Sarga 33
त्रयस्त्रिंशः सर्गः — Civic Lament and Rama’s Dutiful Approach to Daśaratha
अयोध्याकाण्ड
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਕਰਕੇ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਰਤਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਨਵਾਸ ਵੀ ਯਜ੍ਞੀਅ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਹੋਵੇ। ਸੀਤਾ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਸਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਘਰੇਲੂ ਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਕੇਤ, ਜੋ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਕਰਤਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਹਾਂ ਭੀੜ ਨਾਲ ਅਟਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਾਗਰਿਕ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਰਾਮ ਪੈਦਲ ਹਨ, ਛਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਅਤੇ ਰਾਜ-ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਉਲਟੇ ਪੈ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਨਿਕਾਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਹੋਵੇ; ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਐਸੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜਿਸਦਾ ਆਚਰਨ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਛੇ ਗੁਣ—ਅਹਿੰਸਾ, ਕਰੁਣਾ, ਵਿਦਿਆ, ਸੁਚਰਿਤ੍ਰਤਾ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ—ਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ “ਜੜ੍ਹ” ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਫਲ ਸਮਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਰੂਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਸੁੱਕੇ ਵਿੱਚ ਜਲਚਰਾਂ ਦੀ ਤੜਪ, ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਟੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਮੁਰਝਾਹਟ—ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਇਤਨੀ ਵਧਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਵਨ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਗਰ ਅਤੇ ਅਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਭੂਗੋਲ ਵਾਂਗ ਉਲਟ ਕੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਸ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਵੇ—ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਕਰਤਵ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ।
Shlokas
Verse 1
दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु।जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ।।।।
ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ (ਦਸ਼ਰਥ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਚਲ ਪਏ।
Verse 2
ततो गृहीते दुष्प्रेक्षे त्वशोभेतां तदायुधे।मालादामभिराबद्धे सीतया समलङ्कृते।।।।
ਫਿਰ ਉਹ ਦੁਰਦਰਸ਼, ਤੇਜਸਵੀ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲਏ ਜਾਣ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕ ਉਠੇ—ਸੀਤਾ ਨੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਦਾਮਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 3
ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च।अधिरुह्य जनश्श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत्।।।।
ਤਦੋਂ ਧਨਾਢ ਨਾਗਰਿਕ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ, ਹਵੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਮਾਨ-ਸ਼ਿਖਰ ਵਰਗੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਭਾਰੀ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਧਾਰ ਕੇ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ।
Verse 4
न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः।आरुह्य तस्मात्प्रासादान् दीनाः पश्यन्ति राघवम्।।।।
ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਸੰਭਵ ਨਾ ਰਿਹਾ; ਇਸ ਲਈ ਦਿਨ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ-ਵਿਆਕੁਲ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲੱਗੇ।
Verse 5
पदातिं वर्जितच्छत्रं रामं दृष्ट्वा जनास्तदा।ऊचुर्बहुविधा वाच श्शोकोपहतचेतसः।।।।
ਰਾਜ-ਛਤਰ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਪੈਦਲ ਚੱਲਦੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤਦੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ।
Verse 6
यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत्।तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः।।।।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਕੇਵਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामिनां चैव कामदः।नेच्छत्येवानृतं कर्तुं पितरं धर्मगौरवात्।।।।
ਰਾਜ-ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਰਸ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਧਰਮ-ਗੌਰਵ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਚਨ-ਭੰਗੀ—ਅਸੱਤ—ਬਨਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
Verse 8
या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि।तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः।।।।
ਜਿਸ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਕਾਸ਼-ਗਾਮੀ ਭੂਤ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੇ ਲੋਕ ਉਸੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 9
अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम्।वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यन्त्याशु विवर्णताम्।।।।
ਸੁਗੰਧਿਤ ਅੰਗਰਾਗ ਦੀ ਆਦਤ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਵਰਖਾ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਸਹੇਗੀ; ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਫਿੱਕਾ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।
Verse 10
अद्य नूनं दशरथस्सत्त्वमाविश्य भाषते।न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति।।।।
ਅੱਜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦਸ਼ਰਥ ਕਿਸੇ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਬਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਨਿਕਾਲਣਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 11
निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याद्विप्रवासनम्।किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम्।।।।
ਨਿਰਗੁਣ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਜਲਾਵਤਨੀ (ਵਨਵਾਸ) ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ—ਜਿਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।
Verse 12
अनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमश्शमः।राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम्।।।।
ਅਹਿੰਸਾ, ਕਰੁਣਾ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਗਿਆਨ, ਸੁਸ਼ੀਲਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਯ-ਦਮਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਇਹ ਛੇ ਗੁਣ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦੇ ਹਨ।
Verse 13
तस्मात्तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः।औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात्।।।।
ਇਸ ਲਈ ਉਸ (ਰਾਮ) ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਅਪਘਾਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜਲ-ਜੀਵ ਤੜਫ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 14
पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः।मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः।।।।
ਜਗਤ-ਪਤੀ ਉਹ ਜਦੋਂ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਚੋਟ ਪਏ ਤਾਂ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ ਢਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मसारो महाद्युतिः।पुष्पं फलं च पत्रं च शाखाश्चास्येतरे जनाः।।।।
ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਧਰਮ-ਸਾਰ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ।
Verse 16
ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्य स्सहबान्धवाः।गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः।।।।
ਲਖ਼ਮਣ ਵਾਂਗ ਅਸੀਂ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀਏ—ਉਹ ਜਿਸ ਰਾਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਰਾਹ।
Verse 17
उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च।एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम्।।।।
ਬਾਗਾਂ, ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇੱਕੋ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਸੀਂ ਚੱਲੀਏ।
Verse 18
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।।।
ਅਸੀਂ ਜੋ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਵਾਂ, ਉਹ ਘਰ ਕੈਕਈ ਸੰਭਾਲ ਲਵੇ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆੰਗਣ ਉਜੜੇ ਹਨ, ਲੁਕਵੇਂ ਖਜ਼ਾਨੇ ਖੋਦ ਕੇ ਕੱਢੇ ਗਏ ਹਨ, ਧਨ-ਧਾਨ ਉਠਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਸਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ, ਚੂਹਿਆਂ ਦੀ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿੱਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ; ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਰਸੋਈ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਿਨਾ ਝਾੜੂ-ਸਫਾਈ ਦੇ, ਬਲੀ-ਕਰਮ, ਪੂਜਾ, ਮੰਤ੍ਰ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਜਪ ਸਭ ਮੌਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ; ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਲ ਨੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ—ਟੁੱਟੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ।
Verse 19
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।
ਅਸੀਂ ਜੋ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਵਾਂ, ਉਹ ਘਰ ਕੈਕਈ ਸੰਭਾਲ ਲਵੇ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆੰਗਣ ਉਜੜੇ ਹਨ, ਲੁਕਵੇਂ ਖਜ਼ਾਨੇ ਖੋਦ ਕੇ ਕੱਢੇ ਗਏ ਹਨ, ਧਨ-ਧਾਨ ਉਠਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਸਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ, ਚੂਹਿਆਂ ਦੀ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿੱਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ; ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਰਸੋਈ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਿਨਾ ਝਾੜੂ-ਸਫਾਈ ਦੇ, ਬਲੀ-ਕਰਮ, ਪੂਜਾ, ਮੰਤ੍ਰ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਜਪ ਸਭ ਮੌਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ; ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਲ ਨੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ—ਟੁੱਟੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ।
Verse 20
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।
ਸਾਡੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਧਾਰੀ ਪਸ਼ੂ ਆਪਣੇ ਬਿਲ ਛੱਡ ਦੇਣ, ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਥਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇਣ; ਸਾਡੇ ਸਨਿਧਾਨ ਦੇ ਭਯ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਣ ਛੱਡ ਜਾਣ। ਅਸੀਂ ਜੋ ਥਾਂ ਛੱਡੀਏ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਥਾਂ ਵੀ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦੇਣ।
Verse 21
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।
ਘਾਹ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਫਲ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸੱਪਾਂ, ਵਿਆਲਾਂ, ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਕੈਕਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਬਾਂਧਵਾਂ ਸਮੇਤ ਲੈ ਲਵੇ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ ਵਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਵੱਸਾਂਗੇ।
Verse 22
वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः।अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम्।।।।
ਰਾਘਵ ਜਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੰਗਲ ਸਾਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਜੋ ਨਗਰ ਤਿਆਗ ਦੇਈਏ, ਉਹ ਨਗਰ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਵੇ।
Verse 23
बिलानि दंष्ट्रिण स्सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः।त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजास्सिंहा वनानि च।।।।अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तां सेव्यमानं त्यजन्तु च।
ਸਾਡੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਧਾਰੀ ਪਸ਼ੂ ਆਪਣੇ ਬਿਲ ਛੱਡ ਦੇਣ, ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਥਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇਣ; ਸਾਡੇ ਸਨਿਧਾਨ ਦੇ ਭਯ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਣ ਛੱਡ ਜਾਣ। ਅਸੀਂ ਜੋ ਥਾਂ ਛੱਡੀਏ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਥਾਂ ਵੀ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦੇਣ।
Verse 24
तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्।।।।प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः।राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः।।।।
ਘਾਹ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਫਲ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸੱਪਾਂ, ਵਿਆਲਾਂ, ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਕੈਕਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਬਾਂਧਵਾਂ ਸਮੇਤ ਲੈ ਲਵੇ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ ਵਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਵੱਸਾਂਗੇ।
Verse 25
तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्।।2.33.24।।प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः।राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः।।2.33.25।।
ਘਾਹ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਫਲ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸੱਪਾਂ, ਵਿਆਲਾਂ, ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਕੈਕਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਬਾਂਧਵਾਂ ਸਮੇਤ ਲੈ ਲਵੇ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ ਵਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਵੱਸਾਂਗੇ।
Verse 26
इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः।शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसम्।।।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣੀਆਂ; ਪਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਾ ਡੋਲਿਆ।
Verse 27
स तु वेश्म पितुर्दूरात्कैलासशिखरप्रभम्।अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः।।।।
ਧਰਮਾਤਮਾ ਉਹ, ਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਦੂਰੋਂ ਕੈਲਾਸ-ਸ਼ਿਖਰ ਸਮਾਨ ਚਮਕਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 28
विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम्।ददर्शावस्थितं दीनं सुमन्त्रमविदूरतः।।।।
ਵਿਨੀਤ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖੇ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਉਦਾਸ ਤੇ ਦਿਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 29
प्रतीक्षमाणोऽपि जनं तदार्तमनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ।जगाम रामः पितरं दिदृक्षुःपितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः।।।।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਹਲਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕੀਤੀ; ਹੱਸਦੇ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗਿਆ—ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ।
Verse 30
तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मारामो गमिष्यन्वनमार्तरूपम्।व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रंपितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम्।।।।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੱਖਵਾਕੁ-ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ, ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਠਹਿਰ ਗਿਆ—ਤਾਂ ਜੋ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਕਰਵਾ ਸਕੇ।
Verse 31
पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलःवनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः।स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवीन्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे।।।।
ਪਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ-ਵਤਸਲ ਅਤੇ ਵਨ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰਾਘਵ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲਿਆ: “ਮੇਰਾ ਆਗਮਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ।”
Frequently Asked Questions
The civic community confronts the legitimacy of exiling Rāma: they argue a king should not banish a beloved son and interpret the decree as moral disorder, while Rāma models obedience to paternal command without retaliatory speech or public agitation.
Dharma is portrayed as stabilizing social reality: Rāma’s inner restraint and steadfastness become the ‘root’ sustaining the world, and public speech functions as ethical testimony that virtue—especially self-control and compassion—grounds legitimate authority.
Ayodhyā’s royal road and palace spaces frame the public spectacle; the forest is reimagined as an alternative ‘city’ for the loyal populace; Mount Kailāsa is invoked as a simile for the palace’s splendor, and domestic ritual markers (cchatra, garlands, offerings) signal cultural order under strain.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.