Sarga 39

Verses 1-2

रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम् ।समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः ॥१॥नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम् ।न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः ॥२॥

ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਨੀ-ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਤੱਕ ਨਾ ਸਕਿਆ; ਅਤੇ ਤੱਕ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ।

Verse 3

स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः ।विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन् ॥३॥

ਦੁਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਮਹਾਬਾਹੂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 4

मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवःकृताः ।प्राणिनो हिंसिता वापि तस्मादिदमुपस्थितम् ॥४॥

“ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ-ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਪਹੁੰਚਾਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ ਹੈ।”

Verses 5-6

न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम् ।कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते ॥५॥योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम् ।विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम् ॥६॥

ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਜੀਵਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਕੈਕੇਯੀ ਦੁਆਰਾ ਪੀੜਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ, ਸੂਖਮ ਵਸਤਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤਪੱਸਵੀ ਦੇ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

Verse 7

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं क्लिश्यते जनः ।स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम् ॥७॥

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਕੇਵਲ ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਲੋਕ ਕਲੇਸ਼ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਉਹ ਇਸ ਛਲ-ਕਪਟ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਈ ਬੈਠੀ ਹੈ।

Verse 8

एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेन्द्रियः ।रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥८॥

ਇਉਂ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਸ ਨੇ ‘ਰਾਮ’ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਵਾਰ ਉਚਾਰਿਆ; ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਬੋਲ ਨਾ ਸਕਿਆ।

Verse 9

संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः ।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥९॥

ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 10

औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः ।प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम् ॥१०॥

ਸਫ਼ਰ-ਯੋਗ ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਆ; ਅਤੇ ਇਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਜਨਪਦ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇ।

Verse 11

एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते ।पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम् ॥११॥

ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ‘ਫਲ’ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਿ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਹੀ ਐਸੇ ਧਰਮੀ ਤੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਨ ਵਾਸ ਲਈ ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

Verse 12

राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः ।योजयित्वाऽययौ तत्र रथमश्वैरलङ्कृतम् ॥१२॥

ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਤੇਜ਼-ਚਾਲ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਘੋੜੇ ਜੋਤ ਕੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਰਥ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 13

तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम् ।आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः ॥१३॥

ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸੂਤ ਨੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਥ ਤਿਆਰ ਹੈ।

Verse 14

राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंञ्चये ।उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वत श्शुचिम् ॥१४॥

ਦੇਸ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ; ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ-ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।

Verse 15

वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च ।वर्षाण्येतानि सङ्ख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय ॥१५॥

ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਸਾਲ ਗਿਣ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਲਈ ਮਹਾਮੁੱਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਗਹਿਣੇ ਤੁਰੰਤ ਲਿਆ।

Verse 16

नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः ।प्रायच्छत्सर्वमाहृत्य सीतायै सममेव तत् ॥१६॥

ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ; ਸਭ ਕੁਝ ਲਿਆ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 17

सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम् ।भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः ॥१७॥

ਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੁਜਾਤ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ।

Verse 18

व्यराजयत वैदेही वेश्म तत्सुविभूषिता ।उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः ॥१८॥

ਸੁਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਉਸ ਮਹਲ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਉਸ਼ਾਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ-ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत् ।अनाचरन्ती कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम् ॥१९॥

ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਕੇ, ਸੱਸ ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ—ਸੀਤਾ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਦਇਆ-ਯੋਗ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

Verse 20

असत्य स्सर्वलोकेऽस्मिन्सततं सत्कृताः प्रियैः ।भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः ॥२०॥

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੀਤਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਦੋਂ ਪਤੀ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਭਣ/ਅਨੁਸਰਣ ਲਈ ਜੋ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਸੱਤ—ਬੇਵਫ਼ਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 21

एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम् ।अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि ॥२१॥

ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੁਖ ਭੋਗ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸੁਭਾਉ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਆਫ਼ਤ ਆਵੇ ਤਾਂ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਤਿਆਗ ਵੀ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 22

असत्यशीला विकृता दुर्ग्राह्यहृदयास्सदा ।युवत्यः पापसंङ्कल्पाः क्षणमात्राद्विरागिणः ॥२२॥

ਪਾਪ-ਸੰਕਲਪ ਵਾਲੀਆਂ ਜੁਵਾਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਸੱਤ-ਚਾਲ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਸਮਝਣੋਂ ਔਖੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਖ਼ਸ਼ਣ-ਮਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਨੇਹ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 23

न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि सङ्ग्रहः ।स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः ॥२३॥

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਨਾ ਕੁਲ ਨਾਲ, ਨਾ ਕੀਤੇ ਉਪਕਾਰ ਨਾਲ, ਨਾ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ, ਨਾ ਦਾਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਨਿੱਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

साध्वीनां हि स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते शमे ।स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते ॥२४॥

ਪਰ ਜੋ ਸਾਧਵੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ੀਲ, ਸਤਿ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ—ਸਰਵੋਤਮ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 25

स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम ।तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा ॥२५॥

ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਵੇਂ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰੀਂ; ਉਹ ਨਿਰਧਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਧਨ—ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਦੈਵਤ ਬਣੇ।

Verse 26

विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम् ।कृताञ्जलिरुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिताम् ॥२६॥

ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸੱਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋਈ ਇਹ ਬੋਲੀ।

Verse 27

करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम् ।अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे ॥२७॥

ਹੇ ਆਰਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਕਰਾਂਗੀ। ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਿਆ ਵੀ ਹੈ।

Verse 28

न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति ।धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा ॥२८॥

ਹੇ ਆਰਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿਗਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ ਕਦੇ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।

Verse 29

नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः ।नापतिस्सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा ॥२९॥

ਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀਣਾ ਨਹੀਂ ਵੱਜਦੀ, ਪਹੀਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਥ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਸਤਰੀ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਲਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ।

Verse 30

मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः ।अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥३०॥

ਪਿਤਾ ਮਿਥਿਆਤ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਾਤਾ ਵੀ ਮਿਥਿਆਤ, ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਮਿਥਿਆਤ। ਪਰ ਅਸੀਮ ਸੁਖ ਦਾ ਦਾਤਾ ਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਜੇਹੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਇਸਤਰੀ ਆਦਰ ਨਾ ਕਰੇਗੀ?

Verse 31

साहमेवं गता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा ।आर्ये किमवमन्येऽहं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम् ॥३१॥

ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਾਂ–ਅਪਰਾਂ ਮਰਯਾਦਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਹੈ; ਹੇ ਆਰਿਆ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਅਪਮਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਦੈਵਤ ਹੈ।

Verse 32

सीताया वचनं श्रुत्वा कौशल्या हृदयङ्गमम् ।शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम् ॥३२॥

ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ-ਸੱਤਵ ਵਾਲੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਹਰਖ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਅੰਸੂ ਅਚਾਨਕ ਵਗਾ ਦਿੱਤੇ।

Verse 33

तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम् ।रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत् ॥३३॥

ਪਰਮ-ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਤਿ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 34

अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम ॥क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति ॥३४॥

“ਅੰਮਾ, ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ; ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੀਂ। ਵਨਵਾਸ ਦਾ ਅੰਤ ਤਾਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।”

Verse 35

सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च ।सा समग्रमिह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम् ॥३५॥

“ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਨੌਂ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜ—ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ—ਸੁੱਤੇ ਵਰਗੇ ਲੰਘ ਜਾਣਗੇ; ਫਿਰ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਪੂਰੀ ਖੈਰ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪਰਤ ਆਇਆ ਤੈਨੂੰ ਦਿਸੇਗਾ।”

Verse 36

एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः ।त्रयश्शतशतार्धाश्च ददर्शा वेक्ष्य मातरः ॥३६॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਸੰਯਤ ਬਚਨ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਮਾਤਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕੀਤੀ—ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ।

Verse 37

ता श्चापि स तथैवार्ता मातृ़र्दशरथात्मजः ।धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः ॥३७॥

ਉਹ ਮਾਤਾਵਾਂ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਸਨ; ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਇਹ ਬਚਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 38

संवासात्परुषं किञ्चिदज्ञानाद्वापि यत्कृतम् ।तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः ॥३८॥

ਸਾਥ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਸ਼ ਮੈਂ ਜੇ ਕੁਝ ਕਠੋਰ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹੋਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਸਭਨਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 39

वचनं राघवस्यैतध्दर्मयुक्तं समाहितम् ।शुश्रुवुस्ताः स्त्रियंस्सर्वा श्शोकोपहतचेतसः ॥३९॥

ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੀਆਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਇਹ ਧਰਮਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਬਚਨ ਸੁਣੇ।

Verse 40

जज्ञेऽथ तासां सन्नादः क्रौञ्चीनामिव निस्वनः ।मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे ॥४०॥

ਰਾਘਵ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਣ ਤੇ ਮਨੁਜ-ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕ੍ਰੌਂਚੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਕਰੁਣ ਪੁਕਾਰ ਵਰਗਾ ਉੱਚਾ ਵਿਲਾਪ ਉੱਠ ਪਿਆ।

Verse 41

मुरजपणवमेघघोषवत् दशरथवेश्म बभूव यत्पुरा ।विलपितपरिदेवनाकुलं व्यसनगतं तदभूत्सुदुःखितम् ॥४१॥

ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਮਹਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮ੍ਰਿਦੰਗਾਂ ਤੇ ਪਣਵਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਕੇ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।