Sarga 105
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य कालधर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Instruction on Time and Mortality)
अयोध्याकाण्ड
ਸਰਗ 105 ਵਿੱਚ ਚਾਰਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਾਤ ਭਰ ਵਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਸਭ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਧਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਤਿੱਖੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬੜੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਫੁੱਲੇ ਤਾਂ ਸਹੀ ਪਰ ਫਲ ਨਾ ਦੇਵੇ—ਅਰਥਾਤ ਜੇ ਰਾਮ ਰਾਜ ਨਾ ਸਵੀਕਾਰਣ ਤਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਭਰ ਦੀ ਆਸ ਨਿਸਫਲ ਰਹੇਗੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਲੋਕ-ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਉੱਠਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਗਿਲਡਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖਣ, ਰਾਜੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਅਤੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਹರ್ಷ ਦਾ ਚਿੱਤਰ। ਰਾਮ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਾਲ-ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਸੀਮਿਤ ਹੈ, ਵਿਧਿ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਸੰਯੋਗ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ—ਧਨ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਉੱਚਾਈ ਢਲਦੀ ਹੈ, ਮਿਲਾਪ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਮੌਤ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਨਾਸਵੰਤਤਾ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪੱਕਾ ਫਲ ਡਿੱਗਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਘਰ ਵੀ ਜਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਤਾਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਨਦੀਆਂ ਅੱਗੇ ਹੀ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਜੀਵਨ-ਆਯੁ ਨੂੰ ਇਉਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦਾ ਸੂਰਜ ਪਾਣੀ ਸੁਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਟੁੱਟ ਸਾਥੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਤੱਤ-ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਵਨਵਾਸ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਦਵਾਨ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तै स्सुहृद्गणैः।शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत।।2.105.1।।
ਫਿਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਉਹ ਪੁਰਖ-ਸਿੰਘ ਕੇਵਲ ਵਿਲਾਪ ਹੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਾਤ ਇਉਂ ਹੀ ਲੰਘ ਗਈ।
Verse 2
रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः।मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन्।।2.105.2।।
ਜਦ ਰਾਤ ਸੁਪ੍ਰਭਾਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਉਹ ਭਰਾ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਤਹਕਰਮ ਕਰਕੇ—ਹੋਮ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਜਪ ਕਰਕੇ—ਫਿਰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 3
तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत्।भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत्।।2.105.3।।
ਉਹ ਸਭ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੇ ਰਹੇ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਆਖਿਆ। ਪਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 4
सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम।तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्।।2.105.4।।
ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਹੀ ਰਾਜ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਕੰਟਕ ਰਾਜ ਭੋਗ।
Verse 5
महतेवाम्बुवेगेन भिन्नस्सेतुर्जलागमे।दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत्।।2.105.5।।
ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਜਲ ਦੇ ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ-ਖੰਡ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ।
Verse 6
गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः।अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते।।2.105.6।।
ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ, ਤੇਰੀ ਗਤੀ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਗਧਾ ਘੋੜੇ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ।
Verse 7
सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते।राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति।।2.105.7।।
ਹੇ ਰਾਮ, ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਉਸ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਸਦਾ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਦੁਸ਼ਕਰ ਜੀਵਨ ਉਸ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਜੀਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः।ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।।2.105.8।।स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्।स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः।।2.105.9।।एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि।यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि।।2.105.10।।
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ! ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਰੁੱਖ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲ-ਪੋਸ ਕੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੋਟੇ ਤਣੇ ਵਾਲਾ ਮਹਾਵ੍ਰਿਖ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ‘ਤੇ ਠਿਗਾ ਮਨੁੱਖ ਚੜ੍ਹਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਫੁੱਲ ਕੇ ਵੀ ਫਲ ਨਾ ਦਿਖਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਹ ਉਪਮਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਸਮ ਬਲਵਾਨ ਰਖਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਸਾਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਭ੍ਰਿਤਿਆਂ ਨੂੰ—ਸ਼ਾਸਨ ਨਾ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ-ਭਰੀ ਆਸ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 9
यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः।ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।।2.105.8।।स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्।स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः।।2.105.9।।एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि।यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि।।2.105.10।।
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ! ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਰੁੱਖ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲ-ਪੋਸ ਕੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੋਟੇ ਤਣੇ ਵਾਲਾ ਮਹਾਵ੍ਰਿਖ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ‘ਤੇ ਠਿਗਾ ਮਨੁੱਖ ਚੜ੍ਹਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਫੁੱਲ ਕੇ ਵੀ ਫਲ ਨਾ ਦਿਖਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਹ ਉਪਮਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਸਮ ਬਲਵਾਨ ਰਖਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਸਾਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਭ੍ਰਿਤਿਆਂ ਨੂੰ—ਸ਼ਾਸਨ ਨਾ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ-ਭਰੀ ਆਸ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 10
यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः।ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।।2.105.8।।स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्।स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः।।2.105.9।।एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि।यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि।।2.105.10।।
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਇਸ ਉਪਮਾ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝੋ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਰੁੱਖ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੋਟੇ ਤਣੇ ਵਾਲਾ ਮਹਾਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਠਿਗਣਾ ਵੀ ਚੜ੍ਹ ਨਾ ਸਕੇ। ਜੇ ਉਹ ਫੁੱਲ ਤਾਂ ਲਿਆਵੇ ਪਰ ਫਲ ਨਾ ਦਿਖਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਉਸ ਲਈ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵृषਭ ਸਮਾਨ ਰਖਵਾਲੇ, ਸਾਨੂੰ—ਤੁਹਾਡੇ ਆਸਰੇ ਭ੍ਰਿਤਿਆਂ ਨੂੰ—ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਕੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਾ ਕਰੋ।
Verse 11
श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्य्राश्च सर्वशः।प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थित मरिन्दमम्।।2.105.11।।
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਅਰਿੰਦਮ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤੁਸੀਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਹੋ ਕੇ ਜਗਮਗਾਓ; ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਗੇਵਾਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਰਗ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ।
Verse 12
तवानुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः।अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः।।2.105.12।।
ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਯਾਨ ਵਿੱਚ ਮਦਮਸਤ ਹਾਥੀ ਨਾਦ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿਣ।
Verse 13
तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः।भरतस्य वच श्श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः।।2.105.13।।
ਭਰਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਰਾਮ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨਗਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ—“ਸਾਧੁ! ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਕਿਹਾ।”
Verse 14
तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम्।रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान्।।2.105.14।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਤਾਤਮਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 15
नाऽत्मनः कामकारोऽस्ति पुरुषोऽयमनीश्वरः।इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति।।2.105.15।।
ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ—ਵਿਧੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਇਸ ਪਾਸੇ, ਕਦੇ ਉਸ ਪਾਸੇ ਘਸੀਟ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 16
सर्वे क्षयान्ताः निचयाः पतनान्ता समुच्छ्रयाः।संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्।।2.105.16।।
ਸਾਰੇ ਸੰਗ੍ਰਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤ ਪਤਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਅੰਤ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਮੌਤ ਹੀ ਹੈ।
Verse 17
यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम्।एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम्।।2.105.17।।
ਜਿਵੇਂ ਪੱਕੇ ਫਲ ਨੂੰ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਜਨਮੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅੰਤਿਮ ਡਰ ਨਹੀਂ।
Verse 18
यथाऽगारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वाऽवसीदति।तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः।।2.105.18।।
ਜਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਘਰ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਕੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਪਏ ਮਨੁੱਖ ਘਿਸ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 19
अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते।यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम्।।2.105.19।।
ਜੋ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪੂਰੀ ਭਰੀ ਯਮੁਨਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲਾਂ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੀ।
Verse 20
अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह।अायूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः।।2.105.20।।
ਇੱਥੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤਾਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਆਯੁ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 21
आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि।आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च।।2.105.21।।
ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰ; ਦੂਜੇ ਲਈ ਕਿਉਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੀ ਆਯੁ ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਵੀ ਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਵੀ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 22
सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति।गत्वासुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते।।2.105.22।।
ਮੌਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰਦੀ ਹੈ; ਮੌਤ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਰਾਹ ਤੈਅ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
गात्रेषु वलयः प्राप्ता श्श्वेताश्चैव शिरोरुहाः।जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत्।।2.105.23।।
ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸਲਵਟਾਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਰ੍ਹਾ ਨਾਲ ਜਰਜਰ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ, ਆਖਿਰ ਕੀ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵੱਸ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 24
नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमितेऽहनि। आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम्।।2.105.24।।
ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹੇ ਤਾਂ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਦਾ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬੇ ਤਾਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਯੁ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।
Verse 25
हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम्।ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसङ्क्षयः।।2.105.25।।
ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 26
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे। समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन।।2.105.26।। एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च। समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः।।2.105.27।।
ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਦੂਜੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਿਲ ਕੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 27
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे। समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन।।2.105.26।। एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च। समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः।।2.105.27।।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਪੁੱਤਰ, ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਧਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ।
Verse 28
नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्तते।तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्या स्त्यनुशोचतः।।2.105.28।।
ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਚਲ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਸ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ।
Verse 29
यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः।अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता मिति।।2.105.29।।एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः।तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।2.105.30।।
ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਲੰਘਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨੂੰ ਕਹੇ, ‘ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗਾ’,
Verse 30
यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः।अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता मिति।।2.105.29।।एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः।तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।2.105.30।।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾ ਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਆਦਿ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਜੋ ਰਾਹ ਲਿਆ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਰਾਹ ਤੇ ਪੈ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸੋਗ ਕਰੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ।
Verse 31
वयसः पतमानस्य स्रोतसो वाऽनिवर्तिनः।आत्मा सुखे नियोक्तव्यस्सुखभाजः प्रजाः स्मृताः।।2.105.31।।
ਉਮਰ ਢਲਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾ ਮੁੜਨ ਵਾਲਾ ਧਾਰਾ; ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਜਾ ਸੁਖ ਦੀ ਭਾਗੀ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਭਾਜ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 32
धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः।स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः।।2.105.32।।
ਧਰਮਾਤਮਾ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ, ਪੂਰਨ ਸ਼ੁਭ ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਦਕਸ਼ਿਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 33
भृत्यानां भरणात्सम्यक्प्रजानां परिपालनात्।अर्थादानाच्च धर्मेण पिता न स्त्रिदिवंगतः।।2.105.33।।
ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਪਰਵਰਿਸ਼, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਠੀਕ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਸਵ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 34
कर्मभि स्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः।स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः।।2.105.34।।
ਇੱਛਿਤ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਸਹਿਤ ਯਜਨਾਂ/ਕ੍ਰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 35
इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगां श्चावाप्य पुष्कलान्।उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः।।2.105.35।।
ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਜਨ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ-ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਚੁਰ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਆਯੁ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਏ।
Verse 36
आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः।स न शोच्यः पिता तात स्वर्गत स्सत्कृत स्सताम्।।2.105.36।।
ਹੇ ਤਾਤ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਰਾਘਵ ਨੇ ਉੱਤਮ ਆਯੁ ਅਤੇ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ੋਕਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 37
स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः।दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम्।।2.105.37।।
ਨਿਸਚੇ ਹੀ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਜਰਜਰ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 38
तं तु नैवंविधः कश्चित्प्राज्ञ श्शोचितुमर्हति।तत्विधो मद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्धिमत्तरः।।2.105.38।।
ਪਰ ਐਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁਰਖ ਲਈ, ਨਾ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਅਤੇ ਨਾ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ—ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 39
एते बहुविधा शोका विलापरुदिते तथा। वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता।।2.105.39।।
ਇਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੋਕ—ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਰੋਣਾ ਸਮੇਤ—ਧੀਰ ਅਤੇ ਧੀਮਾਨ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 40
स स्वस्थो भव मा शोचेर्यात्वा चावसतां पुरीम्।तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदतां वर।।2.105.40।।
ਤੂੰ ਧੀਰਜ ਧਾਰ; ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ। ਮੁੜ ਕੇ ਉਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਸੰਯਮੀ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇਉਂ ਹੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
Verse 41
यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा।तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम्।।2.105.41।।
ਅਤੇ ਜਿਸ ਥਾਂ ਉਸੇ ਪੁੰਨ੍ਯਕਰਮੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਰ੍ਯ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ।
Verse 42
न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्य मरिन्दम। स त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धु स नः पिता।।2.105.42।।
ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਨਿਆਂਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਵੀ ਸਦਾ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰ; ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡਾ ਬੰਧੂ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਹੈ।
Verse 43
तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिणः।कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव।।2.105.43।।
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਧਰਮਚਾਰੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਬਚਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ।
Verse 44
धार्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्तिना।भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता।।2.105.44।।
ਹੇ ਨਰਵਿਆਘ੍ਰ, ਜੋ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ, ਅਨ੍ਰਿਸ਼ੰਸ (ਕਰੁਣਾਵਾਨ) ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 45
आत्मानमनुतिष्ठत्वं स्वभावेन नरर्षभ।निशाम्यतु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः।।2.105.45।।
ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਅਨੁਸਰ।
Verse 46
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेश प्रतिपालनार्थम्।यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम रामः।।2.105.46।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਪਾਲਣ ਲਈ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਮੌਨ ਹੋ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is royal legitimacy versus vowed obedience: Bharata urges Rāma to take the throne for the kingdom’s stability and Daśaratha’s intent, while Rāma insists that dharma requires strict compliance with the father’s command of forest-exile.
Rāma’s upadeśa is a disciplined reflection on anityatā: all aggregates end in loss, all unions end in separation, and life ends in death; therefore grief should be moderated by wisdom, and one should act righteously within one’s assigned duty rather than trying to overturn kāla (time) and niyati (constraint).
Mandākinī is the ritual setting for morning ablutions and japa; Yamunā flowing to the ocean functions as a landmark-simile for irreversibility; Ayodhyā appears as the civic center whose guilds, palace life, and royal processional culture frame Bharata’s vision of Rāma’s installation.
Ask anything about Sarga 105 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.