Sarga 79
भरतस्य राज्यत्यागः तथा रामानयनप्रतिज्ञा (Bharata Rejects Kingship and Vows to Bring Rama Back)
अयोध्याकाण्ड
ਚੌਦ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਰਾਜ-ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਅਤੇ ਅਭਿਸੇਕ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਭਿਸੇਕ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੰਸ਼-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਭਰਤ ਉਲਟ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਵਨਵਾਸ ਸਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਹਾਸਨ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਅਭਿਸੇਕ ਦੇ ਉਪਕਰਣ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਏ ਜਾਣ, ਕਾਰੀਗਰ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਭੂਮੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨਾਲ ਚਲਣ। ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਪਰਿਸ਼ਦ ਸ਼ੁਭ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਭਰਤ ‘ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਭਿਸੇਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਕ ਹੀ ਨੈਤਿਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ चतुर्दशे।समेत्य राजकर्तारो भरतं वाक्यमब्रुवन्।।2.79.1।।
ਫਿਰ ਚੌਦ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ, ਰਾਜ-ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 2
गतो दशरथस्स्वर्गं यो नो गुरुतरो गुरुः।रामं प्रव्राज्य वै ज्येष्ठं लक्ष्मणं च महाबलम्।।2.79.2।।
ਸਾਡੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਪੂਜਨੀਯ ਆਚਾਰਯ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਹਨ; ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
त्वमद्य भव नो राजा राजपुत्र महायशः।सङ्गत्या नापराध्नोति राज्यमेतदनायकम्।।2.79.3।।
ਹੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਅੱਜ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਰਾਜਾ ਬਣੋ; ਨੇਤਾ-ਵਿਹੂਣੇ ਇਸ ਰਾਜ ਨੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਸੰਗਤਾਂ ਕਰਕੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਿਗਾੜ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ।
Verse 4
अभिषेचनिकं सर्वमिदमादाय राघव।प्रतीक्षते त्वां स्वजनश्श्रेणयश्च नृपात्मज।।2.79.4।।
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਆਤਮਜ, ਅਭਿਸੇਕ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈ ਕੇ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ (ਸੰਘ) ਵੀ ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 5
राज्यं गृहाण भरत पितृपैतामहं ध्रुवम्।अभिषेचय चात्मानं पाहि चास्मान्नरर्षभ।।2.79.5।।
ਹੇ ਭਰਤ, ਪਿਤਾ-ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆਇਆ ਇਹ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ; ਹੇ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 6
अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा सर्वं प्रदक्षिणम्।भरतस्तं जनं सर्वं प्रत्युवाच धृतव्रतः।।2.79.6।।
ਧ੍ਰਿਤਵ੍ਰਤ ਭਰਤ ਨੇ ਅਭਿਸੇਕ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਸਾਰੇ ਲੋਕ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
ज्येष्ठस्य राजता नित्यमुचिता हि कुलस्य नः।नैवं भवन्तो मां वक्तुमर्हन्ति कुशला जनाः।।2.79.7।।
ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਗੱਦੀ ਸਦਾ ਜੇਠੇ ਨੂੰ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਕੁਸ਼ਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।
Verse 8
रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति महीपतिः।अहं त्वरण्ये वत्स्यामि वर्षाणि नव पञ्च च।।2.79.8।।
ਸਾਡਾ ਜੇਠਾ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣੇਗਾ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ।
Verse 9
युज्यतां महती सेना चतुरङ्गमहाबला।आनयिष्याम्यहं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं वनात्।।2.79.9।।
ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਚਤੁਰੰਗੀ ਮਹਾਂਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਮੈਂ ਜੰਗਲੋਂ ਆਪਣੇ ਜੇਠੇ ਭਰਾ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ।
Verse 10
अभिषेचनिकं चैव सर्वमेतदुपस्कृतम्।पुरस्कृत्य गमिष्यामि रामहेतोर्वनं प्रति।।2.79.10।।
ਅਭਿਸੇਕ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵਨ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 11
तत्रैवं तं नरव्याघ्रमभिषिच्य पुरस्कृतम्।आनेष्यामि तु वै रामं हव्यवाहमिवाध्वरात्।।2.79.11।
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨਰ-ਵਿਆਘਰ ਰਾਮ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯੱਗ ਤੋਂ ਹਵ੍ਯਵਾਹ ਅਗਨੀ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰ ਲਿਆ ਕੇ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ।
Verse 12
न सकामां करिष्यामि स्वामिमां मातृगन्धिनीम्।वने वत्स्याम्यहं दुर्गे रामो राजा भविष्यति।।2.79.12।।
‘ਮਾਂ’ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੇਰੀ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਕਰ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਹੀ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 13
क्रियतां शिल्पिभिः पन्था स्समानि विषमाणि च।रक्षिणश्चानुसम्यान्तु पथि दुर्गविचारकाः।।2.79.13।।
ਕਾਰੀਗਰ ਰਾਹ ਤਿਆਰ ਕਰਨ—ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਭੂਮੀ ਦੀ ਪਰਖ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਰਖਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਣ।
Verse 14
एवं सम्भाषमाणं तं रामहेतोर्नृपात्मजम्।प्रत्युवाच जनस्सर्व श्श्रीमद्वाक्यमनुत्तमम्।।2.79.14।।
ਰਾਮ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਤਦ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਯ (ਮੰਗਲ) ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
एवं ते भाषमाणस्य पद्मा श्रीरुपतिष्ठतात्।यस्त्वं ज्येष्ठे नृपसुते पृथिवीं दातुमिच्छसि।।2.79.15।।
ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ—ਹੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ, ਧਰਤੀ (ਰਾਜ) ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ—ਇਸ ਲਈ ਪਦਮਾ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ) ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ।
Verse 16
अनुत्तमं तद्वचनं नृपात्मजप्रभाषितं संश्रवणे निशम्य च।प्रहर्षजास्तं प्रति बाष्पबिन्दवो निपेतुरार्यानननेत्रसम्भवाः।।2.79.16।।
ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਬੋਲੇ ਉਹ ਅਨੁੱਤਮ ਬਚਨ ਕਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹੀ, ਆਰਯ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਢਲਕ ਪਈਆਂ।
Verse 17
ऊचुस्ते वचनमिदं निशम्य हृष्टा स्सामात्या स्सपरिषदो वियातशोकाः।पन्थानं नरवर भक्तिमान् जनश्च व्यादिष्टस्तव वचनाच्च शिल्पिवर्गः।।2.79.17।
ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਸਦੱਸ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀਮਾਨ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਰਾਹ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।”
Frequently Asked Questions
Bharata faces a legitimacy dilemma: accept a politically expedient coronation in a leaderless kingdom or uphold dynastic and moral law by insisting that the eldest, Rama, alone deserves kingship. He chooses refusal and commits to restoring Rama.
Authority is not merely positional but dharmic: Bharata’s renunciation, fidelity to tradition, and prioritization of rightful order show that moral restraint can be a higher form of sovereignty than immediate power.
The sarga emphasizes the forest as the exile-space to be traversed, and the cultural-ritual landmarks of kingship—abhiṣeka materials, processional precedence, and the sacrificial-fire simile (havyavāha from adhvara)—to frame Rama’s return as both political and sacred restoration.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.