Sarga 19
एकोनविंशः सर्गः (Sarga 19): Rāma’s Unshaken Acceptance of Exile and Kaikeyī’s Urgency
अयोध्याकाण्ड
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਕੈਕਈ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ—ਜੋ ਮੌਤ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ—ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਖਾਵਟੀ ਵਿਹਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਚਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਜਟਾ ਧਾਰ ਕੇ ਵਨਵਾਸ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਪਰਮ ਧਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਧਨ-ਵੈਭਵ ਤੋਂ ਅਨਾਸਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਸਮਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤੁਰੰਤ ਰਾਜਕਾਜੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ: ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੁਲਾਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਕਈ ਰਾਮ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਲਈ ਜਲਦੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਉਪਵਾਸ ਨੂੰ ਦਬਾਅ ਬਣਾਂਦੀ ਹੈ—ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਤੱਕ ਰਾਜਾ ਨਾ ਸਨਾਨ ਕਰੇਗਾ ਨਾ ਭੋਜਨ। ਦਸ਼ਰਥ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਂਦੇ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਰਾਮ ਦੀ ਅਡੋਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ—ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਉਹ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਖ਼ਬਰ ਲੁਕਾਂਦੇ ਹੋਏ ਛਤ੍ਰ, ਚੌਰ, ਰਥ ਆਦਿ ਰਾਜਚਿੰਨ੍ਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਉਲਟਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੰਸੂਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम्।श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत्।।2.19.1।।
ਮੌਤ ਵਰਗੇ ਦੁਖਦਾਈ ਉਹ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਅਮਿਤ੍ਰਘਨ ਰਾਮ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ; ਸਗੋਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 2
एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः। जटाजिनधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन्।।2.19.2।।
“ਏਵਮਸਤੁ; ਇੱਥੋਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਾਂਗਾ; ਜਟਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ।”
Verse 3
इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः।नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिन्दमः।।2.19.3।।
ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਦਮ੍ਯ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਦਮਨ ਮਹੀਪਤੀ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਤੇ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਦਾ?
Verse 4
मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः।यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः।।2.19.4।।
“ਦੇਵੀ, ਤੈਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਜਾਂ ਵਿਹਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਮੈਂ ਚੀਰ-ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰ ਕੇ ਜਟਾਧਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੁ।”
Verse 5
हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च।नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम्।।2.19.5।।
ਹਿਤਕਾਰੀ, ਗੁਰੂ-ਸਮਾਨ, ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਮਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਾਂ?
Verse 6
अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे।स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम्।।2.19.6।।
ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਰਦਾ ਸਾੜਦੀ ਹੈ—ਕਿ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਭਰਤ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।
Verse 7
अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च।हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः।।2.19.7।।
ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਕਹੇ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ, ਧਨ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪ੍ਰਾਣ—ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਤੱਕ—ਆਪ ਹੀ ਦੇ ਦਿਆਂ, ਜੇ ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੋਵੇ।
Verse 8
किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः।तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन्।।2.19.8।।
ਫਿਰ ਤਾਂ ਮਨੁਜ-ਇੰਦਰ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ—ਰਾਜਾ—ਜਦੋਂ ਆਪ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯ ਇੱਛਾ ਲਈ ਮੈਂ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੰਮ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਵੱਧ ਕਰਨਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ!
Verse 9
तदाश्वासय हीमं त्वं किन्विदं यन्महीपतिः।वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति।।2.19.9।।
ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਤੇ ਆਸਰਾ ਦੇ। ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾਈ ਮਹੀਪਤੀ ਕਿਉਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?
Verse 10
गच्छन्तु चैवानयितुं दूताश्श्रीघ्रजवैर्हयैः।भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात्।।2.19.10।।
ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਅੱਜ ਹੀ ਦੂਤ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਤੋਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਜਾਣ।
Verse 11
दण्डकारण्यमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः।अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश।।2.19.11।।
ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਤੁਰੰਤ ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਵਾਦ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉੱਥੇ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 12
सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी।प्रस्थानं श्रद्धधाना हि त्वरयामास राघवम्।।2.19.12।।
ਰਾਮ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕੈਕਈ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ; ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਇਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਲਈ ਤਕਾਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।
Verse 13
एवं भवतु यास्यन्ति दूता श्शीघ्रजवैर्हयैः।भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः।।2.19.13।।
“ਇਉਂ ਹੀ ਹੋਵੇ।” ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੂਤ ਜਾ ਕੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਤੋਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਗੇ।
Verse 15
व्रीडान्वित स्स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते।नैतत्किञ्चिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम्।।2.19.15।।
ਰਾਜਾ ਲੱਜਾ ਕਰਕੇ ਆਪ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ; ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਦੁੱਖ (ਕ੍ਰੋਧ-ਵੇਦਨਾ) ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਓ।
Verse 16
यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन्।पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा।।2.19.16।।
ਹੇ ਰਾਮ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਇਸ ਨਗਰ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਵਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਨਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇਗਾ, ਨਾ ਭੋਜਨ ਹੀ ਕਰੇਗਾ।
Verse 17
धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः।मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते।।2.19.17।।
“ਧਿਕ੍—ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ!” ਕਹਿ ਕੇ ਹਾਹ ਭਰਦਾ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਡੁੱਬਿਆ ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਉਸ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 18
रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः।कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः।।2.19.18।।
ਕੈਕਈ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ, ਕੋੜੇ ਨਾਲ ਹੰਕਾਏ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ।
Verse 19
तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम्।श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत्।।2.19.19।।
ਉਸ ਅਨਾਰਿਆ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਨਤੀਜੇ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਹਟ ਦੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—
Verse 20
नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे।विद्धिमामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम्।।2.19.20।।
“ਦੇਵੀ, ਧਨ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦੀ ਮੈਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਮੈਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗਾ ਜਾਣੋ—ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਡੋਲ ਹਾਂ।”
Verse 21
यदत्र भवतः किञ्चिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया।प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत्।।2.19.21।।
ਇੱਥੇ ਪੂਜਨੀਯ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ—ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣੇ ਪੈ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕੰਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰ ਕੇ ਵਿਖਾਵਾਂਗਾ।
Verse 22
न ह्यतो धर्मचरणं किञ्चिदस्ति महत्तरम्।यथा पितरिशुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया।।2.19.22।।
ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮਾਚਰਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 23
अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम्।वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश।।2.19.23।।
ਭਾਵੇਂ ਪੂਜਨੀਯ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਇਹ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਹੁਣ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ।
Verse 24
न नूनं मयि कैकयि किञ्चिदाशंससे गुणम्।यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती।।2.19.24।।
ਹੇ ਕੈਕਈ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।
Verse 25
यावन्मातरमाप्नच्छे सीतां चानुनयाम्यहम्।ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम्।।2.19.25।।
ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਵਿਦਾ ਲੈ ਲਵਾਂ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਦਿਆਂ, ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਦੰਡਕਾਰਣਯ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 26
भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा।तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्म स्सनातनः।।2.19.26।।
ਭਰਤ ਰਾਜ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸੇਵਾ ਕਰੇ; ਤੂੰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੀਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 27
स रामस्य वचश्श्रृत्वा भृशं दुःखहतः पिता।शोकादशक्नुवन्वकतुं प्ररुरोद महास्वनम्।।2.19.27।।
ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿਤਾ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਸ਼ੋਕ ਕਰਕੇ ਬੋਲ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋ ਪਿਆ।
Verse 28
वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस्तथा।कैकेय्याश्चाप्यनार्यायाः निष्पपात महाद्युतिः।।2.19.28।।
ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਾਮ ਨੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਅਨਾਰਿਆ ਕਹੀ ਗਈ ਕੈਕਈ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 29
स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम्।निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम्।।2.19.29।।
ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਉਸ ਅੰਤਹਪੁਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਤੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 30
तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह।लक्ष्मणः परमक्कृध्दः स्सुमित्रानन्दवर्धनः।।2.19.30।।
ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅੰਦਰੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਿਆ।
Verse 31
अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम्।शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन्।।2.19.31।।
ਅਭਿਸੇਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਰਾਮ ਨੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਨਿਗਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਸਾਵਧਾਨ ਸੰਯਮ ਨਾਲ।
Verse 32
न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति।लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षपा।।2.19.32।।
ਰਾਜ ਗੁਆਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਭਾ ਘਟੀ ਨਹੀਂ; ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਮ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਐਸੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਸ਼ੀਤ-ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
Verse 33
न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुन्धराम्।सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया।।2.19.33।।
ਜੋ ਵਨ ਜਾਣ ਅਤੇ ਧਰਤੀ (ਰਾਜ) ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਗਾੜ ਜਾਂ ਘਬਰਾਹਟ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਿਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਵੇ।
Verse 34
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।2.19.34।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।2.19.35।।
ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਛਤਰ ਅਤੇ ਸਜੇ ਹੋਏ ਪੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ, ਰੱਥ ਅਤੇ ਨਗਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦਬਾ ਲਿਆ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 35
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।2.19.34।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।2.19.35।।
ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਛਤਰ ਅਤੇ ਸਜੇ ਹੋਏ ਪੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ, ਰੱਥ ਅਤੇ ਨਗਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦਬਾ ਲਿਆ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 36
सर्वोह्यभिजनश्श्रीमान् श्रीमतस्सत्यवादिनः।नालक्षयत रामस्य किञ्चिदाकारमानने।।2.19.36।।
ਰਾਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਭ ਕੁਲੀਂਨ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸ ਗੰਭੀਰ ਸਤ੍ਯਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਬਦਲਾਵ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕੇ।
Verse 37
उचितं च महाबाहुर्नजहौहर्षमात्मनः।शारद स्समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम्।।2.19.37।।
ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਹರ್ಷ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਪੂਰਨ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਚੰਦਰਮਾ ਆਪਣੀ ਜਨਮਜਾਤ ਜੋਤ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦਾ।
Verse 38
वाचा मधुरया रामस्सर्वं सम्मानयञ्जनम्।मातुस्समीपं धीरात्मा प्रविवेश महायशाः।।2.19.38।।
ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੇ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਧੀਰ ਆਤਮਾ, ਮਹਾ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਮ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 39
तं गुणैस्समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः।सौमित्रिरनुवव्राज धारयन्दुःखमात्मजम्।।2.19.39।।
ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭਰਾ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਖ਼ਮਣ) ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਠੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਿਆ।
Verse 40
प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदाऽन्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम्।न चैव रामोऽत्रजगामविक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया।।2.19.40।।
ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਪਈ ਹੈ; ਪਰ ਸੁਹਿਰਦ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਪੱਤੀ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਨ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਾਹਰੋਂ ਕੋਈ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ।
Frequently Asked Questions
The dharma-sankat is whether Rāma should resist an unjust demand or uphold the king’s pledged word; he chooses immediate compliance—fourteen years in Daṇḍakāraṇya—treating vow-keeping and filial obedience as non-negotiable.
Rāma articulates a model of righteous agency: non-attachment to artha (wealth/power), unwavering composure, and the doctrine that service to one’s father and execution of his word constitute a highest form of dharma.
Daṇḍakāraṇya is named as the exile destination; Bharata’s location is specified as the mātula-kula (maternal uncle’s household), and royal culture is marked through abhiṣeka-vessels and regalia (umbrella, fans, chariot) that Rāma deliberately relinquishes.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.