Sarga 60
षष्टितमः सर्गः — Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
अयोध्याकाण्ड
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸੰਵਾਦ-ਲੀਲਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਮਨੋਂ-ਤਨੋਂ ਵਿਹਲ, ਸਾਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਉਹ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਜੀਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸਹੇ ਗਏ ਤਪ ਵਾਂਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਉਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ੍ਯ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਉਦਾਸ ਨਹੀਂ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਂਗ ਮੰਨ ਕੇ ਨਿਡਰ ਹੈ; ਪਿੰਡਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਿਹੀ ਲੱਗੇ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਅਟੱਲ ਕਾਂਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾ ਘਟਦੀ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੀ ਉਪਮਾ, ਅਲੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਪਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਚਰਨ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਡਰ ਗਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਚਰਨ ਸਦੀਵੀ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਚਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਮਾਤ੍ਰ-ਸ਼ੋਕ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः।धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत्।।।।
ਤਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਭੂਤ-ਗ੍ਰਸਤ ਜਿਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੰਬਦੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਈ ਹੋਈ ਜਿਹੀ, ਸੂਤ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।
Verse 2
नय मां यत्र काकुत्स्थस्सीता यत्र च लक्ष्मणः।तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहेह्यहम्।।।।
ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚੱਲ ਜਿੱਥੇ ਕਾਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
Verse 3
निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि।अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम्।।।।
ਰਥ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮੋੜ ਕੇ ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਵੱਲ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਚੱਲੋ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮਲੋਕ—ਮੌਤ ਦੇ ਧਾਮ—ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 4
बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया।इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।।।
ਅੰਸੂਆਂ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਗਲਾ ਭਰ ਆਇਆ ਤੇ ਬੋਲੀ ਅਟਕਦੀ ਸੀ; ਤਦ ਵੀ ਸੂਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਵੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਲਈ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 5
त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा।व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः।।।।
ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਘਬਰਾਹਟ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿਓ; ਮਨ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਝਾੜ ਦਿਓ। ਰਾਘਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇ ਕਰਕੇ ਵੱਸੇਗਾ।
Verse 6
लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने।आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः।।।।
ਅਤੇ ਲਖਮਣ ਵੀ—ਜਿਤੇੰਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਧਰਮਜਾਣੂ—ਵਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਲੋਕ ਲਈ ਪੁੰਨ ਕਮਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव।विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे सन्न्यस्तमानसा।।।।
ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀਤਾ ਉੱਥੇ ਵਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 8
नास्या दैन्यं कृतं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते।उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा।।।।
ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੈਨ੍ਯ ਦਾ ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਵੈਦੇਹੀ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰਦੇਸ-ਵਾਸ ਦੀ ਆਦੀ ਹੋਵੇ, ਐਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
नगरोपवनं गत्वा यथा स्मरमते पुरा।तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि।।।।
ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਨਿਰਜਨ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਮਦੀ ਹੈ।
Verse 10
बालेव रमते सीताऽबालचन्द्रनिभानना।रामा रामे ह्यधीनात्मा विजनेऽपि वने सती।।।।
ਬਾਲ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰ ਸੀਤਾ ਬਾਲਿਕਾ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧੀਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਤੀ ਹੋ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ।
Verse 11
तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम्।अयोध्यापि भवेऽत्तस्या रामहीना तदा वनम्।।।।
ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਹਿਰਦਾ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਸ ਲਈ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 12
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।।।
ਵੈਦੇਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਮ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਜਾਨਕੀ ਉਹ ਸਭ ਜਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਅਯੋਧਿਆ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੂਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਿਹਾਰ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੋਵੇ।
Verse 13
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।2.60.12।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।2.60.13।।
ਵੈਦੇਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਮ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਜਾਨਕੀ ਉਹ ਸਭ ਜਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਅਯੋਧਿਆ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੂਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਿਹਾਰ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੋਵੇ।
Verse 14
इदमेव स्मराम्यस्यास्सहसैवोपजल्पितम्।कैकेयी संश्रितं वाक्यं नेदानीं प्रतिभाति मा।।।।
ਮੈਨੂੰ ਇਤਨਾ ਹੀ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਕੈਕਈ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਬਚਨ ਕਹੇ ਸਨ; ਪਰ ਉਹ ਬਚਨ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
Verse 15
ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपत्स्थितम्।ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत्।।।।
ਬੇਧਿਆਨੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲੇ ਉਹ ਬਚਨ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੂਤ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਮਨ-ਭਾਉਣੀ ਗੱਲ ਆਖੀ।
Verse 16
अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणाऽऽतपेन च।न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशु सदृशी प्रभा।।।।
ਰਾਹ ਦੀ ਥਕਾਵਟ, ਹਵਾ ਦਾ ਵੇਗ, ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚੰਦ-ਕਿਰਣਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ।
Verse 17
सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम्।वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते।।।।
ਸੌ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਜਿਹੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਮੁਖ ਕਦੇ ਨ ਡੋਲਦਾ ਹੈ ਨ ਮੁਰਝਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ।अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ।।।।
ਭਾਵੇਂ ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਲਕਤ ਰਸ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਅਲਕਤ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਜਿਹੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਕਮਲ ਦੀ ਕਲੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨਾਲ।
Verse 19
नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी।इदानीमपि वैदेही तद्रागान्नयस्त भूषणा।।।।
ਹੁਣ ਵੀ ਵੈਦੇਹੀ—ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਗਹਿਣੇ ਤਿਆਗ ਕੇ—ਨੂਪੁਰਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਖੇਡਦੀ-ਖੇਡਦੀ ਹੋਵੇ, ਸੁਕੋਮਲ ਅਦਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 20
गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता।नाऽहारयति सन्त्रासं बाहू रामस्य संश्रिता।।।।
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਵੀ ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਬਾਘ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਡਰਦੀ ਨਹੀਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
Verse 21
न शोच्यास्ते न चात्मनश्शोच्यो नापि जनाधिपः।इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम्।।।।
ਉਹ ਦਇਆ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ; ਨ ਤੁਸੀਂ ਦਇਆ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹੋ, ਨ ਹੀ ਰਾਜਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹੇਗੀ।
Verse 22
विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवत्स्थिताः।वनेरता वन्यफलाशनाः पितुश्शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते।।।।
ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ, ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਮਦੇ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾਕੇ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 23
तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता।न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च।।।।
ਤਾਂ ਵੀ, ਯੋਗ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰਥੀ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ ਰਾਣੀ ਦੇਵੀ ‘ਪ੍ਰਿਯ!’ ‘ਪੁੱਤਰ!’ ਅਤੇ ‘ਹੇ ਰਾਘਵ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਰੋਣਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕੀ।
Frequently Asked Questions
Kausalyā’s impulse is to abandon courtly restraint and immediately pursue exile, even invoking death if prevented. The dilemma is whether maternal attachment may override the established course of dharma and royal order, versus accepting separation while upholding the father’s vow and the prince’s duty.
The sarga presents consolation as dharmic instruction: steadfast duty can coexist with human sorrow, and inner composure is possible when the mind is anchored in righteous purpose. Sītā’s unshaken courage and Lakṣmaṇa’s service exemplify how virtue re-frames hardship into disciplined living.
Ayodhyā (as the emotional reference point), the Daṇḍaka forest (destination of exile), and the liminal landscape of villages, cities, rivers, and trees encountered on the route. Cultural markers include ornaments (anklets), lac-dye, and lotus–moon imagery used to encode ideals of beauty, auspiciousness, and resilience.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.