Sarga 96
चित्रकूटे सैन्यधूलिशब्ददर्शनम् (Alarm at Chitrakūṭa: Lakṣmaṇa sights the approaching army)
अयोध्याकाण्ड
ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ-ਪਹਾੜ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਭੁੰਨਾ ਮਾਸ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਉਠਦੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਕੋਲਾਹਲ ਨੇ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਨਚਰ ਜੀਵ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਟਹਿਣੀ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹਨ—ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਭਿਆਨਕ ਜੰਤੂ—ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਦੁਰਗਮਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤੁਰੰਤ ਤੇ ਸਹੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਸ਼ਾਲ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਧੁਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣਾ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ, ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਬਾਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਵਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ। ਜਦ ਰਾਮ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਵਿਦਾਰ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਧੁਜ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਦੀ ਸੈਨਾ ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਰਾਜ ਲਈ ਵੈਰਭਾਵੀ ਯਤਨ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸৰ্গ ਵਿੱਚ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਸੁਖਮਈ ਜੀਵਨ-ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਸੈਨਿਕ ਚਿੰਤਾ ਆ ਖੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ‘ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
तां तथा दर्शयित्वा तु मैथिलीं गिरिनिम्नगाम्।निषसाद गिरिप्रस्थे सीतां मांसेन छन्दयन्।।2.96.1।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਪਹਾੜ ਦੇ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਮਾਸ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
इदं मेध्यमिदं स्वादु निष्टप्तमिदमग्निना।एवमास्ते स धर्मात्मा सीतया सह राघवः।।2.96.2।।
ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਨੇ ਭੋਜਨ ਅਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਆਦਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।”
Verse 3
तथा तत्राऽसतस्तस्य भरतस्यौपयायिनः।सैन्यरेणुश्च शब्दश्च प्रादुरास्तां नभस्पृशौ।।2.96.3।।
ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਭਰਤ ਦੀ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਸੈਨਾ ਵੱਲੋਂ ਉਠੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੋਲਾਹਲ ਅਚਾਨਕ ਉੱਭਰ ਆਇਆ—ਦੋਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਜਾਪੇ।
Verse 4
एतस्मिन्नन्तरे त्रस्ता श्शब्देन महता ततः।अर्दिता यूथपा मत्ता स्सयूथा दुद्रुवुर्दिशः।।2.96.4।।
इस दौरान, इक वड्डी रੌले-रप्पे तो डर के, हाथियां दे झुंड दे सरदार अपने साथियां समेत घबरा के सारियां दिशावां वल्ल भज्ज गए।
Verse 5
स तं सैन्यसमुद्धूतं शब्दं शुश्राव राघवः।तां श्च विप्रद्रुतान्सर्वान्यूथपानन्ववैक्षत।।2.96.5।।
राघव (राम) ने फौज द्वारा मचाए गए उस रੌले नूं सुणिया, अते उस ने सारे झुंड दे सरदारां नूं तेजी नाल भज्जदे हुए वेखिया।
Verse 6
तांश्च विद्रुवतो दृष्ट्वा तं च श्रुत्वा च निस्वनम्।उवाच राम स्सौमित्रिं लक्ष्मणं दीप्ततेजसम्।।2.96.6।।
उहनां नूं भज्जदे हुए वेख के अते उस रੌले नूं सुण के, राम ने तेज नाल चमकदे सुमित्रा दे पुत्तर लक्ष्मण नूं किहा।
Verse 7
हन्त लक्ष्मण पश्येह सुमित्रासुप्रजास्त्वया।भीमस्तनितगम्भीरस्तुमुलः श्रूयते स्वनः।।2.96.7।।
ਹੰਤ, ਲਖ਼ਮਣ, ਇੱਥੇ ਵੇਖ! ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਸੁਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਧੰਨ ਹੈ। ਗੱਜਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ, ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਘੋਰ ਤੂਮੁਲ ਧੁਨੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 8
गजयूथानि वाऽरण्ये महिषा वा महावने।वित्रासिता मृगा स्सिंहै स्सहसा प्रद्रुता दिशः।।2.96.8।।
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹੋਣ ਜਾਂ ਇਸ ਮਹਾਵਨ ਵਿੱਚ ਭੈਂਸਾਂ—ਸਿੰਹਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਮ੍ਰਿਗ ਅਚਾਨਕ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 9
राजा वा राजपुत्रो वा मृगयामटते वने।अन्यद्वा श्वापदं किञ्चित्सौमित्रे ज्ञातुमर्हसि।।2.96.9।।
ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਜਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਵਾਪਦ ਹੋਵੇ—ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਹੈ।
Verse 10
सुदुश्चरो गिरिश्चायं पक्षिणामपि लक्ष्मण।सर्वमेतद्यथातत्त्वमचिरात् ज्ञातुमर्हसि।।2.96.10।।
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਚਰ ਹੈ—ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਵੀ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸੱਚ ਤੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 11
स लक्ष्मण स्सन्त्वरित स्सालमारुह्य पुष्पितम्।प्रेक्षमाणो दिश स्सर्वाः पूर्वां दिशमुदैक्षत।।2.96.11।।
ਤਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਲਦੀ ਕਰਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦਿਆ ਸ਼ਾਲ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ; ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾਈ।
Verse 12
उदङ्मुखः प्रेक्षमाणो ददर्श महतीं चमूम्।रथाश्वगजसम्बाधां यत्तैर्युक्तां पदातिभिः।।2.96.12।।
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੌਜ ਵੇਖੀ—ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਣੀ, ਅਤੇ ਸਜੱਜੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 13
तामश्वगजसम्पूर्णां रथध्वजविभूषिताम्।शशंस सेनां रामाय वचनं चेदमब्रवीत्।।2.96.13।।
ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਧੁੱਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਉਸ ਫੌਜ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 14
अग्निं संशमयत्वार्य स्सीता च भजतां गुहाम्।सज्यं कुरुष्व चापं च शरांश्च कवचं तथा।।2.96.14।।
ਹੇ ਆਰਯ, ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦੇ; ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਵੇ। ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰ, ਤੀਰ ਸਜਾ ਕੇ ਰੱਖ, ਅਤੇ ਕਵਚ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰ।
Verse 15
तं रामः पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह।अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे कस्येमां मन्यसे चमूम्।।2.96.15।।
ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘ੍ਰ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ; ਤੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫੌਜ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ?”
Verse 16
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।दिधक्षन्निव तां सेनां रुषितः पावको यथा।।2.96.16।।
ਰਾਮ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਬੋਲਿਆ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 17
सम्पन्नं राज्यमिच्छंस्तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम्।आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरतस्सुतः।।2.96.17।।
“ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੈ: ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਵਿਘਨ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਰਾਜ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕੈਕਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਸਾਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
Verse 18
एष वै सुमहाञ्छ्रीमान्विटपी सम्प्रकाशते।विराजत्युद्गतस्कन्धं कोविदारध्वजो रथे।।2.96.18।।
“ਵੇਖੋ—ਇੱਕ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਰਗਾ ਧਵਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਰਥ ਉੱਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦਾ ਧਵਜ ਉੱਚੇ ਉੱਠੇ ਤਣੇ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
Verse 19
असौ हि सुमहास्कन्धो विटपी च महाद्रुमः।विराजते महासैन्ये कोविदारध्वजो रथे।।2.96.19।।
ਹਾਂ—ਉਹ ਹੈ ਮਹਾਂ-ਸਕੰਧ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂ ਦਰੱਖ਼ਤ; ਮਹਾਂ ਸੈਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦਾ ਧਵਜ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵਿਰਾਜਦਾ ਹੈ।
Verse 20
भजन्त्येते यथाकाममश्वानारुह्य शीघ्रगान्।एते भ्राजन्ति संहृष्टा गजानारुह्य सादिनः।।2.96.20।।
ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਗਜਾਰੋਹੀ ਸੈਨਿਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
Verse 21
गृहीतधनुषौ चावां गिरिं वीर श्रयावहै।अथवेहैव तिष्ठाव स्सन्नद्धावुद्यतायुधौ।।2.96.21।।
ਹੇ ਵੀਰ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈਏ; ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀਏ—ਸੰਨੱਧ, ਹਥਿਆਰ ਉੱਠਾਏ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ।
Verse 22
अपि नौ वशमागच्छेत्कोविदारध्वजो रणे।अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत्।।2.96.22।।त्वया राघव सम्प्राप्तं सीतया च मया तथा।
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕੀ ਰਣ ਵਿੱਚ ਕੋਵਿਦਾਰ-ਧਵਜ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸਾਡੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ? ਅਤੇ ਕੀ ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ—ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੈਨੂੰ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਵਿਪਤ ਆ ਪਿਆ ਹੈ?
Verse 23
यन्निमित्तं भवान्राज्याच्छ्युतो राघव शाश्वतात्।।2.96.23।।सम्प्राप्तोऽयमरिर्वीर भरतो वध्य एव मे।
ਹੇ ਰਾਘਵ! ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਭਰਤ ਅੱਜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਵੀਰ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਰਨ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 24
भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि राघव।पूर्वापकारिणं हत्वा न ह्यधर्मेण युज्यते।।2.96.24।।
ਹੇ ਰਾਘਵ! ਮੈਨੂੰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 25
पूर्वापकारी भरतस्त्यक्तधर्मश्च राघव।एतस्मिन्निहते कृत्स्नामनुशाधि वसुन्धराम्।।2.96.25।।
ਹੇ ਰਾਘਵ! ਭਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਪਰਾਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ।
Verse 26
अद्य पुत्रं हतं संख्ये कैकेयी राज्यकामुका।मया पश्येत्सुदुःखार्ता हस्तिभग्नमिव द्रुमम्।।2.96.26।।
ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਕੈਕੇਈ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੁਆਰਾ ਤੋੜੇ ਗਏ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਅਤਿਅੰਤ ਦੁੱਖ ਭੋਗੇ।
Verse 27
कैकेयीं च वधिष्यामि सानुबन्धां सबान्धवाम्।कलुषेणाद्य महता मेदिनी परिमुच्यताम्।।2.96.27।।
ਮੈਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 28
अद्येमं संयतं क्रोधमसत्कारं च मानद।मोक्ष्यामि शत्रुसैन्येषु कक्षेष्विव हुताशनम्।।2.96.28।।
हे मान देण वाले! अज्ज मैं अपने रोके हुए गुस्से ते अपमान नूं दुश्मन दी फौज 'ते उस तरह छड्डांगा, जिवें सुक्की झाड़ियां 'ते अग्ग।
Verse 29
अद्यैतच्छित्रकूटस्य काननं निशितै श्शरैः।छिन्दञ्चत्रुशरीराणि करिष्ये शोणितोक्षितम्।।2.96.29।।
अज्ज मैं अपने तिख्खे तीरां नाल दुश्मनां दे शरीरां नूं चीर के इस चित्रकूट दे जंगल नूं खून नाल लथपथ कर देवांगा।
Verse 30
शरैर्निर्भिन्नहृदयान्कुञ्जरांस्तुरगांस्तथा।श्वापदाः परिकर्षन्तु नरांश्च निहतान्मया।।2.96.30।।
ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਛਿਦ੍ਰ ਹੋਏ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੰਗਲੀ ਦਰਿੰਦੇ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ।
Verse 31
शराणां धनुषश्चाहमनृणोऽस्मिन्महावने।ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशयः।।2.96.31।।
ਇਸ ਮਹਾਵਨ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਉਤਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether to treat the approaching force as an enemy and preemptively strike or to verify facts first; Lakṣmaṇa advocates immediate martial readiness and assumes hostility, while Rāma insists on careful identification—an ethical test of action under uncertainty.
The sarga warns that fear and anger can distort inference: prudent leaders prioritize accurate knowledge (yathātattvam jñātum) before violence, while still maintaining protective preparedness—balancing kṣānti (restraint) with rakṣā (defense).
Citrakūṭa and the Mandākinī river frame the exile’s sacred landscape; culturally, the Agnihotra fire and the instruction to secure Sītā in a cave reflect household-ritual continuity and protective protocol within forest life.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.