Sarga 97

Verse 1

सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम् ।रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥१॥

ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਲੱਛਮਣ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਉਗਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਤਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।

Verse 2

किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा ।महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते ॥२॥

ਜਦੋਂ ਮਹੇਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਭਰਤ ਆਪ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਧਨੁਸ਼, ਤਲਵਾਰ ਜਾਂ ਢਾਲ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?

Verse 3

पितुस्सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम् ।किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण ॥३॥

ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਤਦ ਵੀ, ਇੱਥੇ ਆਏ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਦਾਗ਼ਦਾਰ ਰਾਜ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ?

Verse 4

यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत् ।नाहं तत्प्रतिगृह्णीयां भक्षान्विषकृतानिव ॥४॥

ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਜੋ ਧਨ ਮਿਲੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਭੋਜਨ।

Verse 5

धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण ।इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिशृणोमि ते ॥५॥

ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਭੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 6

भ्रात्रूणां संग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण ।राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनाऽयुधमालभे ॥६॥

ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸੁਖ ਲਈ ਮੈਂ ਰਾਜ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਵਾਂ; ਸੱਚ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਗਵਾਹ ਬਣਾ ਕੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 7

नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा ।न हीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण ॥७॥

ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਇੰਦਰ-ਪਦ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ।

Verse 8

यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद ।भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत्कुरुतां शिखी ॥८॥

ਹੇ ਮਾਨ-ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਭਰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਸੁਖ ਹੋ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਉਸ ਸੁਖ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦੇਵੇ।

Verses 9-11

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः ।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन् ॥९॥श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम् ।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ ॥१०॥स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः ।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः ॥११॥

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਰਾਤ੍ਰ-ਵਤਸਲ ਭਰਤ ਅਯੋਧਿਆ ਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵੀਰ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਅਤੇ ਜਾਨਕੀ ਸਮੇਤ ਮੈਂ ਜਟਾ ਤੇ ਵਲਕਲ ਧਾਰ ਕੇ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਹਲ ਹੋਈਆਂ, ਭਰਤ ਕੇਵਲ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।

Verse 12

अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन् ।प्रसाद्य पितरं श्रीमार्नाज्यं मे दातुमागतः ॥१२॥

ਮਾਤਾ ਕੈਕਈ ਉੱਤੇ ਰੁੱਸ ਕੇ, ਕਠੋਰ ਤੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਬੋਲ ਕੇ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਭਰਤ ਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈ।

Verse 13

प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान्भरतो द्रष्टुमिच्छति ।अस्मासु मनसाऽप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत् ॥१३॥

ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤ ਸਾਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਅਪ੍ਰਿਯ ਜਾਂ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।

Verse 14

विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम् ।ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे ॥१४॥

ਭਰਤ ਨੇ ਕਦੋਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਅਪ੍ਰਿਯ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਐਸਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਭਰਤ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?

Verse 15

न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः ।अहं ह्यप्रियमुक्त स्स्यां भरतस्याप्रिये कृते ॥१५॥

ਭਰਤ ਬਾਰੇ ਕਠੋਰ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਨਾ ਬੋਲ; ਕਿਉਂਕਿ ਭਰਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਕਹਿਣਾ ਮਾਨੋ ਮੇਰੇ ਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕਹਿਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 16

कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यां चिदापदि ।भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्राणमात्मनः ॥१६॥

ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 17

यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे ।वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम् ॥१७॥

ਜੇ ਤੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਾਂਗਾ: ‘ਰਾਜ ਉਸਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।’

Verse 18

उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तद्वचः ।राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति ॥१८॥

ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਜੇ ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਬਚਨ ਕਹਾਂ ਕਿ ‘ਰਾਜ ਉਸਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦੇ’, ਤਾਂ ਵੀ ਭਰਤ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ‘ਬਾਢਮ—ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ’ ਕਹੇਗਾ।

Verse 19

तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः ।लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया ॥१९॥

ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਭਰਾ ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 20

तद्वाक्यं लक्ष्मण श्श्रुत्वा व्रीलितः प्रत्युवाच ह ।त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथ स्स्वयम् ॥२०॥

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਲੱਜਿਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ‘ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਆਪ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ।’

Verse 21

व्रीलितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह ।एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः ॥२१॥

ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਲੱਜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੁ ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਹੈ।’

Verse 22

अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान स्सुखोचितौ ।वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति ॥२२॥

ਜਾਂ ਫਿਰ—ਮੈਂ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ—ਸਾਡੇ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇ ਆਦੀ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਣ ਆਇਆ ਹੈ।

Verse 23

इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम् ।पिता मे राघव श्श्रीमान्वनादादाय यास्यति ॥२३॥

ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ! ਮੇਰਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪਿਤਾ ਅਤਿ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਪਾਲੀ ਹੋਈ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵਨ ਤੋਂ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 24

एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ ।वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ ॥२४॥

ਹੇ ਵੀਰ! ਵੇਖ—ਉਹ ਦੋ ਉੱਤਮ ਘੋੜੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ; ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ, ਮਨੋਹਰ, ਤੀਬਰ ਗਤੀ ਵਾਲੇ, ਪਵਨ-ਵੇਗ ਸਮਾਨ।

Verse 25

स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे ।नागश्शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः ॥२५॥

ਸੈਨਾ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਮੋਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਮਹਾਕਾਇ ਹਾਥੀ ਹਿਲਦਾ-ਡੁੱਲਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ‘ਸ਼ਤ੍ਰੁੰਜਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬੁੱਢਾ, ਸਾਡੇ ਧੀਮਾਨ ਪਿਤਾ ਦਾ।

Verse 26

न तु पश्यामि तच्छत्रं पाण्डुरं लोकसत्कृतम् ।पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे ॥२६॥

ਪਰ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿਤਾ ਦਾ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਚਿੱਟਾ ਰਾਜ-ਛਤਰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਦੇਹ ਉਠਦਾ ਹੈ।

Verse 27

वृक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मद्वचः ।इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह ॥२७॥

“ਰੁੱਖ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਮੰਨ।” ਇਉਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 28

अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जयः ।लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥२८॥

ਤਦੋਂ ਸਮਰ-ਵਿਜੇਤਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪਾਸ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 29

भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिति ।समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत् ॥२९॥

ਭਰਤ ਨੇ ਵੀ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ—“ਭੀੜ ਨਾ ਹੋਵੇ”; ਇਸ ਲਈ ਫੌਜ ਨੇ ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਡੇਰਾ ਲਾ ਕੇ ਵਾਸ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 30

अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा ।पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला ॥३०॥

ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇક્ષਵਾਕੂ ਸੈਨਾ ਯੋਜਨ ਅਤੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ; ਪਹਾੜ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਡੇਰਾ ਲਾ ਬੈਠੀ।

Verse 31

सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम् ।प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता ॥३१॥

ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਹ ਸੈਨਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੰਭ-ਅਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਨੀਤਿਵਾਨ ਨੇਤਾ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਰਘੁਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸੀ।