Sarga 56
चित्रकूटगमनम् तथा पर्णशालाप्रवेशः (Arrival at Chitrakuta and Establishing the Leaf-Hut)
अयोध्याकाण्ड
ਰਾਤ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਨਾਦਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰੁੱਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ—ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਮਧੁ-ਛੱਤੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਕੂਕ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ—ਦਿਖਾ ਕੇ ਇਸ ਵਨ ਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਯ ਵੀ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ-ਯੋਗ ਨਿਵਾਸ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਜਲ, ਕੰਦ-ਮੂਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਾਰਨ ਨਿਵਾਸ-ਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਾਲਮੀਕਿ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਕੇ ਆਸਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਰਨਕੁਟੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਟੀ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਮ ਜੀ ਵਾਸਤੁ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਦੇਵਤਾ-ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਮ੍ਰਿਗਮਾਂਸ ਦੀ ਆਹੁਤੀ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਬਲੀ। ਉਹ ਯਜ್ಞਵੇਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਗਨਿਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵਨ-ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕੁਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਵਨ-ਪਰਿਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम्।प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुनन्दनः।।।।
ਰਾਤ ਬੀਤ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਫਿਰ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜਗਾਇਆ।
Verse 2
सौमित्रे श्रुणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम्।सम्प्रतिष्ठामहे काल प्रस्थानस्य परन्तप।।।।
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਕੂਕ ਸੁਣ। ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।
Verse 3
स सुप्तस्समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः।जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम्।।।।
ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਭਰਾ ਵੱਲੋਂ ਜਗਾਇਆ ਗਿਆ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਗ ਉਠਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਨੀਂਦ, ਉਂਘ ਅਤੇ ਰਾਹ ਦੀ ਚਿਮੜੀ ਹੋਈ ਯਾਤਰਾ-ਥਕਾਵਟ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ।
Verse 4
तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्या श्शिवं जलम्।पन्थानमृषिणाऽदिष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः।।।।
ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਉੱਠੇ, ਨਦੀ ਦੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਗਲ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਰਾਹੇ ਤੁਰ ਪਏ।
Verse 5
ततस्सम्प्रस्थितः काले रामस्सौमित्रिणा सह।सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत्।।।।
ਤਦ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੇ ਰਾਮ ਨੇ, ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖਿਆ।
Verse 6
आदिप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान्।स्वैः पुष्पैः किंशुकान् पश्य मालिनशिशिरात्यये।।।।
ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਸਰਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੇਖ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਹਕ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 7
पश्य भल्लातकान् फुल्लान्नरै रनुपसेवितान्।फलपत्रैरवनता न्नूनं शक्ष्याम जीवितुम्।।।।
ਵੇਖੋ, ਇਹ ਭੱਲਾਤਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਣਸੇਵੇ ਹਨ; ਫਲਾਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕੇ ਹੋਏ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾ ਲਵਾਂਗੇ।
Verse 8
पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण।मधूनि मधुकारीभि स्सम्भृतानि नगे नगे।।।।
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖੋ—ਦ੍ਰੋਣ ਮਾਪ ਜਿਤਨੇ ਵੱਡੇ ਛੱਤੇ ਲਟਕ ਰਹੇ ਹਨ; ਮੱਖੀਆਂ ਨੇ ਦਰੱਖਤ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਉਹ ਮਧੁ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
Verse 9
एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति।रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसङ्कटे।।।।
ਇੱਥੇ ਨਤ੍ਯੂਹ ਪੰਛੀ ਚੀਕ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਰ ਉਸਨੂੰ ਪੁਕਾਰ-ਪ੍ਰਤਿਪੁਕਾਰ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਜੰਗਲ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਝੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੈ।
Verse 10
मातङ्गयूथानुसृतं पक्षिसंङ्घानुनादितम्।चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम्।।।।
ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਏ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ—ਉੱਚੇ ਉੱਚੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਵੇਖ।
Verse 11
समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते।पुण्ये रंस्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने।।।।
ਹੇ ਤਾਤ (ਵੀਰ), ਸਮਤਲ ਧਰਤੀ ਵਾਲੇ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਇਸ ਪੁੰਨ ਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਸਾਂਗੇ।
Verse 12
ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया।रम्यमासेदतुश्शैलं चित्रकूटं मनोरमम्।।।।
ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 13
तन्तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम्।बहुमूलफलं रम्यं सम्पन्नं सरसोदकम्।।।।
ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ—ਜਿੱਥੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਜੋ ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਰਮਣੀਕ, ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਸੁਖਦ ਜਲ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸੀ; ਰਾਮ ਅੱਗੇ ਬੋਲੇ।
Verse 14
मनोज्ञोऽयं गिरिस्सौम्य नानाद्रुमलतायुतः।बहुमूलफलो रम्य स्स्वाजीवः प्रतिभाति मे।।।।
ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਜੜਾਂ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧ—ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸੁਖਦ ਥਾਂ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 15
मुनयश्च महात्मानो वसन्त्यस्मि शिलोच्चये।अयं वासो भवेत्तावदत्र सौम्य रमेमहि।।।।
ਇਸ ਪੱਥਰੀਲੇ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉੱਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਹੁਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਾਡਾ ਵਾਸ ਹੋਵੇ; ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਰਹੀਏ।
Verse 16
इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।अभिगम्याऽश्रमं सर्वे वाल्मीकि मभिवादयन्।।।।
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਸਾਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
तान्महर्षि प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित्।अस्यतामिति चोवाच स्वागन्तु निवेद्य च।।।।
ਧਰਮ-ਵਿਦ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਸਵਾਗਤ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਬੈਠੋ ਜੀ।”
Verse 18
ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः।सन्निवेद्य यथान्याय मात्मानमृषये प्रभुः।।।।
ਫਿਰ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਅਗਰਜ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧ ਆਪਣਾ ਪਰਿਚਯ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 19
लक्ष्मणाऽऽनय दारूणि दृढानि च वराणि च।कुरुष्वाऽवसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः।।।।
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਲੱਕੜੀਆਂ ਲਿਆ। ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਮੇਰੇ ਵਾਸ ਲਈ ਇਕ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਅ; ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 20
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान् द्रुमान्।आजहार तत श्चक्रे पर्णशालामरिन्दमः।।।।
ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ—ਅਰਿੰਦਮ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਲਿਆਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਂਪੜੀ ਬਣਾਈ।
Verse 21
तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामस्सुदर्शनाम्।शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत्।।।।
ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਚਟਾਈਆਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਂਪੜੀ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੇਵਾ ਲਈ ਇਕਾਗ੍ਰ ਖੜ੍ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 22
ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम्।कर्तव्यं वास्तुशमनं सौमित्रे चिरजीविभिः।।।।
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਵੱਸਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਝੋਂਪੜੀ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵਾਸਤੁ-ਸ਼ਮਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮ੍ਰਿਗ ਦਾ ਮਾਸ ਲਿਆ ਕੇ ਇਸ ਸ਼ਾਲਾ ਲਈ ਯਜ੍ਞ-ਅਰਪਣ ਕਰਾਂਗੇ।
Verse 23
मृगं हत्वाऽऽनय क्षिप्रं लक्ष्मणेह शुभेक्षण।कर्तव्य श्शास्त्रदृष्टो हि विधिर्धर्ममनुस्मर।।।।
ਹੇ ਸ਼ੁਭ-ਨੇਤ੍ਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮ੍ਰਿਗ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਇੱਥੇ ਲਿਆ; ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਧਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ—ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖ।
Verse 24
भ्रातुर्वचनमाज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा।चकार स यथोक्तं च तं राम पुनरब्रवीत्।।।।
ਭਰਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਪਰ-ਵੀਰਹਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਹਾ।
Verse 25
ऐणेयं श्रपयस्वैतच्छालां यक्ष्यामहे वयम्।त्वर सौम्य मुहूर्तोऽयं ध्रुवश्च दिवसोऽप्ययम्।।।।
ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਇਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮ੍ਰਿਗ ਦੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਪਕਾ ਦੇ; ਅਸੀਂ ਇਸ ਸ਼ਾਲਾ ਲਈ ਯਜ੍ਞ-ਅਰਪਣ ਕਰਾਂਗੇ। ਜਲਦੀ ਕਰ—ਇਹ ਮੁਹੂਰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦਿਨ ਵੀ ਵਿਧੀ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 26
स लक्ष्मणः कृष्णमृगं मेध्यं हत्वा प्रतापवान्।अथ चिक्षेप सौमित्रिस्समिद्धे जातवेदसि।।।।
ਤਦ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਯਜ੍ਞ-ਯੋਗ ਪਵਿੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮ੍ਰਿਗ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਜਾਤਵੇਦਸ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 27
तन्तु पक्वं परिज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम्।लक्ष्मण: पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत्।।।।
ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਿਆ—ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲਹੂ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕਾ—ਵੇਖ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਾਘ ਸਮਾਨ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
Verse 28
अयं सर्व: समस्ताग्ङ: श्रृत: कृष्णमृगो मया।देवतां देवसङ्काश यजस्व कुशलो ह्यसि।।।।
ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰਾ ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ—ਤੂੰ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈਂ।
Verse 29
राम: स्नात्वा तु नियतो गुणवान् जप्यकोविदः।सङ्ग्रहेणाकरोत् स्रवार्न मन्त्रान् सत्रावसानिकान्।।।।
ਗੁਣਵਾਨ, ਨਿਯਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਜਪ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸੰਯਮ ਧਾਰਿਆ; ਫਿਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ-ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ।
Verse 30
इष्ट्वा देवगणान्सर्वान्विवेशाऽवसथं शुचिः।बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः।।।।
ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰਾਮ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਆਨੰਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 31
वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णव मेव च।वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन्।।।।जपं च न्यायत कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि।पापसंशमनं राम श्चकार बलिमुत्तमम्।।।।
ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਰੌਦ੍ਰ ਤੇ ਵੈਸ਼੍ਣਵ ਅਰਪਣ ਵੀ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਵਾਸ੍ਤੁਦੇਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਗਲ ਵਿਧੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ।
Verse 32
वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णव मेव च।वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन्।।2.56.31।।जपं च न्यायत कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि।पापसंशमनं राम श्चकार बलिमुत्तमम्।।2.56.32।।
ਫਿਰ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਨਿਆਇ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਾਪ-ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਉੱਤਮ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ।
Verse 33
वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च।आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः।।।।
ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਰਾਘਵ ਨੇ ਵੇਦੀ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਵਿਵਸਥਾ, ਚੈਤ੍ਯ ਅਤੇ ਆਯਤਨ ਰੂਪ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਿਸਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।
Verse 34
वन्यैर्माल्यैः फलैर्मूलैः पक्वैर्मांसैर्यथाविधि।अद्भिर्जपैश्च वेदोक्तैर्दर्भैश्च ससमित्कुशैः।।।।तौ तर्पयित्वा भूतानि राघवौ सह सीतया।तदा विविशतु श्शालां सुशुभां शुभलक्षणौ।।।।
ਜੰਗਲੀ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਫਲ, ਮੂਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੱਕੇ ਮਾਸ, ਅਤੇ ਜਲ, ਵੇਦੋਕਤ ਜਪ, ਦਰਭ ਅਤੇ ਸਮਿਤ-ਕੁਸ਼ ਸਮੇਤ—ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ—
Verse 35
तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम्।वासाय सर्वे विविशुस्समेतास्सभां यथा देवगणास्सुधर्माम्।।2.56.36।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵ—ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ—ਤਦ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 36
तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम्।वासाय सर्वे विविशुस्समेतास्सभां यथा देवगणास्सुधर्माम्।।।।
ਫਿਰ ਸਭੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਛੱਤ ਵਾਲੀ ਮਨੋਹਰ ਕੁਟੀਆ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ—ਜੋ ਯਥਾਸਥਾਨ ਸੁਚੱਜੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਨਿਰਵਾਤ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਗਣ ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
अनेकनानामृगपक्षिसङ्कुले विचित्रपत्रस्तबकैर्द्रुमैर्युते।वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते तदा विजह्रु स्सुसुखं जितेन्द्रियाः।।।।
ਤਦ ਜਿਤੇੰਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਉਹ ਉਸ ਉੱਤਮ ਵਨ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵਿਲੱਖਣ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 38
सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम्।ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां जहौ च दुखं पुरविप्रवासात्।।।।
ਅਤਿ ਸੁਹਾਵਣੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਅਤੇ ਸੁਤੀਰਥਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਲ੍ਯਵਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਇਆ; ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਉਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਗਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਵਨਵਾਸ-ਜਨਿਤ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
The central action is the deliberate establishment of a lawful residence in exile: Rāma insists that even in the forest, habitation must be ritually and ethically ordered (vāstu-śamana and prescribed offerings), showing that dharma governs circumstance rather than being suspended by hardship.
The chapter teaches that serenity arises from right practice: attunement to nature’s auspicious signs, humility toward sages, and scripturally guided rites together transform exile from mere deprivation into a disciplined, meaningful mode of life.
Key landmarks include Mount Citrakūṭa and the Mālyavatī river, framed as sacred and resource-rich; culturally, the hermitage system (Vālmīki’s āśrama), leaf-hut architecture, and Vedic-style bali/mantra observances map the forest as a regulated sacred geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.