕਰਾਅ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
शबलाहरणम् — The Attempted Seizure of Sabalā (Kāmadhenu) and the Triumph of Brahmic Power
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਤ੍ਰ-ਬਲ (ਰਾਜਸੀ ਬਲ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਬਲ (ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਯਜ્ઞ-ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ-ਨਿਆਇਕ ਟਕਰਾਅ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਕਾਮਧੇਨੁ ਸਬਲਾ ਨੂੰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਬਲਪੂਰਵਕ ਉਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਸਬਲਾ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਬਲਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ; ਰਾਜਾ ਬਲ ਨਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਬਲਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਬਲ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਹੈ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬਲਾ ਆਪਣੇ “ਹੁੰਭਾ” ਨਾਦ ਤੋਂ ਪਪਲਵ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਯਵਨਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਕੀ ਦਲ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਭੇਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖੇਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਰਾਜਸੀ ਬਲ, ਅਲੌਕਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ ਪਰਤਦਾਰ ਸ਼ਕਤੀ-ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਬਣਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੀਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
कामधेनुसैन्यप्रादुर्भावः — Kamadhenu’s Forces, Visvamitra’s Austerities, and Vasishta’s Wrath
ਸਰਗ 55 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਤ੍ਰ-ਬਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਰ ਤੀਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਦਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਕਾਮਧੇਨੂ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਨਵੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਮਧੇਨੂ ਦੇ ਦੇਹ ਅਤੇ ਨਾਦ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਦਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵਸਿਸ਼ਠ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਹੁੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬਲ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਬਚੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਢਲਾਣਾਂ ਵੱਲ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਸਕੇ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਭੇਦਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਅਮਾਨਵੀ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਵਰਦਾਨ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਸਮਝ ਕੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਤਪੋਵਨ ਨੂੰ ਦਗਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਭੱਜਦੇ ਹਨ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਅਧਰਮੀ ਆਚਰਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਦੰਡ ਦੂਜੇ ਯਮ-ਦੰਡ ਵਾਂਗ ਉਠਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਤਮਿਕ ਤੇਜ ਦੇ ਮਹਾ-ਉਤਕਰਸ਼ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
बालकाण्ड ५६: विश्वामित्र–वसिष्ठ अस्त्रसंघर्षः (Visvamitra and Vasistha: Contest of Divine Weapons)
ਸਰਗ 56 ਵਿੱਚ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਬਲ (ਸ਼ਸਤ੍ਰ/ਅਸਤ੍ਰ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਤੇਜ, ਜੋ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਦੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਧਾਰਮਿਕ-ਤਕਨੀਕੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਗਨੇਯਾਸਤਰ ਉਠਾ ਕੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਉਸਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਰੁਣ, ਰੌਦ੍ਰ, ਐਂਦ੍ਰ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਆਦਿ ਅਤੇ ਮੋਹਨ, ਸ੍ਵਾਪਨ, ਧਰਮਚਕ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੁਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਪਣੇ ਦੰਡ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਿਗਲ’ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਕੰਬ ਉਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਮਹਾਨਾਗ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਤੋਂ ਅੱਗ ਨਿਕਲਦੀ ਭਿਆਨਕ ਮੂਰਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਨੀਗਣ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਸੰਯਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ-ਬਲ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਤ੍ਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।
विश्वामित्रस्य दक्षिणतपः तथा त्रिशङ्कोः स्वशरीरेण स्वर्गगमनाभिलाषः (Visvamitra’s Southern Austerity and Trisanku’s Bodily Ascent Aspiration)
ਸਰਗ 57 ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਅਪਮਾਨ-ਜਨਿਤ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨਾਲ ਬਣੀ ਵੈਰ-ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਸਮੇਤ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਫਲ-ਮੂਲ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਪਿੱਛੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ‘ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ’ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਰਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਚੇ ਆਤਮਿਕ ਪਦ ਲਈ ਫਿਰ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਤਪ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ, ਇੱਕ ਅਪੂਰਵ ਇੱਛਾ ਧਾਰਦਾ ਹੈ—ਮਹਾਂਯਜ੍ਞ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਜਾਣਾ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਕਹਿ ਕੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੌ ਤਪਸਵੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੋਲ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਐਸਾ ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਣ ਜੋ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗਗਮਨ ਕਰਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤਪ-ਬਲ, ਯਜ੍ਞ-ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸੰਮਤ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਕਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਇਕੱਠੇ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।
त्रिशङ्कुशापः — Trishanku’s Curse and Appeal to Viśvāmitra
ਸਰਗ 58 ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ-ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਬਾਰੇ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਵਿਵਾਦ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਠੁਕਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤ੍ਯ-ਨਿਸ਼ਠ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਰਾਹ ਲੱਭਣਾ ਅਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਇਖ੍ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੋਰ ਉਪਾਯ ਲੱਭੇਗਾ, ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਂਡਾਲ ਬਣਨ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਤੋਂ-ਰਾਤ ਸ਼ਾਪ ਫਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਨਾਗਰਿਕ ਤੇ ਅਨੁਯਾਈ ਡਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਆਪਣਾ ਸੰਕਲਪ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਯਜ੍ਞਾਂ, ਧਰਮਿਕ ਰਾਜ, ਸਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਬਲ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਗ੍ਯ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਯਤਨ ਨਾਲ ਭਾਗ੍ਯ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦੇ ਕੇ ਧਰਮ, ਅਧਿਕਾਰ, ਸ਼ਾਪ-ਫਲ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ-ਵਿਧਿ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
विश्वामित्रस्य शरणागति-प्रशंसा तथा वासिष्ठपुत्र-शापः (Visvamitra grants refuge; the curse upon Vasishta’s sons)
ਸਰਗ 59 ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ, ਯਜ್ಞ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਦੇ ਵਚਨ ਦੀ ਦੰਡ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਾਪਿਤ ਚਾਂਡਾਲ-ਰੂਪ ਉਸ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਣ (ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯਜ्ञ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਮਹੋਦਯਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੜਚਣ ਰਹੀ। ਉਹ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਭਰੇ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਕਿਵੇਂ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਂਡਾਲ ਲਈ, ਅਤੇ ਐਸੇ ਯਜਮਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਵਿਸ਼ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੀ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨੀਚ ਜਨਮਾਂ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਦੰਡਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹੋਦਯਾ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਿਸ਼ਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਖਦਾਈ ਭਾਗ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਮੌਨ ਧਰਮ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਫਲ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ।
त्रिशङ्कुस्वर्गारोহণम् — Trishanku’s Bodily Ascent and the New Constellations
ਸਰਗ 60 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਤਪੋਬਲ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੀ ਇਸ ਇੱਛਾ—ਕਿ ਉਹ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਪਹੁੰਚੇ—ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ-ਕੌਸਮੀਕ ਵੈਧਤਾ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠਾਂ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਵੈਰਤਾ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਿਸ਼ ਲਈ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਯਜ੍ਞ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯਜਮਾਨ ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਲਈ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹੇ। ਇੰਦਰ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਅਯੋਗ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਉਲਟਾ ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਉਸਨੂੰ ਥਾਂਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਾਰਾ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਰਚ ਕੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਆਕਾਸ਼ੀ ਕ੍ਰਮ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨਵਾਂ ਇੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਘਬਰਾਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਰਚੇ ਨਵੇਂ ਆਕਾਸ਼-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪਰ ਉਲਟਾ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਟੰਗਿਆ ਰਹੇਗਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਵੇਂ ਤਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਾਪ, ਦੇਵ-ਦੁਆਰਪਾਲੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਮਕ ਤਣਾਅ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
शुनःशेफविक्रयः — The Sale of Śunaḥśepa for the Sacrifice
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਸੰਕਟ ਇਕੱਠੇ ਗੂੰਥੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜਦੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਨ-ਮੁਨੀ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਤਪ ਲਈ ਉੱਤਮ ਤਪੋਵਨ ਚੁਣਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਯਜ੍ਞ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੰਦਰ ਨਿਯਤ ਬਲੀ-ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰਮ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰੋਹਿਤ ਇਸ ਘਾਟ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਖਾਮੀ ਦੱਸ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਬਦਲ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ—ਤਾਂ ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਅੰਬਰੀਸ਼ ਵੱਡੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਮੁੱਲ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁਤੁੰਡ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ਿ ਰੀਚੀਕ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣਯੋਗ ਬਲੀ ਵਜੋਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਰੀਚੀਕ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਨਕ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ, ਮਮਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੱਧਲਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਨಃਸ਼ੇਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੱਧਲੇ ਦੀ ਅਪਰੋਖ ਵਿਕਰੀ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਬਰੀਸ਼ ਇੱਕ ਲੱਖ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ‘ਤੇ ਸ਼ੁਨಃਸ਼ੇਫ ਨੂੰ ਖਰੀਦ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਰਤ-ਬੱਧ ਯਜ੍ਞ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੋਹ ਅਤੇ ਬਲੀ-ਧਰਮ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਤੀਖੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
शुनश्शेफरक्षा–विश्वामित्रशापः (Sunassepha’s Rescue and Visvamitra’s Curse)
ਸਰਗ 62 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੇ ਯਜ್ಞ-ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਯਜ्ञ-ਭੂਮੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਨਸ਼ਸ਼ੇਫ਼ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਾਤਾ-ਪੱਖੀ ਮਾਮਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਨਸ਼ਸ਼ੇਫ਼ ਧਰਮ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ—ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਰੱਖਿਆਕ ਮੰਨਦਿਆਂ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਿਆਂ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਗਨੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਲੀ-ਸਥਾਨੀ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਅਹੰਕਾਰਵਸ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੀਤਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨੀਚ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ। ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ੁਨਸ਼ਸ਼ੇਫ਼ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਗਾਥਾਵਾਂ/ਮੰਤਰ ਸਿਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਨੀ ਲਈ, ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਉਪੇਂਦ੍ਰ ਲਈ। ਯਜ್ಞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸ਼ੁਨਸ਼ਸ਼ੇਫ਼ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਯੂਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਲ ਅਲੰਕਾਰ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਸਤੁਤੀ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਬਰੀਸ਼ ਯਜ्ञ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਗੁਣ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਮੁੜ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੀਤਿ-ਨਿਰੰਤਰਤਾ, ਰੱਖਿਆ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਦੇ ਭਾਵ ਉਭਰਦੇ ਹਨ।
विश्वामित्रस्य तपोविघ्नः, मेनकाप्रसङ्गः, महर्षिपदप्रदानम् (Visvamitra’s Austerity Obstructed; Menaka Episode; Conferment of Maharshi Status)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਨਾਨ-ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਤਪ ਦਾ “ਫਲ” ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਥਾ ਇਸਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਪਕਵਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾ ਮੇਨਕਾ ਰਾਹੀਂ ਕਾਮ-ਪ੍ਰਲੋਭਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕਾਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ “ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਬਹਾਨੇ” ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਸੀ; ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਨਕਾ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦੁਬਾਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ “ਮਹਰਸ਼ਿ” ਦੀ ਪਦਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪਦਵੀ ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ-ਜਯ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਯਮ ਅਜੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤਪ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ, ਵਾਯੁ-ਆਹਾਰ ਨਾਲ, ਪੰਚਤਪਾ ਅਤੇ ਰਿਤੂਆਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿ ਕੇ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਫਿਰ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਤਪ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਦਮਨ ਅਨਿਵਾਰਯ ਹੈ।
रम्भा-प्रलोभनम् — Rambhā’s Temptation and Viśvāmitra’s Curse
ਸਰਗ 64 ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਨਾਜੁਕਤਾ ਨੂੰ ਉਕਸਾਵੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਓਰੋਂ ਇੰਦਰ (ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼) ਅਪਸਰਾ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੌਸ਼ਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਕਾਮ-ਮੋਹ ਨਾਲ ਡਿਗਾਏ; ਉਹ ਕੰਦರ್ಪ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਇਲ ਦੇ ਮਨਮੋਹਕ ਗੀਤ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੰਭਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕੋਇਲ ਦਾ ਅਤੁੱਲ ਗਾਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਇੰਦਰ ਦੀ ਚਾਲ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਹ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਪੱਥਰ ਬਣਨ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਪਸ੍ਯਾ-ਸੰਪੰਨ ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰੇਗਾ। ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਅਸੰਯਮ ਕਾਰਨ ਤਪ-ਪੁਣ੍ਯ ਦੀ ਹਾਨੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਵਾਂ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਹਾਰ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ, ਅਦੁੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ-ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ਚਰਿਆ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤ੍ਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ, ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਤਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਭਾਲ ਇਕੱਠੇ ਉਭਰਦੇ ਹਨ।
विश्वामित्रस्य ब्राह्मर्षित्वप्राप्तिः — Viśvāmitra Attains Brahmarṣi Status
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦੇ ਰਾਜਰਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਰਸ਼ੀ ਬਣਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮੌਨ (ਚੁੱਪ) ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਬੋਲੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਤਪ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਤੇਜ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਛਲਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਡਰੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚਾ 'ਬ੍ਰਹਮਤਵ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮਰਸ਼ੀ' ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਿੱਤਰਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਆਪਣੀ ਕਥਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਧਿਆ ਵੰਦਨਾ ਲਈ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
शिवधनुर्न्यासकथा तथा सीतोत्पत्तिविवाहशुल्क-निश्चयः (The Bow of Śiva: Its Deposit, Sītā’s Origin, and the Prowess-Brideprice Vow)
ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਨਿੱਤਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਦਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਏ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ, ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਨਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖੇ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਿਵਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਜਨਕ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ: ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ್ಞ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਧਮਕਾਇਆ; ਡਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਹ ਧਨੁਸ਼ ਅਨੁਵੰਸ਼ੀ ਰਖਵਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਜਨਕ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ। ਫਿਰ ਜਨਕ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਯਜ્ઞ-ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਜੋਤਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਅਯੋਨਿਜਾ, ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜਨਮੀ—ਅਤੇ ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਵਾਂਗ ਪਾਲੀ ਗਈ। ਜਨਕ ਨੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਕਠੋਰ ਸ਼ਰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀਰ ਉਸ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਤਾਣ/ਚੜ੍ਹਾ ਸਕੇ, ਉਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਅਨੇਕ ਰਾਜੇ ਆਏ ਪਰ ਧਨੁਸ਼ ਉਠਾ ਵੀ ਨਾ ਸਕੇ; ਜਨਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਜਾਣ ਕੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅਪਮਾਨਿਤ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਮਿਥਿਲਾ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ; ਨਗਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਜਨਕ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਚਤੁਰੰਗ ਬਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਕਰਮਣਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਭੱਜ ਗਏ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਕ ਨੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਤੇਜਸਵੀ ਧਨੁਸ਼ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਰਾਮ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਤਾਣ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।
शिवधनुर्दर्शनं—रामेण धनुर्भङ्गश्च (The Showing of Śiva’s Bow and Rama’s Breaking of It)
ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਅਨੁਰੋਧ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਜਨੀਯ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਵਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਸਜਾ-ਸੰਵਾਰ ਕੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਮੰਤਰੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸੰਦੂਕ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਉਸ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਠ ਪਹੀਏ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਉੱਤੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਅਤਿਮਾਨਵੀ ਭਾਰੀਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਕ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਰਾਮ ਸੰਦੂਕ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਣ, ਉਠਾਉਣ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਤਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਨੁਸ਼ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੱਜਣ ਵਰਗੀ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਕੰਬਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਨਕ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਣ ’ਤੇ ਜਨਕ ਇਸ ਅਕਲਪਨੀਯ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵੀਰ੍ਯ-ਸ਼ੁਲਕ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਦੂਤ ਭੇਜ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
जनकदूतागमनम् — The Arrival of Janaka’s Messengers in Ayodhya
ਇਹ ਸರ್ಗ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਧਨੁਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਨਿਰਣਯ ਤੱਕ ਦੀ ਕੜੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਦੇ ਦੂਤ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਪਥ-ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਲ ਦੇ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਵృద్ధ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਮਧੁਰ ਅਤੇ ਆਦਰ-ਭਰੀ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਕ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਰੀਤ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਸਭਾ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜਨਕ ਦਾ ਉਹ ਸੰਕਲਪ ਸਫਲ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸੀਤਾ ਵਿਰ੍ਯ-ਸ਼ੁਲਕ—ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਫਲ—ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਜਨਕ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਮੇਤ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਮਿਥਿਲਾ ਆਉਣ ਦਾ ਨਿਮੰਤਰਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮਿਥਿਲਾ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
एकोनसप्ततितमः सर्गः — Daśaratha’s Departure to Videha and Marriage Arrangements
ਰਾਤ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਨਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਧਨ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ; ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਰਥਾਂ-ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ; ਅਤੇ ਜਨਕ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਲਦੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਰੀ ਨ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਵਸਿਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ, ਜਾਬਾਲੀ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਤੇ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਮੁਨੀ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਹ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਜਨਕ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵ੍ਰਿਧ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਮੰਗਲ-ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ‘ਦਿਸ਼ਟੀ’ ਕਰਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਇੰਦਰ-ਸਮਾਨ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਧਿ ਕਰਕੇ ਸਭ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧੀ। ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ, ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ, ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ-ਕਰਮ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਧਰਮ-ਸੰਯਮਿਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮਸੰਮਤ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਨਕ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਰਿਤੁਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।
वंशवर्णनम् तथा विवाहप्रार्थना — Genealogy of the Ikshvaku Line and the Proposal for Marriage
ਸਰਗ 70 ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੋੜ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ ਨਿੱਤ ਦੇ ਯਜ્ઞ-ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਤ ਭੇਜ ਕੇ ਇક્ષੁਮਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਾਂਕਾਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਕੁਸ਼ਧਵਜ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਧਵਜ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਆਸਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਮਿਥਿਲਾ ਵੱਲੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੁਦਾਮਨ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਆਚਾਰਿਆਂ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੰਧੂ-ਬਾਂਧਵਾਂ ਸਮੇਤ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸਮਾਰੋਹਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਕਤਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਮਨੁ ਅਤੇ ਇક્ષਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਦਸ਼ਰਥ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੱਕ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਵੰਸ਼, ਸਤ੍ਯਵਚਨ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਜਨਕ ਕੋਲ ਸਪਸ਼ਟ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਵਾਹ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪੁਣ੍ਯ ਤੇ ਵੰਸ਼-ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਸੰਗਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
जनककुलवर्णनम् तथा सीतोर्मिलादानम् (Janaka’s Genealogy and the Bestowal of Sita and Urmila)
ਸਰਗ 71 ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਭਾ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਨਿਆ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਦੇਹ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਮਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਿਥਿ (ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ) ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜਨਕਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹ੍ਰਸਵਰੋਮਾ ਤੱਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਕ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਕੁਸ਼ਧਵਜ ਹਨ। ਜਨਕ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾਰੋਹਣ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਨ-ਗਮਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਰਾਜ-ਪਾਲਨ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਸ਼ਧਵਜ ਦੀ ਸਨੇਹਪੂਰਵਕ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵੀ। ਫਿਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਕਟ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਸਾਂਕਾਸ਼੍ਯ ਦਾ ਸੁਧਨਵਾ ਸ਼ੈਵ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਨਕ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਂਕਾਸ਼੍ਯ ਦਾ ਰਾਜ ਕੁਸ਼ਧਵਜ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਊਰਮਿਲਾ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ-ਵੈਧ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਲਈ ਉਹ ਦਾਨ-ਵਾਕ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਗੋ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਮਖਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਉਦਯ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਫਾਲਗੁਨੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਵਿਵਾਹ।
वैवाहिकसंबन्ध-निश्चयः / Fixing the Mithila–Ayodhya Marital Alliance
ਸਰਗ 72 ਵਿੱਚ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਹ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਸ਼ੀਕ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਵਾਹ-ਪੂਰਵ ਰੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਦੇ ਵੰਸ਼-ਵਰਨਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ—ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ—ਇක්ෂਵਾਕੁ ਅਤੇ ਵਿਦੇਹ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਕੇ ‘ਸਦ੍ਰਿਸ਼’ (ਉਚਿਤ) ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਸੀਤਾ ਦਾ ਰਾਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਊਰਮਿਲਾ ਦਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ; ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਸ਼ਧਵਜ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਇਹ ਸਲਾਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਧੰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਾਲਗੁਨੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਭਗ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਸਨ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿਥਿਲਾ ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਮੰਨਦਿਆਂ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਸ਼ਰਥ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦੇ ਕੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਓਰੋਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਉਪਨਯਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਗੋ-ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਗਾਂਵਾਂ, ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਤ ਵਸਤ੍ਰ-ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਧਿ ਯਜਮਾਨੀ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
त्रिसप्ततितमः सर्गः (Sarga 73): Mithilā Vivāha—Kanyādāna and the Fourfold Marriage Rites
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਵਿਵਾਹ-ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧਿਵਤ ਪੂਰਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਭਰਤ ਦੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਆਦਰਸ਼ ਗੋ-ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਦਾਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਤਿਥ੍ਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਤਃਕਾਲੀਨ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਅਤੇ ਭਰਾ, ਅਲੰਕਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਵਿਵਾਹਿਕ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਜਨਕ ਨੂੰ ਕਨਿਆਦਾਤਾ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਨਕ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ; ਪੁਤਰੀਆਂ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਜਨਕ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵੈਵਾਹਿਕ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਵੇਦੀ ਰਚ ਕੇ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਨਕ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਕੇ ਕਨਿਆਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸੀਤਾ ਦਾ ਹੱਥ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ‘ਸਹਧਰਮਚਾਰিণੀ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ-ਅਨੁਮੋਦਨ ‘ਸਾਧੁ’ ਧੁਨੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪ-ਵਰਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਜਨਕ ਊਰਮਿਲਾ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮਾਂਡਵੀ ਨੂੰ ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਚਾਰੋਂ ਕੁਮਾਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਹੱਥ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ ਕੇ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਵੇਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ-ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਾਨ-ਵਾਦਨ ਨਾਲ ਉਤਸਵ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਬੰਧੀ ਨਵ-ਦੰਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਵਾਸਾਂ ਤੱਕ ਸਾਥ ਦੇ ਕੇ ਵਿਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
परशुरामप्रादुर्भावः — The Appearance of Parasurama on the Return from Mithila
ਰਾਤ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ (ਹਿਮਾਲਯ ਦਿਸ਼ਾ) ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਦਸ਼ਰਥ ਜਨਕ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਕ ਕੁਝ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਨਿਆਧਨ ਵਜੋਂ ਅਤਿਅਧਿਕ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਝੁੰਡ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ, ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ, ਰਤਨ, ਦਾਸ-ਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਚਤੁਰੰਗ ਸੈਨਾ (ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਪੈਦਲ)। ਜਦੋਂ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਰਿਸ਼ੀ ਚਲ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਸ਼ੁਭ ਚੀਖਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹਿਰਣ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਸ਼ਕੁਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਤਿਤ ਦਸ਼ਰਥ ਵਸਿਸ਼ਠ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਛੀ ਕਿਸੇ ਭਿਆਨਕ, ਦਿਵ੍ਯ-ਕ੍ਰਮ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਿਰਣ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ—ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗੇ। ਅਚਾਨਕ ਆੰਧੀ-ਤੂਫ਼ਾਨ ਅਤੇ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਖ ਵਰਗੀ ਧੂੜ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦਸ਼ਰਥ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਧੀਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਭਯਾਨਕ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਗਵ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ—ਜਟਾਧਾਰੀ, ਤੇਜਸਵੀ, ਭਿਆਨਕ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੁ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਾਣ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਘਨ ਸ਼ਿਵ ਸਮਾਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ-ਸੰਹਾਰਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਮ੍ਰਦੁ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਸਤਕਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੇ ਰਾਮ ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਪਸਵੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਯਮ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
जामदग्न्य-रामसंवादः — Parashurama Confronts Rama with the Vaishnava Bow
ਸਰਗ 75 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਚ ਤਣਾਅ ਭਰੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਅਜੇਯ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਨੁਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋ ਦਿਵ੍ਯ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਵਿਧ੍ਵੰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਲਈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ—ਅਤੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਬਲ-ਪਰੀਖਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ‘ਹੁੰਕਾਰ’ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪਰੰਪਰਾ (ਵਿਸ਼ਣੁ → ਰਿਚੀਕ → ਜਮਦਗਨੀ → ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਅਰਜੁਨ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਅਨਿਆਇਕ ਵਧ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੋਧ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਨਿਆਸ-ਸਮਾਨ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਅਣਸੁਣੀ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਬਾਣ ਜੋੜੇ; ਜੇ ਰਾਮ ਸਫਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੇ—ਇਹ ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਧਰਮ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਹੈ।
बालकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः — Rāma Subdues Paraśurāma; the Vaiṣṇava Arrow Is Discharged
ਸਰਗ 76 ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੰਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ, ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਆਦਰ ਕਰਕੇ, ਵਾਦ ਨੂੰ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਕਸਾਵੇ ਦਾ ਉਚਿਤ ਉੱਤਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਕਸ਼ਤਰੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਰਾਮ ਤੁਰੰਤ ਭਾਰਗਵ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਣ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਝੁਕਾਉਂਦੇ, ਤੰਤ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਉਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪਰিণਾਮ ਦੀ ਚੋਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਜਾਂ ਤਾਂ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੀ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਗਤੀ (ਪਾਦ-ਗਤੀ) ਨਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗੀ ਜਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੋਕ। ਕਿਉਂਕਿ ਵੈਸ਼ਣਵ ਬਾਣ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਪੱਸਿਆ-ਅਰਜਿਤ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਹੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਤ ਨਿਭ ਸਕੇ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਾ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੁ ਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ ਨਿਰਲੱਜ ਹੋ ਕੇ ਪਰਾਜਯ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਰਵਤ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦੇ ਧਨੁਸ਼-ਧਾਰਣ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
सप्तसप्ततितमः सर्गः — Ayodhya Return, Bridal Reception, and Bharata’s Departure
ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਮਗਰੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਚਿੰਤਾ-ਭਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਇਸ ਘੜੀ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਨਵਜਨਮ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਚਤੁਰੰਗ ਸੈਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਗਰੀ ਧਵਜਾਂ, ਨਗਾਰਿਆਂ-ਤੂਰਿਆਂ, ਛਿੜਕੇ ਹੋਏ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਰਾਜਸੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਜੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ-ਰਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਕੈਕਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨਵਵਧੂਆਂ—ਸੀਤਾ, ਊਰਮਿਲਾ, ਮਾਂਡਵੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਕੀਰਤੀ—ਦਾ ਮੰਗਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਆਚਾਰ ਕਰਕੇ ਕੁਲਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ, ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਭਵਨ ਸਮਾਨ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਗੋ-ਦਾਨ, ਧਨ ਅਤੇ ਅੰਨ ਆਦਿ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਪੁਣ੍ਯ-ਅਰਥ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰਤਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੰਸ਼-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਕੇਕਯ ਦੇ ਯੁਧਾਜਿਤ ਭਰਤ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਭਰਤ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਸਮੇਤ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਿਤਾ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਰਾਜਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅਧਿਕ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਾਮ-ਸੀਤਾ ਦਾ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਐਸਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਮੌਨ ਹੀ ਮੌਨ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ।
Bālakāṇḍa centers on the establishment of dharma as both an inner virtue and a public responsibility. It presents Rāma as the exemplary human—truthful, self-controlled, compassionate, and resolute—whose greatness is not merely martial but ethical. The book also defines legitimate authority through ritual and counsel: Daśaratha’s sacrifices, Vasiṣṭha’s guidance, and Viśvāmitra’s ascetic mandate collectively show that power must be authorized by dharma, not preference. Finally, the origin of the first śloka demonstrates that moral emotion (karuṇā) can be a disciplined source of knowledge and art, transforming grief into a universally instructive poem.
Major episodes include: Nārada’s synopsis to Vālmīki; the krauñca-bird incident and first śloka; composition and performance transmission via Kuśa and Lava; Daśaratha’s Aśvamedha and Putreṣṭi; the births of Rāma, Lakṣmaṇa, Bharata, and Śatrughna; Viśvāmitra taking Rāma and Lakṣmaṇa to protect sacrifice; slaying of Tātakā; defeat of Mārīca and killing of Subāhu; liberation of Ahalyā; arrival at Mithilā and breaking of Śiva’s bow; the four marriages; and the concluding confrontation with Paraśurāma, ending in his withdrawal.
The principal figures are Vālmīki and Nārada (framing and authorization of the epic), Daśaratha and his queens (dynastic and ritual preconditions), Rāma and Lakṣmaṇa (heroic initiation), Viśvāmitra and Vasiṣṭha (ascetic and ritual authority), Ṛṣyaśṛṅga (ritual catalyst for progeny), Janaka and Sītā (Mithilā arc and marriage), Śatānanda and Ahalyā (purification/restoration), antagonists such as Tātakā, Mārīca, and Subāhu (yajña-disruption), and Paraśurāma (theological-martial rival whose yielding confirms Rāma’s supremacy).
Bālakāṇḍa supplies the epic’s enabling conditions: the poem’s own origin and intended mode of transmission; the Ikṣvāku dynasty’s legitimacy; Rāma’s birth as a divinely purposed event; and Rāma’s early formation through ascetic discipline, weapon-knowledge, and sacrificial protection. The Mithilā marriage secures alliances and introduces Sītā as the narrative’s ethical and emotional center. The Paraśurāma episode functions as a threshold: it closes the “origins” phase by confirming Rāma’s unmatched prowess and prepares the transition to the courtly and political developments that will culminate in exile and the larger conflict.
Key lessons include: (1) righteous governance requires moral restraint, generosity, and protection of the vulnerable; (2) duty may demand painful relinquishment of personal attachment (Daśaratha’s consent to Viśvāmitra); (3) spiritual power (tapas) must be ethically governed, as seen in Viśvāmitra’s struggles with anger and temptation; (4) ritual and hospitality are portrayed as civilizational duties that sustain social and cosmic order; and (5) restoration is possible—Ahalyā’s liberation exemplifies reintegration and the transformative force of purity and grace.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.