Sarga 110
लोकसमुत्पत्ति-वर्णनम् तथा इक्ष्वाकुवंश-प्रशंसा (Cosmogony and Ikshvaku Genealogy as Counsel to Rama)
अयोध्याकाण्ड
ਸਰਗ 110 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਸੁਧਾਰਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਾਬਾਲੀ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਹਾਰਕ ਮਨਾਉਣੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਸੰਖੇਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਆਦਿ ਜਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ, ਅਤੇ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਧਾਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁ ਅਤੇ ਇਖ੍ਸ਼ਵਾਕੁ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਿਆਂ ਤੱਕ ਇਖ੍ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲੜੀ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਧਰਮਕ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਣਦੀ ਹੈ: ਇਖ੍ਸ਼ਵਾਕੁ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਜੇਠੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਪਰੰਪਰਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਕੁਲਧਰਮ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੋਵੇਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣ।
Shlokas
Verse 1
क्रुद्धमाज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।जाबालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम्।।।।
ਰਾਮ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਜਾਣ ਕੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਜਾਬਾਲੀ ਵੀ ਇਸ ਲੋਕ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਪਰਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।”
Verse 2
निवर्तयितुकामस्तु त्वामेतद्वाक्यमब्रवीत्।इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे।।।।
ਤੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਲੋਕਨਾਥ, ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਲੋਕੋਤਪੱਤੀ—ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ—ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਣ।”
Verse 3
सर्वं सलिलमेवासीत्पृथिवी यत्र निर्मिता।तत: समभवद्ब्रह्मा स्वयम्भूर्दैवतै: सह।।।।
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਜਲ ਹੀ ਸੀ; ਉਸੇ ਜਲ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਇਆ।
Verse 4
स वराहस्ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुन्धराम्।असृजच्च जगत्सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः।।।।
ਫਿਰ ਉਹ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵਸੁੰਧਰਾ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਲਿਆਇਆ; ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
Verse 5
आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः।तस्मान्मरीचि: संजज्ञे मरीचेः कश्यप: सुतः।।।।
ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਨਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਰੀਚਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਮਰੀਚਿ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਕਸ਼੍ਯਪ ਜਨਮਿਆ।
Verse 6
विवस्वान्काश्यपात् जज्ञे मनुर्वैवस्वत: स्वयम्।स तु प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनो: सुतः।।।।
ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ (ਸੂਰਜ) ਜਨਮਿਆ; ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ ਤੋਂ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁ ਆਪ ਜਨਮਿਆ। ਉਹ ਮਨੁ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਜਨਮਿਆ।
Verse 7
यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही।तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम्।।।।
ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਧਰਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਸੀ—ਉਸ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜਾ ਜਾਣ।
Verse 8
इक्ष्वाकोस्तु सुत श्रीमान्कुक्षिरेवेति विश्रुतः।कुक्षेरथात्मजो वीरो विकुक्षिरुदपद्यत।।।।
ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ ਦਾ ਇਕ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ‘ਕੁਕ੍ਸ਼ਿ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਸੀ; ਅਤੇ ਕੁਕ੍ਸ਼ਿ ਤੋਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵੀਰ ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿ ਜਨਮਿਆ।
Verse 9
विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्र प्रतापवान्।बाणस्य तु महाबाहुरनरण्यो महातपा:।।।।
ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿ ਤੋਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਬਾਣ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਬਾਣ ਤੋਂ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਅਨਰਣ੍ਯ ਜਨਮਿਆ।
Verse 10
नानावृष्टिर्बभूवास्मिन्नदुर्भिक्षं सतां वरे।अनरण्ये महाराजे तस्करो नापि कश्चन।।।।
ਸਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਰਾਜ ਅਨਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੀ, ਨਾ ਦੁર્ભਿਖ਼; ਅਤੇ ਇਕ ਵੀ ਚੋਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 11
अनरण्यान्महाबाहुः पृथु राजा बभूव ह।तस्मात्पृथोमेहाराजस्त्रिशङ्कुरुदपद्यत।।।।स सत्यवचनाद् वीर: सशरीरो दिवं गतः।
ਅਨਰਣ੍ਯ ਤੋਂ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਜਾ ਪૃਥੁ ਜਨਮਿਆ; ਪૃਥੁ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਵੀਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਸਤ੍ਯ-ਵਚਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਿਆ।
Verse 12
त्रिशङ्कोरभवत्सूनुर्दुन्धुमारो महायशाः।।।।दुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो व्यजायत।
ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਦੁੰਧੁਮਾਰ ਹੋਇਆ; ਦੁੰਧੁਮਾਰ ਤੋਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਯੁਵਨਾਸ਼੍ਵ ਜਨਮਿਆ।
Verse 13
युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।।।मान्धातुस्त महातेजा: सुसन्धिरुदपद्यत।सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित्।।।।यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः।
ਯੁਵਨਾਸ਼੍ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮਾਂਧਾਤਾ ਹੋਇਆ; ਮਾਂਧਾਤਾ ਤੋਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸੁਸੰਧਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਸੁਸੰਧਿ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਧ੍ਰੁਵਸੰਧਿ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੇਨਜਿਤ। ਯਸ਼ਸਵੀ ਧ੍ਰੁਵਸੰਧਿ ਤੋਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਸੂਦਨ ਭਰਤ ਜਨਮਿਆ।
Verse 14
युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।2.110.13।।मान्धातुस्त महातेजा स्सुसन्धिरुदपद्यत।सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित्।।2.110.14।।यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः।
ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮਾਂਧਾਤਾ ਜਨਮਿਆ; ਮਾਂਧਾਤਾ ਤੋਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸੁਸੰਧਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਸੁਸੰਧਿ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਧ੍ਰੁਵਸੰਧਿ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੇਨਜਿਤ; ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵਸੰਧਿ ਤੋਂ ਯਸ਼ਸਵੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਸੂਦਨ ਭਰਤ ਜਨਮਿਆ।
Verse 15
भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।।।यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः।।।।
ਮਹਾਬਾਹੁ ਭਰਤ ਤੋਂ ਅਸਿਤ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਤਿਰਾਜੇ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ—ਹੈਹਯ, ਤਾਲਜੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰ ਸ਼ਸ਼ਿਬਿੰਦੂ।
Verse 16
भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।2.110.15।।यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः।।2.110.16।।
ਮਹਾਬਾਹੁ ਭਰਤ ਤੋਂ ਅਸਿਤ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਤਿਰਾਜੇ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ—ਹੈਹਯ, ਤਾਲਜੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰ ਸ਼ਸ਼ਿਬਿੰਦੂ।
Verse 17
तांस्तु सर्वान्प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः।स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः।।।।
ਰਾਜੇ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਵਾਸ (ਨਿਰਵਾਸ) ਵਿੱਚ ਧੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਵਾਂਗ ਸੰਤੁਸ਼ਟ-ਚਿੱਤ ਰਹਿਆ।
Verse 18
द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः।एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै गरलं ददौ।।।।
ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ, ਸੌਤਣ ਦੇ ਗਰਭ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ (ਗਰਲ) ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः।तमृषिं समुपागम्य कालिन्दी त्वभ्यवादयत्।।2.110.19।।स तामभ्यवदद्विप्रो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि।
ਹਿਮਵੰਤ ਪਰਬਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਗਵ ਰਿਸ਼ੀ ਚ੍ਯਵਨ ਨਾਮੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਾਲਿੰਦੀ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਪੁੱਤਰ-ਜਨਮ ਦੇ ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 20
पुत्रस्ते भविता देवि महात्मा लोकविश्रुतः।।।।धार्मिकश्च सुशीलश्च वंशकर्ताऽरिसूदनः।
“ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ—ਮਹਾਤਮਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਖਿਆਤ; ਧਰਮੀ ਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲ, ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਸੂਦਨ।”
Verse 21
कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।।।पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्।तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत।।।।
ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ-ਗਰਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ।
Verse 22
कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।2.110.21।। पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्। तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत।।2.110.22।।
ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮੁਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਲੈ ਲਈ; ਫਿਰ ਘਰ ਆ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ-ਗਰਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ।
Verse 23
सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया।गरेण सह तेनैव जात स्स सगरोऽभवत्।।।।
ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸੌਤ ਨੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ‘ਗਰ’ (ਵਿਸ਼) ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਬਾਲਕ ‘ਸਗਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 24
स राजा सगरो नाम य: समुद्रमखानयत्।इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन इमाः प्रजाः।।।
ਸਗਰ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਖੁਦਵਾਇਆ। ਪੁਰਬ ਦੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦਿਨ ਯੱਗ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਉਪਰਾਲੇ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 25
असमञ्जस्तु पुत्रोऽभूत्सगरस्येति न श्श्रुतम्।जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत्।।।।
ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਗਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਸਮੰਜ ਨਾਮ ਦਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
अंशुमानिति पुत्रोऽभूदसमञ्जस्य वीर्यवान्।दिलीपोंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः।।।।
ਅਸਮੰਜ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਹੋਇਆ। ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਿਲੀਪ, ਅਤੇ ਦਿਲੀਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਗੀਰਥ ਹੋਇਆ।
Verse 27
भगीरथात्ककुत्स्थस्तु काकुत्स्था येन विश्रुताः।ककुत्स्थस्य च पुत्रोऽभूद्रघुर्येन च राघवाः।।।।
ਭਗੀਰਥ ਤੋਂ ਕਕੁਤਸਥ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ‘ਕਾਕੁਤਸਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਈ। ਕਕੁਤਸਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਘੁ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ‘ਰਾਘਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ।
Verse 28
रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः।कल्माषपाद स्सौदास इत्येवं प्रथितो भुवि।।।।
ਰਘੂ ਦਾ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੱਧ ਹੋਇਆ; ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖ-ਭੱਖੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ’ ਤੇ ‘ਸੌਦਾਸ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 29
कल्माषपादपुत्रोऽभूच्छङ्खणस्त्विति विश्रुतः।यस्तु तद्वीर्यमासाद्य सहसैन्यो व्यनीनशत्।।।।
ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਸ਼ੰਖਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਇਆ; ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਵੀਰਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ।
Verse 30
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।।।
ਸ਼ੰਖਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੂਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ; ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਗਨਿਵਰਣ, ਅਤੇ ਅਗਨਿਵਰਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗ। ਸ਼ੀਘ੍ਰਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਰੁ; ਮਰੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਵ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਦਿਉਤੀਮਾਨ ਅੰਬਰੀਸ਼। ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਤ੍ਯ-ਵਿਕ੍ਰਮੀ ਨਹੁਸ਼; ਨਹੁਸ਼ ਦਾ ਪਰਮਧਾਰਮਿਕ ਪੁੱਤਰ ਨਾਭਾਗ। ਨਾਭਾਗ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਅਜ ਅਤੇ ਸੁਵ੍ਰਤ; ਅਤੇ ਅਜ ਦਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹੋਇਆ।
Verse 31
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਜੇਠਾ ਦਾਇਾਦ ਹੈਂ—‘ਰਾਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਭ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ।
Verse 32
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਰੀਤ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜੇਠਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 33
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
ਹੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਰਾਘਵ, ਅੱਜ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਘਵ ਕੁਲ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਕੁਲਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ। ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ।
Verse 34
तस्य ज्येष्ठोऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुतः।तद्गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जनं नृप।।।।
ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਜੇਠਾ ਦਾਇਾਦ ਹੈਂ—‘ਰਾਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਭ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ।
Verse 35
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः।पूर्वजे नापरः पुत्रो ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।।।।
ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਰੀਤ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜੇਠਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 36
स राघवाणां कुलधर्ममात्मनः सनातनं नाद्य विहन्तुमर्हसि।प्रभूतरत्नामनुशाधि मेदिनीं प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायशः।।।।
ਹੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਰਾਘਵ, ਅੱਜ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਘਵ ਕੁਲ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਕੁਲਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ। ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ।
Frequently Asked Questions
Rama’s anger and refusal to be swayed is met with Vasistha’s intervention: the dilemma is whether Rama should return and accept kingship. Vasistha frames acceptance of the throne as a dharmic obligation grounded in lawful succession and public protection.
The chapter teaches that tradition and social order are not merely custom but ethical infrastructure: cosmogony and genealogy establish authority, and rājadharma requires the rightful heir to govern for lokasaṅgraha (welfare of the people).
Ayodhya is foregrounded as the dynastic seat of the Ikshvakus; Himavat appears as Chyavana’s refuge; and the ocean (samudra) is referenced through Sagara’s excavation motif—each serving as a cultural anchor for lineage memory and royal legitimacy.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.