Sarga 82

Verse 1

तामार्यगणसम्पूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम् ।ददर्श बुद्धिसम्पन्नः पूर्णचन्द्रो निशामिव ॥१॥

ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਭਰਤ ਨੇ ਆਰਯ ਜਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਉਸ ਸਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

आसनानि यथान्यायमार्याणां विशतां तदा ।वस्त्राङ्गरागप्रभया द्योतिता सा सभोत्तमा ॥२॥

ਫਿਰ ਆਰਯ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਯਥਾ-ਨਿਆਇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸਨਾਂ ਤੇ ਬੈਠੇ; ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰਾਗ ਦੀ ਸੁਗੰਧ-ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਤਮ ਸਭਾ ਚਮਕ ਉਠੀ।

Verse 3

सा विद्वज्जनसम्पूर्णा सभा सुरुचिरा तदा ।अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी ॥३॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਉਹ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸਭਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਛਟਣ ਪਿੱਛੋਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਰਾਤ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦਿਸੀ।

Verse 4

राज्ञस्तु प्रकृती स्सर्वा स्समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित् ।इदं पुरोहितो वाक्यं भरतं मृदु चाब्रवीत् ॥४॥

ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਮ-ਵਿਦ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 5

तात राजा दशरथ स्स्वर्गतो धर्ममाचरन् ।धनधान्यवतीं स्फीतां प्रदाय पृथिवीं तव ॥५॥

“ਵਤਸ, ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੈਨੂੰ ਸੌਂਪ ਗਏ ਹਨ।”

Verse 6

रामस्तथा सत्यधृतिस्सतां धर्ममनुस्मरन् ।नाजहात्पितुरादेशं शशी ज्योत्स्नामिवोदितः ॥६॥

“ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਾਮ ਨੇ, ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ—ਜਿਵੇਂ ਉਗਿਆ ਚੰਦ ਆਪਣੀ ਚਾਂਦਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦਾ।”

Verse 7

पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्यं निहतकण्टकम् ।तद्भुङ्क्ष्व मुदितामात्यः क्षिप्रमेवाभिषेचय ॥७॥

ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕਾਂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਾਧਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਇਹ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਮਾਤਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਵਾ।

Verse 8

उदीच्या श्च प्रतीच्या श्च दाक्षिणात्याश्च केवलाः ।कोट्यापरान्तास्सामुद्रारत्नान्यभिहरन्तुते ॥८॥

ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਹੱਦੀ ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਪਾਰੀ—ਸਮੁੰਦਰ-ਜਨਮੇ ਰਤਨ ਤੈਨੂੰ ਕਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਭੇਟ ਕਰਨ।

Verse 9

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं शोकेनाभिपरिप्लुतः ।जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया ॥९॥

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਭਰਤ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਅਤਿ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਪਰ ਧਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ।

Verse 10

सबाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरो युवा ।विललाप सभामध्ये जगर्हे च पुरोहितम् ॥१०॥

ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਲਹੰਸ ਵਰਗੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਭਰਤ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਕੁਲ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ।

Verse 11

चरितब्रह्मचर्यस्य विद्यास्नातस्य धीमतः ।धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेत् ॥११॥

ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਵਰਤ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ, ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤ ਹੈ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ—ਉਸ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਛੀਨ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 12

कथं दशरथाज्जातो भवेद्राज्यापहारकः ।राज्यं चाहं च रामस्य धर्मं वक्तुमिहार्हसि ॥१२॥

ਦਸ਼ਰਥ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਕੋਈ ਰਾਜ ਹੜਪਣ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਰਾਜ ਵੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਹੀ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਸੱਚ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 13

ज्येष्ठ श्श्रेष्ठश्च धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः ।लब्धुमर्हति काकुत्स्थो राज्यं दशरथो यथा ॥१३॥

ਕਾਕੁਤਸਥ ਰਾਮ—ਜ੍ਯੇਠਾ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਦਿਲੀਪ ਤੇ ਨਹੁਸ਼ ਵਰਗਾ—ਦਸ਼ਰਥ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇਹ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 14

अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं कुर्यां पापमहं यदि ।इक्ष्वाकूणामहं लोके भवेयं कुलपांसनः ॥१४॥

ਜੇ ਮੈਂ ਐਸਾ ਪਾਪ ਕਰਾਂ—ਜੋ ਅਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਵੇ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਖ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਕੁਲ-ਕਲੰਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 15

यद्धि मात्रा कृतं पापं नाहं तदपि रोचये ।इहस्थो वनदुर्गस्थं नमस्यामि कृताञ्जलिः ॥१५॥

ਮਾਤਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੁৰ্গਮ ਥਾਂ ਵੱਸਦੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 16

राममेवानुगच्छामि राजा स द्विपदां वरः ।त्रयाणामपि लोकानां राज्यमर्हति राघवः ॥१६॥

ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਦਾ ਹੀ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਾਂਗਾ; ਉਹ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਰਾਜਾ ਹੈ। ਰਾਘਵ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਦਾ ਵੀ ਅਰਹ ਹੈ।

Verse 17

तद्वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्वे सभासदः ।हर्षान्मुमुचुरश्रूणि रामे निहितचेतसः ॥१७॥

ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭਾ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕ—ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਟਿਕਾ ਕੇ—ਹਰਖ ਨਾਲ ਆਨੰਦ-ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 18

यदि त्वार्यं न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुं वनात् ।वने तत्रैव वत्स्यामि यथाऽर्यो लक्ष्मणस्तथा ॥१८॥

ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਰਯ ਭਰਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਨਾ ਮੋੜ ਸਕਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਓਥੇ ਹੀ ਉਸੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਆਰਯ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 19

सर्वोपायं तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुं बलात् ।समक्षमार्यमिश्राणां साधूनां गुणवर्तिनाम् ॥१९॥

ਇਸ ਆਰਯ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਹਰ ਉਪਾਅ ਕਰਾਂਗਾ—ਲੋੜ ਪਈ ਤਾਂ ਬਲਪੂਰਵਕ ਵੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਰਯ-ਮਿਸ਼੍ਰ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ।

Verse 20

विष्टिकर्मान्तिका स्सर्वे मार्गशोधकरक्षकाः ।प्रस्थापिता मया पूर्वं यत्रापि मम रोचते ॥२०॥

ਮੇਰੀ ਯਾਤਰਾ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੇ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਉਥੇ ਰਸਤਾ ਖੋਜ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਮਾਰਗ-ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲੇ—ਵਿਸ਼ਟੀ-ਕਰਮ ਲਈ ਲਾਏ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਤੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ—ਅੱਗੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

Verse 21

एवमुक्त्वा तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।समीपस्थमुवाचेदं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् ॥२१॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਭਰਾ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਭਰਤ ਨੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਕੁਸ਼ਲ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 22

तूर्णमुत्थाय गच्छ त्वं सुमन्त्र मम शासनात् ।यात्रामाज्ञापय क्षिप्रं बलं चैव समानय ॥२२॥

“ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾ। ਫੌਰਨ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਛੇਤੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰ।”

Verse 23

एवमुक्त स्सुमन्त्रस्तु भरतेन महात्मना ।हृष्टस्तदाऽदिशत्सर्वं यथासन्दिष्टमिष्टवत् ॥२३॥

ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਤ ਨੇ ਇਉਂ ਆਖਿਆ ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—ਮਾਨੋ ਆਪਣਾ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਕੰਮ ਹੋਵੇ—ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 24

ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बलाध्यक्षा बलस्य च ।श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य निवर्तने ॥२४॥

ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤੇ ਸਾਰਾ ਦਲ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 25

ततो योधाङ्गना स्सर्वा भर्त्रून्सर्वान्गृहेगृहे ।यात्रागमनमाज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः ॥२५॥

ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਗੱਲ ਜਾਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਈਆਂ; ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 26

ते हयैर्गोरथैश्शीघ्रैस्स्यन्दनैश्च महाजवैः ।सह योधैर्बलाध्यक्षा बलं सर्वमचोदयन् ॥२६॥

ਤਦ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ—ਘੋੜਿਆਂ, ਤੇਜ਼ ਬੈਲਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਵੇਗ ਵਾਲੇ ਰਥਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 27

सज्जं तु तद्बलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसन्निधौ ।रथं मे त्वरयस्वेति सुमन्त्रं पार्श्वतोऽब्रवीत् ॥२७॥

ਸੱਜੀ ਹੋਈ ਉਸ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁਰੂਦੇਵ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਮੇਰਾ ਰਥ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਰ ਕਰ।”

Verse 28

भरतस्य तु तस्याज्ञां प्रतिगृह्य च हर्षितः ।रथं गृहीत्वा प्रययौ युक्तं परमवाजिभिः ॥२८॥

ਭਰਤ ਦੀ ਉਹ ਆਗਿਆ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੰਨ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਰਥ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 29

स राघव स्सत्यधृतिः प्रतापवान् ब्रुवन् सुयुक्तं दृढसत्यविक्रमः ।गुरुं महारण्यगतं यशस्विनं प्रसादयिष्यन्भरतोऽब्रवीत्तदा ॥२९॥

ਤਦ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭਰਤ ਨੇ ਸੁਚਿੰਤਿਤ ਬਚਨ ਕਹੇ; ਮਹਾਵਨ ਵਿੱਚ ਗਏ ਯਸ਼ਸਵੀ, ਪੂਜਯ ਜੇਠੇ ਭਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।

Verse 30

तूर्णं समुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान् ।आनेतुमिच्छामि हि तं वनस्थं प्रसाद्य रामं जगतो हिताय ॥३०॥

“ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ; ਸੈਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ। ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 31

ससूतपुत्रो भरतेन सम्यगाज्ञापितस्सम्परिपूर्णकामः ।शशास सर्वान्प्रकृतिप्रधानान्बलस्य मुख्यांश्च सुहृज्जनं च ॥३१॥

ਭਰਤ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਪਾ ਕੇ, ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ ਨਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਜਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ।

Verse 32

तत स्समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृषलाश्च विप्राः ।अयूयुजन्नुष्ट्रखरान्रथांश्च नागान्हयांश्चैव कुलप्रसूतान् ॥३२॥

ਫਿਰ ਹਰ ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੱਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਸਭ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਸਵਾਰੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਉਂਠਾਂ ਤੇ ਗਧਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਉੱਤਮ ਕੁਲਜਾਤ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਜਾਇਆ।