Sarga 1

Verse 1

गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदाऽनघ।शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः।।।।

ਹੇ ਅਨਘ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਰਤ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਪ੍ਰੀਤਿ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਸੰਹਾਰਕ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 2

तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः।मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः।।।।

ਉੱਥੇ ਉਹ ਭਰਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤਕਾਰ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਤ; ਮਾਮੇ ਅਸ਼ਵਪਤੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਲਾਡ ਕੀਤਾ।

Verse 3

तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः।भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्।।।।

ਉੱਥੇ ਵੀ, ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 4

राजाऽपि तौ महातेजा स्सस्मार प्रोषितौ सुतौ।उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ।।।।

ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਵੀ ਘਰੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ—ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ—ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ; ਜੋ ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਉਪਮਾ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 5

सर्व एव तु तस्येष्टा श्चत्वारः पुरुषर्षभाः।स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः।।।।

ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਉਹ ਚਾਰੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਇਕਸਾਰ ਪਿਆਰੇ ਸਨ—ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਚਾਰ ਬਾਹਾਂ।

Verse 6

तेषामपि महातेजा रामो रतिकरःपितुः।स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः।।।।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਲਈ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੀ।

Verse 7

स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः।अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुस्सनातनः।।।।

ਉੱਧਤ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ (ਰਾਮ ਰੂਪ) ਜਨਮੇ।

Verse 8

कौशल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा।यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना।।।।

ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਚਮਕ ਉਠੀ; ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਜ੍ਰਪਾਣੀ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਅਦਿਤੀ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ।

Verse 9

स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः।भूमौवनुपमस्सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः।।।।

ਉਹ ਰੂਪਵਾਨ, ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਕ ਸੀ; ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸਮਾਨ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਦੁੱਤੀਯ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਹੀ ਸੀ।

Verse 10

स तु नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते।उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते।।।।

ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਬੋਲਦਾ; ਕੋਈ ਕਠੋਰ ਬੋਲੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕਠੋਰ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 11

कथञ्चिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति।न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया।।।।

ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਇਕੋ ਉਪਕਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਆਤਮਵੱਤਾ ਕਰਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸੌ ਅਪਕਾਰ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।

Verse 12

शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः।कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि।।।।

ਸ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿੱਤ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦਾ; ਅਸਤ੍ਰ-ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 13

बुद्धिमान्मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः।वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः।।।।

ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਬੋਲਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ। ਵੀਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਦੇ ਅਹੰਕਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

Verse 14

नचानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः।अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरञ्जते।।।।

ਉਹ ਕਦੇ ਝੂਠੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ। ਪ੍ਰਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪਾਲਦਾ ਸੀ।

Verse 15

सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः।दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवांश्चुचिः।।।।

ਉਹ ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਜਿਤੂ ਸੀ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ। ਦਿਨ-ਦੁਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੁ, ਧਰਮ-ਜਾਣੂ, ਸਦਾ ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ।

Verse 16

कुलोचितमतिः क्षात्रं धर्मं स्वं बहुमन्यते।मन्यते परया कीर्त्या महत्स्वर्गफलं ततः।।।।

ਕੁਲ ਅਨੁਕੂਲ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਣਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਨ ਕੀਰਤੀ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਾਨ ਸਵਰਗ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

नाऽऽश्रेयसि रतो विद्वान्नविरुद्धकथारुचिः।उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा।।।।

ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਅਸ਼੍ਰੇਯਸ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ; ਪਰ ਲਗਾਤਾਰ ਯੁਕਤੀ-ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਚਸਪਤੀ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਵਾਂਗ ਵਕਤਾ ਸੀ।

Verse 18

अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान्देशकालवित्।लोके पुरुषसारज्ञ स्साधुरेको विनिर्मितः।।।।

ਉਹ ਨਿਰੋਗ, ਤਰੁਣ, ਵਾਕਪਟੁ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕ ਅਨੋਖਾ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁਰਖ ਸੀ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਪਛਾਣਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਧੂ, ਸੱਜਣ।

Verse 19

स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः।।।।

ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਗਿਆ; ਆਪਣੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਰਗਾ ਜੀਵਨ-ਸਰੂਪ ਸੀ।

Verse 20

सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्।इष्वस्त्रे च पितु श्श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः।।।।

ਵਿਦਿਆ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਸਨਾਤਕ-ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ; ਭਰਤ ਦੇ ਅਗਰਜ ਨੇ ਸਾਂਗ ਵੇਦ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ਼ੁ-ਅਸਤ੍ਰ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 21

कल्याणाभिजन स्साधुरदीन स्सत्यवागृजुः।वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः।।।।

ਸ਼ੁਭ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਸਾਧੂ, ਅਦੀਨ—ਕਦੇ ਵੀ ਹੀਂਨ-ਮਨ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਿੱਚ ਰਿਜੂ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿੱਧ ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਵਿਨੀਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਖਾਇਆ।

Verse 22

धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभानवान्।लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः।।।।

ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਲੋਕਿਕ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਉਚਿਤ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਕਲਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਰਦ ਸੀ।

Verse 23

निभृत स्संवृताकारो गुप्तमन्त्र स्सहायवान्।अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित्।।।।

ਉਹ ਨਿਮਰ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਸੀ; ਗੁਪਤ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਹರ್ಷ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ; ਦਾਨ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦਾ ਯੋਗ ਸਮਾਂ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।

Verse 24

दृढभक्ति स्स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचाः।निस्तन्द्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित्।।।।

ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਅਡੋਲ; ਉਹ ਕਦੇ ਅਸੱਦ ਨਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ ਸੀ। ਆਲਸ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਅਪ੍ਰਮੱਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਦੋਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।

Verse 25

शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः।यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः।।।।

ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਸੀ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਭੇਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੀ। ਪ੍ਰਗ੍ਰਹ (ਦੰਡ/ਨਿਯੰਤਰਣ) ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣ ਵਾਲਾ ਵਿਵੇਕੀ ਸੀ।

Verse 26

सत्सङ्ग्रहप्रग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च।आयकर्मण्युपायज्ञ स्सन्दृष्टव्ययकर्मवित्।।।।

ਉਹ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ—ਉਚਿਤ ਥਾਂ ਅਤੇ ਮਾਪ ਜਾਣ ਕੇ—ਨਿਪੁਣ ਸੀ। ਆਯ (ਰਾਜਸਵ) ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਪਾਯ-ਜ੍ਞ ਸੀ ਅਤੇ ਖਰਚ ਦਾ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਯਥਾਵਿਧੀ ਤੇ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।

Verse 27

श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च।अर्थधमौ च सङ्गृह्य सुखतन्त्रो न चालसः।।।।

ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥੀਆਂ ਵਿਦਿਆ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸੁਖ-ਵਿਹਾਰ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ; ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਲਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

Verse 28

वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञाताऽऽर्थविभागवित्।आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम्।।।।

ਉਹ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਢੁੱਕਵੀਂ ਵੰਡ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆਕਾਰਤਾ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਵੀਣ ਸੀ।

Verse 29

धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः।अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः।।।।

ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ ਅਤੇ ‘ਅਤਿਰਥ’—ਪਰਮ ਰਥ-ਯੋਧਾ—ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸੈਨਾ-ਨਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ।

Verse 30

अप्रधृष्यश्च सङ्ग्रामे क्रुध्दैरपि सुरासुरैः।अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी।न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः।।।।।

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਧ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਅਜੈ ਸੀ। ਉਹ ਅਨਸੂਯ—ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ—ਸੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ; ਨਾ ਅਹੰਕਾਰੀ, ਨਾ ਦੁਰਭਾਵੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਾਲ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

Verse 31

एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः।।।।बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਵਰਗੀ ਖ਼ਿਮਾ-ਸ਼ੀਲਤਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸੀ। ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਸੀ।

Verse 32

तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः।।।।गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तस्सूर्य इवांशुभिः।

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤਿ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।

Verse 33

तमेवं व्रतसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्।।।।लोक पालोपमं नाथमकामयत मेदिनी।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਤ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ, ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਸਮਾਨ ਨਾਥ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ।

Verse 34

एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैस्सुतम्।।।।दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परन्तपः।

ਇਹ ਅਨੇਕ ਅਨੁਪਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤਰੂ-ਦਮਨ ਪਰੰਤਪ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਕੀਤੀ।

Verse 35

अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः।।।।प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति।

ਫਿਰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵృద్ధ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਵਿਚਾਰ ਉੱਠਿਆ: “ਮੇਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਰਾਮ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਬਣੇ?”

Verse 36

एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते।।।।कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम्।

ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ: “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕਿਤ ਹੋਇਆ ਕਦੋਂ ਵੇਖਾਂਗਾ?”

Verse 37

वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः।।।।मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्।

“ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਵਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਰਜਨ੍ਯ ਵਰਸੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।”

Verse 38

यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ।।।।महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः।

“ਵੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਰਗਾ; ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਸਮਾਨ—ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਥੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੈ।”

Verse 39

महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्।।।।अनेन वयसा दृष्ट्वा यथास्वर्गमवाप्नुयाम्।

“ਇਸੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾਸੀਨ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਰਗਾ ਹੀ ਲੱਗੇਗਾ।”

Verse 40

इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।।।शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः।।।।निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੋਕੋੱਤਰ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ੁਭ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਤੇ ਅਪਰਿਮੇਯ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ (ਤਾਜਪੋਸ਼ ਵਾਰਿਸ) ਮੰਨ ਲਿਆ।

Verse 41

इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।2.1.40।।शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः।।2.1.41।।निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੋਕੋੱਤਰ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ੁਭ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਤੇ ਅਪਰਿਮੇਯ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ (ਤਾਜਪੋਸ਼ ਵਾਰਿਸ) ਮੰਨ ਲਿਆ।

Verse 42

दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम्।।।।स़ञ्चचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम्।

ਫਿਰ ਮੇਧਾਵੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਪਾਤਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਘੋਰ ਭਯਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਆਮਦ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ।

Verse 43

पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः।।।।लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं महात्मनः।

ਫਿਰ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਮ ਦੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੀਤਿ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣੀ; ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਮੇਰਾ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 44

आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च।।।।प्राप्तकालेन धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः।

ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ, ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਨ੍ਰਿਪ ਨੇ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਕਦਮ ਵਧਾਇਆ।

Verse 45

नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि।।।।समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपतीन्।

ਪ੍ਰਿਥਵੀਪਤੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ—ਅਨੇਕਾਂ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜਨਪਦਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨਾਂ ਨੂੰ—ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਬੁਲਾ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ।

Verse 46

न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः।।।।त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम्।

ਪਰ ਨਰਾਧਿਪ ਨੇ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕੇਕਯ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਨਾ ਹੀ ਜਨਕ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਿਯ ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣਣਗੇ।

Verse 47

तान्वेश्मनानाभरणैर्यथाऽर्हं प्रतिपूजितान्।।।।ददर्शालङ्कृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਦ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈੰ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਹਾਰਿਆ।

Verse 48

अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन्परबलार्दने।।।।ततः प्रविविशु श्शेषा राजानो लोकसम्मताः।

ਜਦੋਂ ਵੈਰੀ ਬਲ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸੰਮਤ ਬਾਕੀ ਰਾਜੇ ਫਿਰ ਅੰਦਰ ਆਏ।

Verse 49

अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च।।।।राजानमेवाभिमुखाः निषेदुर्नियता नृपाः।

ਫਿਰ ਰਾਜ-ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਵੰਡੇ ਗਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਨਿਯਮਬੱਧ ਨ੍ਰਿਪ ਕੇਵਲ ਰਾਜੇ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਗਏ।

Verse 50

सलब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैःपुरालयैर्जानपदैश्च मानदैः।उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौसहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः।।।।

ਯਥੋਚਿਤ ਮਾਨ ਪਾਏ ਹੋਏ ਵਿਨਯਵਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਤੇ ਜਨਪਦਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਸਹਸ੍ਰਨੇਤਰ ਭਗਵਾਨ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ।