Sarga 63
दशरथस्य शोकानुचिन्तनं शब्धवेधि-दोषस्मरणं च (Daśaratha’s grief, karmic reflection, and the remembered ‘śabdavedhī’ misdeed)
अयोध्याकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਗੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਫਲ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਅਵਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਤੋਲੇ ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਬਾਲਕ-ਸਮਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਆਮ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ਼ (ਕਿੰਸ਼ੁਕ) ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ, ਤੇ ਫਲ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਉਣਾ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਦੋਸ਼ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰਖਾ-ਰਿਤੂ ਵਿੱਚ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਗਿਆ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਘਾਤ ਲਾਈ, ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਸਮਝ ਕੇ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਤੁਰੰਤ ਕਰਾਹ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਤੀਰ ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ ਯੁਵਕ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਨੇ, ਬੁੱਢੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ ਸੀ। ਮਰਨਾਸੰਨ ਯੁਵਕ ਅਨਿਆਇਕ ਹਿੰਸਾ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਚਿੰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗੇ ਅਤੇ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਤੜਪਦਾ ਹੈ—ਛੱਡੇ ਤਾਂ ਪੀੜਾ, ਕੱਢੇ ਤਾਂ ਮੌਤ—ਅਤੇ ਜਦ ਤੀਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਯੁਵਕ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਪਤਨ ਦਾ ਕਰਮਿਕ ਕਾਰਣ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः।अथ राजा दशरथस्सचिन्तामभ्यपद्यत।।2.63.1।।
ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੰਭਲ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਆਘਾਤਿਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਫਿਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 2
रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासा द्वासवोपमम्।आविवेशोपसर्गस्तं तम स्सूर्यमिवासुरम्।।2.63.2।।
ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਕਾਰਨ ਇੰਦਰ-ਸਮਾਨ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਵਿਪਤਾ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਅਸੁਰ-ਸਮਾਨ ਹਨੇਰਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
सभार्ये निर्गते रामे कौसल्यां कोशलेश्वरः।विवक्षुरसितापाङ्गां स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः।।2.63.3।।
ਰਾਮ ਦੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਸ਼ਲ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ।
Verse 4
स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्राजिते वनम्।अर्धरात्रे दशरथ स्संस्मरन् दुष्कृतं कृतम्।।2.63.4।।
ਰਾਮ ਦੇ ਵਨ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ; ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਕੀਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਤੜਪਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 5
स राजा पुत्रशोकार्तः स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः।कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत्।।2.63.5।।
ਉਹ ਰਾਜਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੁਰਕਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।
Verse 6
यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाऽशुभम्।तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः।।2.63.6।।
ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਮਨੁੱਖ ਚੰਗਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਮੰਦਾ—ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ—ਕਰਤਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
गुरुलाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम्।दोषं वा यो न जानाति न बाल इति होच्यते।।2.63.7।।
ਕਰਮ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ-ਲਘੁਤਾ ਅਤੇ ਫਲ ਦਾ ਲਾਭ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਬਾਲ’ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ।
Verse 8
कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशां श्च निषिञ्चति।पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नु स्स शोचति फलागमे।।2.63.8।।
ਕੋਈ ਆਮਾਂ ਦਾ ਬਾਗ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਫਲ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
अविज्ञाय फलं यो हि कर्म त्वेवानुधावति।स शोचेत्फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः।।2.63.9।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਫਲ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾ ਹੀ ਕਰਮ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।
Verse 10
सोऽहमाम्रवणं छित्वा पलाशांश्च न्यषेचयम्।रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः।।2.63.10।।
ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਮਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਰਗਾ ਹਾਂ; ਫਲ ਆਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਬੈਠਾ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਤੀ ਮੈਂ ਹੁਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 11
लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता।कुमारश्शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम्।।2.63.11।।
ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨੌਜਵਾਨ ਧਨੁਧਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਬਦਵੇਧੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਧੁਨੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਭੇਦਣ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕੀਤਾ।
Verse 12
तदिदं मेऽनुसंम्प्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम्।सम्मोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम्।।2.63.12।।
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਆਪ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਬਾਲਕ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत्।एवं ममाऽप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम्।।2.63.13।।
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕ ਜਾਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ‘ਸ਼ਬਦ-ਵੇਧ’ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਇਹ ਫਲ ਮੈਂ ਵੀ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ।
Verse 14
देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम्।ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी।।2.63.14।।
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਹਾਲੇ ਵਿਆਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਯੁਵਰਾਜ ਸੀ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਿਡ਼ ਰੁੱਤ ਆ ਗਈ—ਜੋ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਮਦ-ਗਰੂਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 15
उपास्य च रसान्भौमां स्तप्त्वा च जगदंशुभिः।परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम्।।2.63.15।।
ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਭਿਆਨਕ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਲੋਕਗਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਗਮਨ-ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
उष्णमन्तर्दधे सद्य स्स्निग्धा ददृशिरे घनाः।ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः।।2.63.16।।
ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਤਾਪ ਲੁਕ ਗਿਆ; ਚਿਕਣੇ, ਘਣੇ ਵਰਖਾ-ਬੱਦਲ ਦਿਸ ਪਏ। ਤਦ ਭੇਕ, ਸਾਰਸ ਅਤੇ ਮੋਰ—ਸਾਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਉਠੇ।
Verse 17
क्लिन्न पक्षोत्तरास्स्नाताः कृच्छ्रादिव पतत्रिणः।वृष्टिवातावधूताग्रान्पादपानभिपेदिरे।।2.63.17।।
ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਪੰਖ ਅਤੇ ਉਪਰਲਾ ਪਰ-ਪੰਖਾਰਾ ਭਿੱਜ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਨ੍ਹਾਏ ਹੋਣ, ਪੰਛੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ—ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 18
पतितेनाम्भसाच्छन्नः पतमानेन चासकृत्।आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः।।2.63.18।।
ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰ੍ਹਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਭਿੱਜਦਾ, ਮੱਤੇ ਸਾਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਿਆ ਉਹ ਪਹਾੜ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਿਆ।
Verse 19
पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोतांसि विमलान्यपि।सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यस्सभस्मानि भुजङ्गवत्।।2.63.19।।
ਪਹਾੜੀ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਨਿਰਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਧਾਰਾਂ ਪਾਂਡੁਰ ਤੇ ਅਰੁਣ ਰੰਗ ਧਾਰ ਕੇ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ; ਜਿਵੇਂ ਭਸਮ ਮਿਲੇ ਸੱਪ ਸਰਕਦੇ ਹੋਣ।
Verse 20
आकुलारुण तोयानि स्रोतांसि विमलान्यपि।उन्मार्गजलवाहिनी बभूवुर्जलदागमे।।2.63.20।।
ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਨਿਰਮਲ ਧਾਰਾਂ ਵੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮਿੱਟੀ ਕਾਰਨ ਮਲਿਨ ਹੋ ਕੇ ਅਰੁਣ ਜਲ ਵਾਲੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਬੇਰਾਹੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਲ-ਵਾਹਿਨੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 21
तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी।व्यायामकृतसङ्कल्पस्सरयूमन्वगां नदीम्।।2.63.21।।
ਉਸ ਅਤਿ ਸੁਖਦ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਜਿਤ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਿਆਂ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ-ਕੰਢੇ ਚੱਲਿਆ।
Verse 22
निपाने महिषं रात्रौ गजं वाऽभ्यागतं नदीम्।अन्यं वा श्वापदं कञ्चिज्जिघांसु रजितेन्द्रियः।तस्मिं स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः।।2.63.22।।
ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਕੇ ਘਾਤ ਲਗਾਈ ਬੈਠਾ ਸੀ—ਮਹਿਸ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਧਣ ਲਈ।
Verse 23
तत्राहं संवृतं वन्यं हतवांस्तीरमागतम्।अन्यं चापि मृगं हिंस्रं शब्दं श्रुत्वाऽभ्युपागतम्।।2.63.23।।
ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਲੁਕ ਕੇ ਬੈਠਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆਏ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆਏ ਦੂਜੇ ਇੱਕ ਹਿੰਸਕ ਮ੍ਰਿਗ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਵਿੱਢ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पूर्यतः।अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः।।2.63.24।।
ਫਿਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਦੀ ਧੁਨ ਮੈਂ ਸੁਣੀ—ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਿੰਗਾੜ ਹੋਵੇ।
Verse 25
ततोऽहं शरमुधृत्य दीप्तमाशीविषोपमम्।शब्दं प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम्।।2.63.25।।
ਫਿਰ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਡਾਹੁਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਸ਼ੀਵਿਸ਼ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਤੀਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲਿਆ; ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਾਧ ਕੇ ਮੈਂ ਉਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्।तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः।।2.63.26।।हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः।।2.63.27।।
ਮੈਂ ਉਹ ਤਿੱਖਾ ਤੀਰ ਆਸ਼ੀਵਿਸ਼ ਵਰਗਾ ਛੱਡਿਆ; ਤਦ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਉੱਥੋਂ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠੀ।
Verse 27
अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्।तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः।।2.63.26।।हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः।।2.63.27।।
‘ਹਾਏ ਹਾਏ!’ ਕਰਦਾ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 28
तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी। कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु तपस्विनि।।2.63.28।।
ਉਹ ਤੀਰ ਲੱਗਦਿਆਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬੋਲੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ: ‘ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਤਪਸਵੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਕਿਵੇਂ ਡਿੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ?’
Verse 29
प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहाऽरोहमागतः।इषुणाऽभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया।।2.63.29।।
‘ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ ਸੀ। ਕਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ?’
Verse 30
ऋषेर्हिन्यस्तदण्डस्य वने वन्येन जीवतः।कथं नु शस्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते।।2.63.30।।
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ! ਮੈਂ ਦੰਡ (ਹਿੰਸਾ) ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੰਗਲੀ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਧ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ?
Verse 31
जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः।को वधेन ममर्थी स्यात्किंवाऽस्यापकृतं मया।।2.63.31।।
ਜਟਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਲਕਲ ਅਤੇ ਅਜਿਨ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਮੈਂ—ਮੇਰਾ ਵਧ ਕੌਣ ਚਾਹੇਗਾ? ਜਾਂ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਕਿਹੜਾ ਅਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ?
Verse 32
एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम्।न कश्चित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम्।।2.63.32।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾ ਫਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਬੇਹੇਤੂ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਅਨਰਥ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਰਮ ਕੋਈ ਸੱਜਣ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ-ਤਲਪ-ਗਮਨ ਦੇ ਮਹਾਪਾਪ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 33
नाहं तथाऽनु शोचामि जीवितक्षयमात्मनः।मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्वधे।।2.63.33।।
ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਵਧ ਹੋਣ ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ—ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 34
तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया।मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति।।2.63.34।।
ਇਸ ਬੁੱਢੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਲਿਆ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਰ ਕੇ ਪੰਚਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਣਗੇ?
Verse 35
वृद्धै च मतापितरावहं चैकेषुणा हता।केन स्मनिहता स्सर्वे सुबालेनाकृतात्मना।।2.63.35।।
ਮੇਰੇ ਬੁੱਢੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮੈਂ—ਇੱਕੋ ਬਾਣ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸਭੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ; ਸਾਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਨਾਸ ਕੀਤਾ? ਇੱਕ ਐਸੇ ਸੁਬਾਲ ਨੇ, ਜੋ ਦਿਖਣ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਹੈ ਪਰ ਮਨੋਂ ਅਪਕੁੱਵ ਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੈ।
Verse 36
तां गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः।कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि।।2.63.36।।
ਉਹ ਕਰੁਣ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕੰਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਣ ਸਮੇਤ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 37
तस्याहं करुणं श्रुत्वा निशि लालवतो बहु।सम्भ्रान्त श्शोकवेगेन भृशमासं विचेतनः।।2.63.37।।
ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਧੁਨ ਬਹੁਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਮੈਂ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਗਿਆ।
Verse 38
तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः।अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्।।2.63.38।।अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम्।पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम्।।2.63.39।।
ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਬਲਹੀਣ ਤੇ ਮਨੋਂ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਮੈਂ, ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਪਣੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਵੇਖਿਆ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿਖਰੀਆਂ ਸਨ, ਕਮੰਡਲ ਦਾ ਜਲ ਢਲਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਲਸ਼ ਦੂਰ ਸੁੱਟਿਆ ਪਿਆ ਸੀ; ਧੂੜ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ, ਬਾਣ ਦੇ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨਾਲ ਪੀੜਤ।
Verse 39
तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः।अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्।।2.63.38।।अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम्।पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम्।।2.63.39।।
ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਬਲਹੀਣ ਤੇ ਮਨੋਂ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਮੈਂ, ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਪਣੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਵੇਖਿਆ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿਖਰੀਆਂ ਸਨ, ਕਮੰਡਲ ਦਾ ਜਲ ਢਲਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਲਸ਼ ਦੂਰ ਸੁੱਟਿਆ ਪਿਆ ਸੀ; ਧੂੜ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ, ਬਾਣ ਦੇ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨਾਲ ਪੀੜਤ।
Verse 40
स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसम्।इत्युवाच ततः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा।।2.63.40।।
ਉਸ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ; ਮੈਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮਨੋਂ ਡੋਲਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਕਠੋਰ ਬੋਲਿਆ: “ਕ੍ਰੂਰ!”
Verse 41
किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया।जिहीर्षुरम्भो गुर्वुर्थं यदहं ताडितस्त्वया।।2.63.41।।
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 42
एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि।द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे।।2.63.42।।
ਇੱਕੋ ਬਾਣ ਨਾਲ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਵੱਜ ਕੇ, ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਬੁੱਢੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ—ਮੇਰੀ ਜਨਨੀ ਤੇ ਮੇਰਾ ਜਨਕ।
Verse 43
तौ कथं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ।चिरमाशाकृतां तृष्णां कष्टां सन्धारयिष्यतः।।2.63.43।।
ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਬੁੱਢੇ—ਸਿਰਫ਼ ਆਸ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਹ ਦੁਖਦਾਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸਹਾਰ ਸਕਣਗੇ?
Verse 44
न नूनं तपसो वास्ति फलयोगश्श्रुतस्य वा।पिता यन्मां न जानाति शयानं पतितं भुवि।।2.63.44।।
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਾ ਪਿਆ ਹਾਂ।
Verse 45
जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तिरपरिक्रमः।भिद्यमानमिवाशक्त स्त्रतुमन्यो नगो नगम्।।2.63.45।।
ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕੇਗਾ? ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਅਸਹਾਇ, ਗਤੀਹੀਣ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਰੁੱਖ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਬੇਬਸ ਹੈ।
Verse 46
पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्य राघव।न त्वामनुदहेत्क्रुद्धो वनं वह्निरिवैधितः।।2.63.46।।
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਜਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਦਗਧ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।
Verse 47
इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रमः।तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितश्शपेत्।।2.63.47।।
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹੀ ਤੰਗ ਪਗਡੰਡੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ; ਕਿਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਨਾ ਦੇਣ।
Verse 48
विशल्यं कुरु मां राजन्मर्म मे निशितश्शरः।रुणद्धि मृदुसोत्सेधं तीरमम्बुरयो यथा।।2.63.48।।
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਲ੍ਯ ਕਰ ਦੇ—ਤੀਖਾ ਤੀਰ ਮੇਰੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਕੜ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦਾ ਵੇਗ ਨਰਮ ਉਭਰੇ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ।
Verse 49
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति।इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे।।2.63.49।।
ਉਸ ਦਾ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ: ਤੀਰ ਅੰਦਰ ਰਹੇ ਤਾਂ ਜਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ ਉਹ ਕਲੇਸ਼ ਸਹੇਗਾ; ਤੀਰ ਕੱਢਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 50
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च।लक्षयामास हृदये चिन्तां मुनिसुतस्तदा।।2.63.50।।
ਤਦ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਠਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਆਤੁਰ ਵੇਖ ਕੇ।
Verse 51
ताम्यमानस्स मां कृच्छ्रादुवाच परमार्तवत्।सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम्।।2.63.51।।
ਉਹ ਤੜਪਦਾ, ਮੌਤ ਵੱਲ ਡੁੱਬਦਾ—ਅੰਗ ਮੁਰੜਦੇ ਤੇ ਛਟਪਟਾਉਂਦੇ—ਪਰਮ ਆਰਤੀ ਨਾਲ, ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 52
संस्तभ्य शोकं धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम्। ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम्।।2.63.52।।
“ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਮੈਂ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਜੋ ਭੈ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।”
Verse 53
न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा।शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप।।2.63.53।।
“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਮੈਂ ਦ੍ਵਿਜ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ।”
Verse 54
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਬਾਣ ਨਾਲ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਘਾਇਲ, ਕੰਬਦਾ, ਘੁੰਮਦਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਫਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਝੁਕ ਕੇ ਉਹ ਬਾਣ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤਪੋਧਨ ਤਪਸਵੀ ਡਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਿਆ।
Verse 55
प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः।अथ राजा दशरथस्सचिन्तामभ्यपद्यत।।2.63.1।।
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ—ਦੇਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ, ਦਰਦ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਮਰਮ-ਘਾਵ ਕਾਰਨ ਲਗਾਤਾਰ ਹੱਫਦਾ; ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
Daśaratha’s pivotal act is shooting by sound in darkness (śabdavedhī), mistaking a water-pitcher’s sound for an elephant; the dilemma then becomes whether to remove the embedded arrow—relieving pain but causing death—or leave it—prolonging suffering.
The sarga teaches karma-phala and foresight: actions begun without discerning outcomes lead to repentance at fruition, exemplified by the mango–palāśa metaphor and by Daśaratha’s past misdeed returning as present calamity.
The Sarayū River and its forested banks are central, along with the rainy-season landscape; culturally, the ascetic’s hermitage-path (ekapadī) and the water-fetching duty for aged parents frame a renunciant household economy within forest life.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.