Sarga 74

Verse 1

तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा।रोषेण महताऽविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः।।।।

ਤਦ ਭਰਤ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਕਕਾਰ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 2

राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि।परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव।।।।

ਹੇ ਕੈਕਈ, ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਚਾਲ ਵਾਲੀ! ਤੂੰ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾ। ਧਰਮ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂ, ਤੂੰ ਰੋਂਦੀ ਨਾ ਫਿਰੀਂ।

Verse 3

किन्नु तेऽदूषयद्राजा रामो वा भृशधार्मिकः।ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ।।।।

ਰਾਜੇ ਨੇ ਜਾਂ ਅਤਿ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਕਿ ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮੌਤ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ—ਦੋਵੇਂ ਸਮਾਨ ਆਫ਼ਤ ਵਾਂਗ ਆ ਪਏ?

Verse 4

भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात्।कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तु स्सलोकताम्।।।।

ਇਸ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਭ੍ਰੂਣਹੱਤਿਆ ਸਮਾਨ ਮਹਾਪਾਪ ਕਮਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾ; ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰੀਂ।

Verse 5

यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा।सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम्।।।।

ਤੂੰ ਭਿਆਨਕ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਐਸਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਤਕ ਲੱਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 6

त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः।अयशो जीवलोके च त्वयाऽहं प्रतिपादितः।।।।

ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ; ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਜੀਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅਪਯਸ਼ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

Verse 7

मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके।न तेऽह मभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि।।।।

ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਵੈਰੀਣ—ਨਿਰਦਈ, ਰਾਜ-ਲਾਲਚੀ, ਦੁਸ਼ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਘਾਤਣੀ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 8

कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः।दुःखेन महताऽविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम्।।।।

ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਤਾਵਾਂ—ਹੇ ਕੁਲ-ਦੂਸ਼ਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘੇਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

Verse 9

न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः।राक्षसी तत्र जाताऽसि कुलप्रध्वंसिनी पितुः।।।।यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः।वनं प्रस्थापितो दुःखात्पिता च त्रिदिवं गतः।।।।

ਤੂੰ ਧਰਮਰਾਜ ਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਸ਼ਵਪਤੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਧੀ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਜੰਮੀ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਹੈਂ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਧਾਰਮਿਕ, ਨਿੱਤ ਸਤ੍ਯ-ਪਰਾਇਣ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ।

Verse 11

यत्प्रधानाऽसि तत्पापं मयि पित्रा विनाकृते।भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये।।।।

ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ ਹੈ: ਮੈਂ ਪਿਤਾ-ਵਿਹੂਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 12

कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये।कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं निरयगामिनि।।।।

ਹੇ ਪਾਪ-ਨਿਸ਼ਚਯੀ, ਨਰਕਗਾਮਿਨੀ! ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ (ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ) ਵਿਛੋੜ ਕੇ, ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਕਿਹੜਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸੋਚਦੀ ਹੈਂ?

Verse 13

किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम्।ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायाऽत्मसम्भवम्।।।।

ਹੇ ਕ੍ਰੂਰ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ ਕਿ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਆਤਮਜ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਹੀ ਜੇਠਾ ਹੈ, ਸੰਯਮੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੰਧੂਆਂ ਦਾ ਨਿਸਚਿਤ ਆਸਰਾ ਹੈ?

Verse 14

अङगप्रत्यङगजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते।तस्मात्प्रियतमो मातुः प्रिया एव तु बान्धवाः।।।।

ਪੁੱਤਰ ਮਾਨੋ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਿਯ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभि स्सुरसम्मता।वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ।।।।

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰ ਢੋਦੇ ਹੋਏ, ਚੇਤਨਾ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਜਿਹੇ, ਵੇਖਿਆ।

Verse 16

तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले।रुरोद पुत्रशोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा।।।।

ਅੱਧੇ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਸੁਰਭੀ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਰੋ ਪਈ; ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 17

अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः।बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्मा स्सुरभिगन्धिनः।।।।

ਜਦੋਂ ਸੁਰਭੀ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਸੁਰਰਾਜ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਲੰਘੀ, ਤਾਂ ਸੁਰਭੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਬੂੰਦਾਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪਈਆਂ।

Verse 18

इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम्।सुरभिं मन्यते दृष्ट्वा भूयसीं तां सुरेश्वरः।।।।

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀਆਂ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਪੂਜਨੀਯ ਸੁਰਭੀ ਵੱਲੋਂ ਆਈਆਂ ਮੰਨ ਲਿਆ।

Verse 19

निरीक्षमाण श्शक्रस्तां ददर्श सुरभिं स्थिताम्।आकाशे विष्ठितां दीनां रुदन्तीं भृशदुःखिताम्।।।।

ਇਧਰ-ਉਧਰ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਦੁਖੀ, ਬੇਚੈਨ, ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਘੋਰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ।

Verse 20

तां दृष्ट्वा शोकसन्तप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम्।इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्न स्सुरराजोऽब्रवीद्वचः।।।।

ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 21

भयं कच्छिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत्।कुतोनिमत्तश्शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि।।।।

ਹੇ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ! ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਡਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਉੱਠਿਆ? ਤੇਰਾ ਸ਼ੋਕ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਹੈ—ਦੱਸ।

Verse 22

एवमुक्ता तु सुरभि स्सुरराजेन धीमता।प्रत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा।।।।

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇਵਰਾਜ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਉਂ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ੍ਯ ਵਾਲੀ ਧੀਰ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਫਿਰ ਯੋਗ ਵਚਨ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 23

शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः।अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ।।।।एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ।बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप।।।।

ਹੇ ਅਮਰਾਧਿਪ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਆਫ਼ਤ ਨਹੀਂ—ਪਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਮ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼, ਦੀਨ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਹੇ ਸੁਰਾਧਿਪ, ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਬਲੀਵਰਧ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः।अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ।।2.74.23।।एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ।बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप।।2.74.24।।

ਹੇ ਅਮਰਾਧਿਪ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਬਿਪਤਾ ਨਹੀਂ—ਪਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੇ। ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਮ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਦੀਨ ਉਹ ਬਲੀਵਰਧ, ਹੇ ਸੁਰਾਧਿਪ, ਕਿਸਾਨ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।

Verse 25

ममकायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ।यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः।।।।

ਮੇਰੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਭਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਅੰਦਰ ਸੜ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 26

यस्याः पुत्रसहस्रैस्तु कृत्स्नं व्याप्तमिदं जगत्।तां दृष्ट्वा रुदतीं शक्रो न सुतान्मन्यते परम्।।।।

ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ—ਆਪਣੇ ਸੰਤਾਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।

Verse 27

सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया।श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया।।।।यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक्।किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति।।।।

ਸਦਾ ਅਤੁਲ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਾਲੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ, ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੀ—ਐਸੀ ਕਾਮਧੇਨੂ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਕੌਸਲਿਆ ਕਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾ ਸਕੇਗੀ?

Verse 28

सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया। श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया।।2.74.27।। यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक्। किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति।।2.74.28।।

ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਲਈ ਸਦਾ ਤਤਪਰ, ਅਤੁਲ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਾਲੀ, ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਣਵਤੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ—ਐਸੀ ਕਾਮਧੇਨੂ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਰਾਮ ਬਿਨਾ ਕੌਸਲਿਆ ਬਾਰੇ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹੇਗੀ?

Verse 29

एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता।तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे।।।।

ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਾਧਵੀ ਇਸ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਤੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਵਿਹੂਣੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਦੁੱਖ ਹੀ ਪਾਵੇਂਗੀ।

Verse 30

अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम्।वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः।।।।

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਰਾਸ਼ਚਿਤ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਸ ਨੂੰ ਵਧਾਵਾਂਗਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।

Verse 31

अनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाबलम्।स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम्।।।।

ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਮਹਾਨ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਲਿਆਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੁਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 32

न ह्यहं पापसङ्कल्पे पापे पापं त्वया कृतम्।शक्तो धारयितुं पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः।।।।

ਹੇ ਪਾਪੀ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਗਲੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।

Verse 33

सा त्वमग्निं प्रविश वा स्वयं वा दण्डकान्विश।रज्जुं बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम्।।।।

ਤੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦੇ, ਜਾਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।

Verse 34

अहमप्यवनीं प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे।कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः।।।।

ਜਦੋਂ ਸੱਚੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣਗੇ, ਤਦ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 35

इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः।पपात भुवि सङ्कृद्धो निश्श्वसन्निव पन्नगः।।।।

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਭਰਤ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਾਲਿਆਂ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੰਕਾਇਆ ਹਾਥੀ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁਸਕਾਰਦਾ ਨਿਸ਼ਵਾਸ ਛੱਡਣ ਲੱਗਾ।

Verse 36

संरक्तनेत्र श्शिथिलाम्भरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परन्तपः।बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजश्शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये।।।।

ਤਦੋਂ ਪਰੰਤਪ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਵਸਤ੍ਰ ਢਿੱਲੇ ਤੇ ਬੇਤਰਤੀਬ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਝੜ ਗਏ; ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਮੇਲਾ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਦਾ ਧੁਜ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।