Sarga 95
मन्दाकिनीनदीदर्शनम् (The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa)
अयोध्याकाण्ड
ਸਰਗ 95 ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜਲ, ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਤਟ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਨਲਿਨੀ ਸਰੋਵਰ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਰਿਸ਼ੀ ਨਿਯਤ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਪਸਵੀ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਕਾਰਨ ਪਹਾੜ ਨੱਚਦਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਝੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਤੈਰਦੇ ਢੇਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵਨਵਾਸ ਹੀ ਉੱਤਮ ਜੀਵਨ ਹੈ—ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਯੋਧਿਆ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਵਿੱਚ ‘ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ’ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਦਾ ਆਹਾਰ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸਾਥ-ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਮਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਾਜ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਥੰਮ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
अथ शैलाद्विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वरः।अदर्शयच्छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम्।।।।
ਫਿਰ ਸ਼ੈਲ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਕੋਸਲੇਸ਼੍ਵਰ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਰਮਣੀਯ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿਖਾਈ।
Verse 2
अब्रवीच्च वरारोहां चारुचन्द्रनिभाननाम्।विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचनः।।।।
ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜ ਦੀ ਧੀ, ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸੋਹਣੇ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕੀਤਾ।
Verse 3
विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेविताम्।कमलैरुपसम्पन्नां पश्य मन्दाकिनीं नदीम्।।।।
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਵੇਖ ਇਹ ਰਮਣੀਕ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ—ਇਸ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਹਨ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਇਸ ਨੂੰ ਸੇਵਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ।
Verse 4
नानाविधैस्तीररुहै र्वृतां पुष्पफलद्रुमैः।राजन्तीं राजराजस्य नलिनीमिव सर्वतः।।।।
ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਸਰਬਤ੍ਰ ਕੁਬੇਰਰਾਜ ਦੀ ਨਲਿਨੀ ਸਰੋਵਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
Verse 5
मृगयूथनिपीतानि कलुषाम्भांसि साम्प्रतम्।तीर्थानि रमणीयानि रतिं सञ्जनयन्ति मे।।।।
ਹੁਣ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੇ ਪੀਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਲ ਕੁਝ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸੁਹਾਵਣੇ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਘਾਟ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਰਤੀ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
जटाजिनधराः काले वल्कलोत्तरवाससः।ऋषय स्त्ववगाहन्ते नदीं मन्दाकिनीं प्रिये।।।।
ਪ੍ਰਿਯੇ, ਨਿਯਤ ਵੇਲੇ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਅਜਿਨਧਾਰੀ ਅਤੇ ਵਲਕਲ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਵਸਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਅਵਗਾਹਨ ਕਰਦੇ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
आदित्यमुपतिष्ठन्ते नियमादूर्ध्वबाहवः।एते परे विशालाक्षि मुनय स्संशितव्रताः।।।।
ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼ੀ, ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰਕੇ ਆਦਿਤ੍ਯਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਵ੍ਰਤ, ਸੰਸ਼ਿਤ-ਵ੍ਰਤ ਮੁਨੀ ਇੱਥੇ ਹਨ।
Verse 8
मारुतोद्धूतशिखरैः प्रनृत्त इव पर्वतः।पादपैः पत्रपुष्पाणि सृजद्भिरभितो नदीम्।।।।
ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੁਲਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਮਾਨੋ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਨਦੀ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਰੁੱਖ ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਝਾੜ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 9
चिन्मणिनिकाशोदां क्वचित्पुलिनशालिनीम्।क्वचित्सिद्धजनाकीर्णां पश्य मन्दाकिनीं नदीम्।।।।
ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋ—ਕਿਤੇ ਇਸ ਦਾ ਜਲ ਸਫ਼ਟਿਕ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਰੇਤਲੇ ਪੁਲਿਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਸਿੱਧ ਜਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 10
निर्धूतान्वायुना पश्य विततान्पुष्पसञ्चयान्।पोप्लूयमानानपरान्पश्य त्वं जलमध्यगान्।।।।
ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੜ ਕੇ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਢੇਰ ਵੇਖ; ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੈਰ ਰਹੇ ਹੋਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੂੰ ਨਿਹਾਰ।
Verse 11
तांश्चातिवल्गुवचसो रथाङ्गाह्वयना द्विजाः।अधिरोहन्ति कल्याणि निष्कूजन्त श्शुभा गिरः।।।।
ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ ਸੀਤੇ! ਅਤਿ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ‘ਰਥਾਂਗ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦਵਿਜ ਪੰਛੀ ਉਹਨਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਉੱਤੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੁਰ ਕੂਕਦੇ ਹਨ।
Verse 12
दर्शनं चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश्च शोभने।अधिकं पुरवासाच्च मन्ये तव च दर्शनात्।।।।
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀਤੇ! ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮੈਨੂੰ ਨਗਰ-ਵਾਸ (ਅਯੋਧਿਆ-ਵਾਸ) ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਰਮਣੀਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 13
विधूतकलुषै स्सिद्धैस्तपोदमशमान्वितैः।नित्यविक्षोभितजलां विगाहस्व मया सह।।।।
ਪਾਪ-ਮਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਪ, ਦਮ ਅਤੇ ਸ਼ਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਿੱਧ ਮਹਾਤਮਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਹਿਲੋਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਤਰ ਕੇ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ।
Verse 14
सखीवच्च विगाहस्व सीते मन्दाकिनीं नदीम्।कमलान्यवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि।।।।
ਹੇ ਸੀਤੇ, ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ! ਸਖੀ ਵਾਂਗ ਇਸ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਿਆਂ ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਪੁਸ਼ਕਰਾਂ ਨੂੰ ਡੁਬੋਦੀ ਰਹਿ।
Verse 15
त्वं पौरजनवद्व्यालानयोध्यामिव पर्वतम्।मन्यस्व वनिते नित्यं सरयूवदिमां नदीम्।।।।
ਹੇ ਵਨਿਤੇ! ਸਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਗਰ-ਵਾਸੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਵਾਂਗ ਸਮਝ।
Verse 16
लक्ष्मणश्चापि धर्मात्मा मन्निदेशे व्यवस्थितः।त्वं चानुकूला वैदेहि प्रीतिं जनयथो मम।।।।
ਲੱਛਮਣ ਵੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਤਿਆਰ ਖੜਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੂੰ, ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਸਦਾ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤਿ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ।
Verse 17
उपस्पृशंस्त्रिषवणं मधुमूलफलाशनः।नायोध्यायैन राज्याय स्पृहयेऽद्य त्वया सह।।।।
ਤ੍ਰਿਸਵਣ ਉਪਸਪਰਸ਼ (ਸਨਾਨ-ਆਚਮਨ) ਕਰਦਾ, ਸ਼ਹਿਦ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲ ਖਾਂਦਾ—ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਵੀ, ਰਾਜ ਦੀ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ।
Verse 18
इमांहि रम्यां मृगयूथशालिनीं निपीततोयां गजसिंहवानरैः।सुपुष्पितां पुष्पभरैरलङ्कृतां नसोऽस्ति य स्स्यान्न गतक्लम स्सुखी।।।।
ਇਹ ਮਨੋਹਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਜਲ ਹਾਥੀਆਂ, ਸਿੰਹਾਂ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਪੀਤਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਝੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਸ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਕੌਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ?
Verse 19
इतीव रामो बहुसङ्गतं वचः प्रियासहाय स्सरितं प्रति ब्रुवन्।चचार रम्यं नयनाञ्जनप्रभं स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः।।।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ—ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਯੋਗ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ—ਨਦੀ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਿਯਾ-ਸਹਿਤ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਧਕ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਅੰਜਨ ਵਰਗੀ ਸ਼ਿਆਮ ਛਟਾ ਵਾਲੇ ਰਮਣੀਕ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Frequently Asked Questions
Rather than a conflict, the pivotal action is Rāma’s deliberate revaluation of exile: he invites Sītā into the Mandākinī and explicitly states he does not yearn for Ayodhyā or kingship, converting displacement into chosen dharmic steadiness.
The sarga teaches that inner fulfilment arises from disciplined living, sacred routine, and harmonious companionship; political power is shown as secondary when the mind is stabilized by dharma, tapas-aligned communities, and reverent engagement with nature.
Citrakūṭa and the Mandākinī form the primary sacred landscape, linked by comparison to Ayodhyā and the Sarayū; cultural markers include triṣavaṇa bathing, ascetic immersion, and Sun worship (Āditya-upasthāna), mapping the river as a living tīrtha.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.